છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં ભારતમાં એક ચિંતાજનક ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે — યુવાન, તંદુરસ્ત દેખાતા અને નિયમિત જિમ જનારા લોકો અચાનક જિમમાં જ, ટ્રેડમિલ પર દોડતી વખતે અથવા હેવી વેઇટ ઉપાડતી વખતે ઢળી પડે છે અને હાર્ટ એટેકને કારણે મૃત્યુ પામે છે. સોશિયલ મીડિયા પર આવા અનેક વીડિયો વાયરલ થયા છે, જેમાં જિમમાં કસરત કરતો કોઈ યુવક અચાનક જમીન પર પડી જાય છે. આ ઘટનાઓએ ફિટનેસ પ્રેમીઓમાં ડર અને મૂંઝવણ ઊભી કરી છે: શું જિમ જવું, ખાસ કરીને હેવી વેઇટ ટ્રેનિંગ કરવું, ખરેખર હૃદય માટે જોખમી છે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ એટલો સીધો નથી જેટલો લાગે છે. એક તરફ, દાયકાઓના તબીબી સંશોધનો સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે નિયમિત કસરત હૃદય માટે અત્યંત ફાયદાકારક છે અને હૃદયરોગનું જોખમ ઘટાડે છે. બીજી તરફ, અમુક ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં, અમુક લોકો માટે, અતિશય અથવા અયોગ્ય રીતે કરવામાં આવેલી તીવ્ર કસરત ખરેખર જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. આ લેખમાં આપણે આ સમગ્ર વિષયને વિગતવાર, વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી અને ભારતીય સંદર્ભમાં સમજીશું.
ભારતમાં જિમ હાર્ટ એટેકના કિસ્સાઓ કેમ વધી રહ્યા છે?
ભારતમાં હૃદયરોગના દર્દીઓની ઉંમર સતત ઘટી રહી છે. મોટા ભારતીય હોસ્પિટલોમાં હાર્ટ એટેકના લગભગ 25 થી 30 ટકા દર્દીઓ 45 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના હોય છે. કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર બીમારીઓ ભારતમાં મૃત્યુનું સૌથી મોટું કારણ છે, જે લગભગ 28 ટકા મૃત્યુ માટે જવાબદાર છે, અને દક્ષિણ ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં થયેલા એક અભ્યાસ મુજબ લગભગ 10 ટકા મૃત્યુ અચાનક કાર્ડિયાક ડેથ (Sudden Cardiac Death)ને કારણે થાય છે.
એક મહત્વની હકીકત એ છે કે ભારતીયોમાં પશ્ચિમી દેશોના લોકોની સરખામણીમાં હૃદયરોગ 5 થી 10 વર્ષ વહેલો શરૂ થાય છે. આના પાછળ ઘણા કારણો છે — ભારતીયોની રક્તવાહિનીઓ સામાન્ય રીતે નાની હોય છે, દક્ષિણ એશિયાઈ લોકોમાં આનુવંશિક રીતે ઊંચું કોલેસ્ટ્રોલ હોવાની શક્યતા વધારે હોય છે, અને ડાયાબિટીસનું પ્રમાણ પણ ઘણું વધારે છે — ભારતને ઘણીવાર “વિશ્વની ડાયાબિટીસ રાજધાની” કહેવામાં આવે છે.
આ પૃષ્ઠભૂમિમાં જ્યારે યુવાનો “છ પેક એબ્સ” અને મસલ્સ બનાવવાના જુસ્સામાં જિમમાં અતિશય તીવ્ર કસરત કરે છે, ઘણીવાર પોતાના હૃદયની ક્ષમતા જાણ્યા વગર, ત્યારે છુપાયેલી સમસ્યાઓ સપાટી પર આવી શકે છે.
જિમમાં હાર્ટ એટેક પાછળના મુખ્ય કારણો
૧. છુપાયેલી (અજાણી) હૃદયની બીમારીઓ
જિમમાં થતા મોટાભાગના અચાનક હાર્ટ એટેકના કિસ્સાઓમાં, વ્યક્તિને પહેલેથી જ કોઈ છુપાયેલી હૃદયની સમસ્યા હોય છે જેની તેને ખબર જ નથી હોતી. આમાં સૌથી મહત્વની છે હાઇપરટ્રોફિક કાર્ડિયોમાયોપેથી (Hypertrophic Cardiomyopathy – HCM) — એક આનુવંશિક સ્થિતિ જેમાં હૃદયના સ્નાયુઓ અસામાન્ય રીતે જાડા થઈ જાય છે. આ સ્થિતિ યુવાન રમતવીરો અને જિમ જનારાઓમાં અચાનક મૃત્યુના મુખ્ય કારણોમાંનું એક ગણાય છે, જોકે ડોક્ટરો સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતમાં આ અંગે પૂરતો ડેટા ઉપલબ્ધ નથી અને તેને એકમાત્ર કારણ ગણવું યોગ્ય નથી.
આ ઉપરાંત, જન્મજાત કોરોનરી આર્ટરી અસામાન્યતાઓ, લોંગ ક્યુટી સિન્ડ્રોમ (Long QT Syndrome) જેવી હૃદયના વિદ્યુત તંત્રની ખામીઓ, અને નાની ઉંમરે જ શરૂ થયેલ એથેરોસ્ક્લેરોસિસ (ધમનીઓમાં ચરબીના જમાવ) પણ મહત્વના કારણો છે. ઘણા સ્લિમ અને મસલ્સવાળા દેખાતા યુવાનોમાં પણ ધમનીઓમાં 30-70 ટકા સુધી બ્લોકેજ હોઈ શકે છે, જેની તેમને કોઈ જાણ નથી હોતી.
૨. પ્લેક રપ્ચર (Plaque Rupture)
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની ધમનીમાં પહેલેથી જ થોડું ફેટી ડિપોઝિટ (પ્લેક) જમા થયેલું હોય, અને તે અચાનક ખૂબ જ તીવ્ર કસરત કરે — જેમ કે ભારે વજન ઉપાડવું અથવા સ્પ્રિન્ટિંગ — ત્યારે બ્લડ પ્રેશરમાં અચાનક વધારો થવાથી આ પ્લેક ફાટી શકે છે. આનાથી તરત જ લોહીની ગંઠાઈ (ક્લોટ) બની જાય છે જે ધમનીને બ્લોક કરી દે છે અને હાર્ટ એટેક આવે છે. આ જ કારણ છે કે “તંદુરસ્ત દેખાતા” લોકોમાં પણ અચાનક હાર્ટ એટેક આવે છે — કારણ કે બહારથી ફિટ દેખાવું અને ધમનીઓ સ્વસ્થ હોવી, આ બંને અલગ બાબતો છે.
૩. અચાનક બ્લડ પ્રેશરમાં ફેરફાર
હેવી વેઇટ લિફ્ટિંગ દરમિયાન, ખાસ કરીને જ્યારે વ્યક્તિ શ્વાસ રોકીને વજન ઉપાડે છે (જેને “Valsalva maneuver” કહેવાય છે), ત્યારે બ્લડ પ્રેશરમાં અચાનક અને તીવ્ર વધારો થાય છે. કસરત પૂરી થયા પછી પણ, જો બ્લડ પ્રેશર તરત સામાન્ય સ્તરે ન આવે તો તે હૃદય પર વધારાનું દબાણ ઊભું કરે છે. જે લોકોને પહેલેથી હાઈ બ્લડ પ્રેશર હોય પરંતુ તેમને ખબર ન હોય, તેમના માટે આ ખાસ જોખમી બની શકે છે.
૪. શરીરની ક્ષમતા કરતાં વધારે તીવ્રતા
અચાનક શરૂ કરેલી અતિ-તીવ્ર કસરત — જેમાં શરીરને પૂરતો સમય આપ્યા વગર જ ભારે વજન, હાઈ-ઇન્ટેન્સિટી ઇન્ટરવલ ટ્રેનિંગ (HIIT), અથવા લાંબા સમય સુધી સતત કસરત કરવામાં આવે — તે હૃદયના સ્નાયુઓ અને ઓક્સિજન સપ્લાય વચ્ચે અસમતુલા (mismatch) ઊભી કરી શકે છે. ખાસ કરીને જે લોકો લાંબા સમય પછી અચાનક જિમ શરૂ કરે છે, અથવા જેમને કસરતની આદત નથી, તેમના માટે આ જોખમ વધારે હોય છે.
૫. સ્ટીરોઈડ્સ અને પર્ફોર્મન્સ-એન્હાન્સિંગ ડ્રગ્સનો ઉપયોગ
જિમ કલ્ચરમાં ઝડપથી મસલ્સ બનાવવા માટે એનાબોલિક સ્ટીરોઈડ્સનો ઉપયોગ એક ગંભીર અને વધતી જતી સમસ્યા છે. સ્ટીરોઈડ્સ હૃદયના સ્નાયુઓને જાડા કરે છે, ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ (LDL) વધારે છે અને સારા કોલેસ્ટ્રોલ (HDL) ઘટાડે છે, બ્લડ પ્રેશર વધારે છે, અને લોહી ગંઠાવાની પ્રક્રિયાને અસર કરે છે. આ તમામ પરિબળો ભેગા મળીને હાર્ટ એટેક અને અચાનક કાર્ડિયાક અરેસ્ટનું જોખમ ઘણું વધારી દે છે. ઘણા બોડીબિલ્ડરો અને ફિટનેસ મોડલ્સના અકાળે થયેલા મૃત્યુ પાછળ સ્ટીરોઈડ્સનો ઉપયોગ એક મહત્વનું કારણ માનવામાં આવે છે.
૬. પ્રી-વર્કઆઉટ સપ્લિમેન્ટ્સ અને ઉત્તેજકો (Stimulants)
આજકાલ ઘણા યુવાનો જિમ પહેલા “પ્રી-વર્કઆઉટ” સપ્લિમેન્ટ્સ લે છે જેમાં ઊંચી માત્રામાં કેફીન અને અન્ય ઉત્તેજક તત્વો હોય છે. આ સપ્લિમેન્ટ્સ હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશરને અસામાન્ય રીતે વધારી શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે તેને તીવ્ર કસરત સાથે જોડવામાં આવે.
૭. વધારે પડતું પ્રોટીન અને અયોગ્ય આહાર
મસલ્સ બનાવવાના ચક્કરમાં જરૂરિયાત કરતાં ઘણું વધારે પ્રોટીન અને ચરબીયુક્ત ખોરાક લેવો, લાંબા ગાળે ધમનીઓમાં બ્લોકેજ વધારી શકે છે અને કસરત દરમિયાન જોખમ વધારે છે.
૮. ડિહાઇડ્રેશન અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અસંતુલન
પરસેવા દ્વારા શરીરમાંથી ઘણું પાણી અને ક્ષાર (ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ) નીકળી જાય છે. જો તેની ભરપાઈ યોગ્ય રીતે ન કરવામાં આવે, તો હૃદયના ધબકારાની લય ખોરવાઈ શકે છે (arrhythmia), જે ગંભીર પરિસ્થિતિમાં જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
૯. બીમાર હોવા છતાં કસરત ચાલુ રાખવી
તાવ, શરીરમાં ઇન્ફેક્શન, ઝાડા-ઊલટી અથવા છાતીમાં જકડન જેવી સ્થિતિમાં પણ કસરત ચાલુ રાખવી ખતરનાક બની શકે છે. તબીબો એક સરળ નિયમ સૂચવે છે — “above neck rule”: જો લક્ષણો ફક્ત ગળાની ઉપર હોય (જેમ કે નાક બંધ થવું, છીંક આવવી) તો હળવી કસરત કરી શકાય, પરંતુ જો તાવ, છાતીમાં જકડન અથવા ઝાડા-ઊલટી જેવા લક્ષણો હોય તો કસરત ટાળવી જોઈએ.
૧૦. વધુ પડતો માનસિક તણાવ
આજકાલના યુવાનોમાં કામનું દબાણ, ઊંઘનો અભાવ અને સતત તણાવ સામાન્ય બની ગયા છે. લાંબા ગાળાનો તણાવ શરીરમાં એડ્રેનાલિન અને કોર્ટિસોલનું સ્તર વધારે છે, જે હૃદય પર વધારાનું ભારણ નાખે છે. જ્યારે આ તણાવ તીવ્ર શારીરિક કસરત સાથે ભળે છે, ત્યારે જોખમ વધુ વધી શકે છે.
શું કસરત ખરેખર હૃદય માટે ખરાબ છે? વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ
આ બિંદુએ એક ખૂબ જ મહત્વની બાબત સ્પષ્ટ કરવી જરૂરી છે: નિયમિત, યોગ્ય રીતે કરવામાં આવેલી કસરત હૃદય માટે રક્ષણાત્મક (protective) છે, હાનિકારક નથી. દાયકાઓના તબીબી સંશોધનો દર્શાવે છે કે જે લોકો નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરે છે તેમને હૃદયરોગનું જોખમ ઘણું ઓછું હોય છે, તેમનું બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલ સ્તર બહેતર રહે છે, અને તેમનું આયુષ્ય પણ વધુ હોય છે.
જે “ગાયબ કડી” છે તે એ છે કે જોખમ કસરતમાંથી નહીં, પરંતુ કસરત કઈ રીતે અને કોના દ્વારા કરવામાં આવે છે તેમાંથી આવે છે. જે વ્યક્તિને પહેલેથી જ છુપાયેલી હૃદયની બીમારી અથવા ધમનીમાં બ્લોકેજ છે, તેના માટે અચાનક તીવ્ર કસરત એક “ટ્રિગર” બની શકે છે — પરંતુ મૂળ સમસ્યા કસરત નથી, મૂળ સમસ્યા એ છુપાયેલી બીમારી છે જેની અગાઉથી તપાસ થઈ ન હતી.
એટલે જ ડોક્ટરો કહે છે: “કસરત પોતે રક્ષણાત્મક છે — જોખમ ત્યારે આવે છે જ્યારે તમે તમારા હૃદયનું બેઝલાઇન જાણ્યા વગર, અતિશય તીવ્ર ટ્રેનિંગ કરો છો.” આ ફેર સમજવો ખૂબ જ મહત્વનો છે — તેનો અર્થ એ નથી કે જિમ જવાનું બંધ કરી દેવું જોઈએ, પરંતુ સમજી-વિચારીને, સાવધાનીપૂર્વક કસરત કરવી જોઈએ.
કોને વધારે જોખમ છે?
નીચેના પરિબળો ધરાવતા લોકોએ ખાસ સાવધાની રાખવી જોઈએ:
- પારિવારિક ઇતિહાસ: જો પિતા અથવા ભાઈને 55 વર્ષની ઉંમર પહેલા, અથવા માતા કે બહેનને 65 વર્ષની ઉંમર પહેલા હૃદયરોગ થયો હોય
- હાઈ બ્લડ પ્રેશર અથવા હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ, ભલે તેની ખબર ન હોય
- ડાયાબિટીસ અથવા પ્રી-ડાયાબિટીસ
- સ્થૂળતા (Obesity) અથવા અસંતુલિત BMI
- ધૂમ્રપાન અથવા વેપિંગ (પ્રસંગોપાત પણ)
- લાંબા સમય સુધી બેઠાડુ જીવનશૈલી પછી અચાનક તીવ્ર કસરત શરૂ કરવી
- ઊંઘનો અભાવ (સતત 6 કલાકથી ઓછી ઊંઘ)
- અગાઉ છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ ચઢવો, અથવા ચક્કર આવવાના કોઈ પણ પ્રસંગો, જેને “સામાન્ય થાક” સમજીને અવગણવામાં આવ્યા હોય
- સ્ટીરોઈડ્સ અથવા પર્ફોર્મન્સ-એન્હાન્સિંગ સપ્લિમેન્ટ્સનો ઉપયોગ
ચેતવણીના સંકેતો — જેને ક્યારેય અવગણવા નહીં
જિમમાં કસરત કરતી વખતે અથવા પછી નીચેના લક્ષણો દેખાય તો તાત્કાલિક કસરત બંધ કરી, ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
- છાતીમાં દુખાવો, ભારેપણું અથવા દબાણ (ખાસ કરીને જે હાથ, ગરદન અથવા જડબા સુધી ફેલાય)
- અસામાન્ય રીતે શ્વાસ ચઢવો, જે આરામ કરવા છતાં ઓછો ન થાય
- અચાનક ચક્કર આવવા અથવા બેભાન થવા જેવું લાગવું
- ધબકારા અનિયમિત થવા અથવા ખૂબ ઝડપી ધબકારા
- ઠંડો પરસેવો છૂટવો
- ઊબકા અથવા ઊલટી થવી, ખાસ કરીને છાતીના દુખાવા સાથે
- અસામાન્ય થાક જે કસરતના પ્રમાણ કરતાં વધારે લાગે
આ લક્ષણોને ક્યારેય “સામાન્ય થાક” અથવા “એસિડિટી” સમજીને નજરઅંદાજ ન કરવા જોઈએ. ખાસ કરીને ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોમાં, હાર્ટ એટેકના લક્ષણો ઘણી વખત હળવા અથવા અસામાન્ય હોઈ શકે છે.
સુરક્ષિત રીતે જિમ કરવા માટેની માર્ગદર્શિકા
૧. કસરત શરૂ કરતા પહેલા મેડિકલ ચેકઅપ કરાવો
જો તમે લાંબા સમય પછી ફરીથી કસરત શરૂ કરી રહ્યા છો, અથવા તમારી ઉંમર 35-40 વર્ષથી વધારે છે, અથવા તમારો પારિવારિક ઇતિહાસ હૃદયરોગનો છે, તો જિમ શરૂ કરતા પહેલા એક વખત સંપૂર્ણ કાર્ડિયાક ચેકઅપ કરાવવું અત્યંત જરૂરી છે. આમાં બ્લડ પ્રેશર, બ્લડ સુગર, લિપિડ પ્રોફાઇલ (કોલેસ્ટ્રોલ), અને જરૂર જણાય તો ECG અથવા ઇકોકાર્ડિયોગ્રામનો સમાવેશ થાય છે. જે લોકો ખૂબ જ તીવ્ર ટ્રેનિંગ (હેવી લિફ્ટિંગ, પાવરલિફ્ટિંગ, બોડીબિલ્ડિંગ) કરવા માંગે છે, તેમના માટે સ્ક્રીનિંગ ઇકોકાર્ડિયોગ્રામ કરાવવાની ભલામણ ડોક્ટરો કરે છે.
૨. ધીમે ધીમે તીવ્રતા વધારો
એકસાથે ભારે વજન ઉપાડવાનું અથવા લાંબા સમય સુધી તીવ્ર કસરત કરવાનું ટાળો. શરીરને અનુકૂળ થવા માટે સમય આપો — વજન અને તીવ્રતા ધીમે ધીમે, અઠવાડિયાઓ અને મહિનાઓમાં વધારો, દિવસોમાં નહીં.
૩. વોર્મ-અપ અને કૂલ-ડાઉનને ક્યારેય છોડો નહીં
કસરત પહેલા 5-10 મિનિટ હળવું વોર્મ-અપ અને પછી કૂલ-ડાઉન કરવાથી હૃદય પર અચાનક દબાણ આવતું અટકે છે અને બ્લડ પ્રેશર ધીમે ધીમે સામાન્ય સ્તરે આવે છે.
૪. શ્વાસ રોકીને વજન ન ઉપાડો
હેવી લિફ્ટિંગ દરમિયાન શ્વાસ રોકવાની આદત (Valsalva maneuver) બ્લડ પ્રેશરમાં અચાનક વધારો કરે છે. વજન ઉપાડતી વખતે અને નીચે મૂકતી વખતે યોગ્ય રીતે શ્વાસ લેવો-છોડવો જરૂરી છે.
૫. શરીરના સંકેતોને સાંભળો
જો કસરત દરમિયાન અસામાન્ય થાક, ચક્કર, અથવા છાતીમાં અસ્વસ્થતા અનુભવાય, તો તાત્કાલિક કસરત બંધ કરો. “પુશ થ્રુ ધ પેઇન” (દુખાવો હોવા છતાં ચાલુ રાખવો) ની માનસિકતા હૃદયના મામલે ખતરનાક બની શકે છે.
૬. પૂરતું પાણી પીવો
કસરત પહેલા, દરમિયાન અને પછી પૂરતું પાણી પીવું જરૂરી છે, ખાસ કરીને ગરમ વાતાવરણમાં અથવા લાંબી કસરત દરમિયાન. જરૂર પડે તો ઇલેક્ટ્રોલાઇટ ડ્રિંક્સ પણ લઈ શકાય.
૭. બીમાર હોવ ત્યારે આરામ કરો
તાવ, ઇન્ફેક્શન અથવા શરીરમાં નબળાઈ હોય ત્યારે જિમ જવાનું ટાળો. શરીરને સાજું થવા માટે સમય આપો.
૮. સ્ટીરોઈડ્સ અને શંકાસ્પદ સપ્લિમેન્ટ્સથી દૂર રહો
ઝડપી પરિણામોની લાલચમાં એનાબોલિક સ્ટીરોઈડ્સ અથવા અયોગ્ય પ્રી-વર્કઆઉટ સપ્લિમેન્ટ્સનો ઉપયોગ ટાળો. કોઈપણ સપ્લિમેન્ટ લેતા પહેલા ડોક્ટર અથવા પ્રમાણિત ન્યુટ્રિશનિસ્ટની સલાહ લો.
૯. પૂરતી ઊંઘ અને આરામ લો
સ્નાયુઓ અને હૃદય બંનેને રિકવરી માટે પૂરતી ઊંઘ (7-8 કલાક) જરૂરી છે. સતત ઓછી ઊંઘ સાથે તીવ્ર ટ્રેનિંગ કરવાથી શરીર પર બેવડું દબાણ પડે છે.
૧૦. સંતુલિત આહાર લો
વધારે પડતું પ્રોટીન અથવા ચરબીયુક્ત ખોરાક ટાળીને, સંતુલિત આહાર લેવો જોઈએ જેમાં ફળો, શાકભાજી, અને યોગ્ય માત્રામાં પ્રોટીન-કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનો સમાવેશ હોય.
૧૧. તણાવનું વ્યવસ્થાપન કરો
યોગ, ધ્યાન, અથવા હળવી શ્વાસોચ્છવાસની કસરતો દ્વારા માનસિક તણાવ ઓછો કરવો હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે એટલું જ મહત્વનું છે જેટલી શારીરિક કસરત.
જિમ ટ્રેનર્સ અને જિમ સંચાલકોની જવાબદારી
આ સમસ્યાનો એક પાસું એ પણ છે કે ઘણી જિમમાં પ્રમાણિત અને પ્રશિક્ષિત ટ્રેનર્સનો અભાવ હોય છે. યોગ્ય માર્ગદર્શન વગર, નવા સભ્યોને ઘણી વખત તેમની ક્ષમતા કરતાં વધારે તીવ્ર કસરત કરાવવામાં આવે છે. જિમ સંચાલકોએ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે:
- જિમમાં પ્રમાણિત ટ્રેનર્સ હોય જે દરેક સભ્યની શારીરિક ક્ષમતા મુજબ પ્રોગ્રામ બનાવે
- ઇમરજન્સી માટે AED (Automated External Defibrillator) જેવા ઉપકરણો ઉપલબ્ધ હોય
- સ્ટાફને CPR અને પ્રાથમિક સારવારની તાલીમ આપવામાં આવે
- નવા સભ્યોને જોડાતી વખતે પ્રાથમિક આરોગ્ય તપાસ (health screening form) ભરવાનું કહેવામાં આવે
નિષ્કર્ષ
તો શું વધુ પડતું હેવી જિમ કરવું હૃદય માટે હાનિકારક છે? આ પ્રશ્નનો સાચો જવાબ છે — તે “કઈ રીતે” કરવામાં આવે છે તેના પર આધાર રાખે છે. કસરત પોતે હૃદય માટે દુશ્મન નથી, બલ્કે તે હૃદયનું સૌથી મોટું રક્ષક છે. પરંતુ જ્યારે કસરત અજ્ઞાનતામાં, અતિશય તીવ્રતાથી, છુપાયેલી બીમારીની જાણ વગર, સ્ટીરોઈડ્સ અથવા શંકાસ્પદ સપ્લિમેન્ટ્સના સહારે, અને શરીરના ચેતવણી સંકેતોને અવગણીને કરવામાં આવે છે — ત્યારે તે જોખમી બની શકે છે.
ભારતમાં યુવાનોમાં વધી રહેલા હાર્ટ એટેકના કિસ્સાઓ પાછળ માત્ર જિમ જ નહીં, પરંતુ આનુવંશિકતા, બદલાયેલી જીવનશૈલી, વધતું સ્થૂળતાનું અને ડાયાબિટીસનું પ્રમાણ, તણાવ, ઊંઘનો અભાવ, અને આરોગ્ય તપાસ પ્રત્યેની બેદરકારી — આ તમામ પરિબળો ભેગા મળીને જવાબદાર છે.
તેથી, જિમ છોડી દેવાને બદલે, સમજદારીપૂર્વક, ધીરજથી અને પોતાના શરીરની મર્યાદાઓને સમજીને કસરત કરવી એ જ સાચો ઉકેલ છે. જિમ શરૂ કરતા પહેલા એક વખતનું મેડિકલ ચેકઅપ, ધીમે ધીમે તીવ્રતા વધારવી, શરીરના સંકેતોને ગંભીરતાથી લેવા, અને કોઈપણ અસામાન્ય લક્ષણ દેખાય તો તાત્કાલિક ડોક્ટરની સલાહ લેવી — આ સાદા પણ મહત્વના પગલાં લઈને, આપણે જિમના ફાયદાઓ મેળવી શકીએ છીએ અને સાથે સાથે જોખમોથી પણ બચી શકીએ છીએ.
