આરોગ્ય અને તબીબી વિજ્ઞાનમાં ત્વચાના અનેક રોગો જોવા મળે છે, જેમાંથી એક સામાન્ય પરંતુ અત્યંત પીડાદાયક અને અસ્વસ્થતા લાવનારી સ્થિતિ એટલે ‘રતવો’ અથવા ‘રતવા’. ગુજરાતી ભાષામાં અને સામાન્ય લોકજીવનમાં ‘રતવો’ શબ્દ ખૂબ જ પ્રચલિત છે. તબીબી અને અંગ્રેજી ભાષામાં આ રોગને એરિસિપેલસ (Erysipelas) અથવા અમુક કિસ્સાઓમાં સેલ્યુલાઇટિસ (Cellulitis) ના પ્રારંભિક પ્રકાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને રતવો થાય છે, ત્યારે તેની ત્વચા પર અચાનક જ લાલ રંગના, ગરમ અને સોજાવાળા ચકામા ઊપસી આવે છે. મોટાભાગે આ રોગ પગના નીચેના ભાગમાં કે ચહેરા પર જોવા મળે છે, પરંતુ તે શરીરના કોઈપણ ભાગમાં થઈ શકે છે. આ લેખમાં આપણે રતવા વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી મેળવીશું, જેમાં તેના થવાના કારણો, લક્ષણો, આયુર્વેદિક અને એલોપેથિક સારવાર, આહારમાં રાખવાની સાવચેતીઓ અને બચાવના ઉપાયોનો વિસ્તારપૂર્વક સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
રતવો (Ratwa) વાસ્તવમાં શું છે?
રતવો એ ત્વચાના ઉપરના પડ (Epidermis) અને તેની તરત નીચે આવેલા ત્વચાના સ્તર (Dermis) માં થતો એક પ્રકારનો બેક્ટેરિયલ ચેપ (Bacterial Infection) છે. આ ચેપ ત્વચાની સપાટી પર જલ્દીથી ફેલાય છે અને ત્વચાની અંદર રહેલી લસિકા નળીઓ (Lymphatic vessels) ને પણ અસર કરે છે.
આયુર્વેદિક દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, રતવાને ‘વિસર્પ’ (Visarpa) રોગ સાથે સરખાવી શકાય. આયુર્વેદ અનુસાર શરીરમાં જ્યારે પિત્ત દોષ (Pitta Dosha) અને રક્ત ધાતુ (Blood) બંને દૂષિત થાય છે, ત્યારે શરીરમાં અતિશય ગરમી વધે છે. આ અશુદ્ધ લોહી અને ગરમી ત્વચા પર લાલ રંગના સોજા અને બળતરા તરીકે બહાર આવે છે, જેને આપણે રતવા તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ રોગ ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાવાની પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
નવજાત શિશુઓમાં પણ ઘણીવાર જન્મના થોડા દિવસોમાં જ આખા શરીર પર લાલ દાણા કે ચકામા નીકળી આવે છે, જેને પણ વડીલો ‘રતવો નીકળ્યો’ તેમ કહે છે. શિશુઓમાં થતો આ રતવો (Neonatal Erythema Toxica) મોટાભાગે સામાન્ય હોય છે અને તે વાતાવરણ સાથેના અનુકૂલનને કારણે થાય છે, જે થોડા દિવસોમાં પોતાની મેળે મટી જાય છે. પરંતુ વયસ્કોમાં થતો રતવો બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન હોવાથી તેને યોગ્ય સારવારની જરૂર પડે છે.
રતવા થવાના મુખ્ય કારણો (Causes of Ratwa)
રતવો થવા પાછળ મુખ્યત્વે બેક્ટેરિયા જવાબદાર હોય છે, પરંતુ આ બેક્ટેરિયા શરીરમાં કેવી રીતે પ્રવેશે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ કેવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે, તેના આધારે નીચે મુજબના કારણો તારવી શકાય:
૧. સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ બેક્ટેરિયા (Streptococcus Bacteria):
મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં રતવો ‘ગ્રુપ એ સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ’ (Group A Streptococcus) નામના બેક્ટેરિયાને કારણે થાય છે. આ એ જ બેક્ટેરિયા છે જે ગળામાં ઇન્ફેક્શન (Strep throat) પેદા કરે છે. જ્યારે આ બેક્ટેરિયા ત્વચામાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે રતવા સ્વરૂપે બહાર આવે છે.
૨. ત્વચા પરના ઘા કે તિરાડ (Skin Injuries):
આપણી ત્વચા શરીર માટે એક સુરક્ષા કવચનું કામ કરે છે. પરંતુ જ્યારે ત્વચા પર કોઈ કાપો પડે છે, ઘા વાગે છે, છોલાય છે કે જીવજંતુ કરડે છે, ત્યારે આ સુરક્ષા કવચ તૂટી જાય છે અને બેક્ટેરિયાને શરીરની અંદર પ્રવેશવાનો રસ્તો મળી જાય છે. પગની એડીમાં પડેલા ચીરા કે ફાટેલી ત્વચા પણ રતવાને આમંત્રણ આપી શકે છે.
૩. ફંગલ ઇન્ફેક્શન (Fungal Infections):
પગના અંગૂઠા કે આંગળીઓ વચ્ચે થતો ફૂગનો ચેપ (Athlete’s Foot) ત્વચાને નબળી પાડે છે અને ત્યાં તિરાડો પાડે છે. આ તિરાડોમાંથી બેક્ટેરિયા આસાનીથી પ્રવેશીને પગમાં રતવો પેદા કરી શકે છે.
૪. નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Weak Immune System):
જે લોકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય છે, જેમ કે ડાયાબિટીસ (Madhumeha) ના દર્દીઓ, એચ.આઈ.વી (HIV) સંક્રમિત લોકો, કેન્સરની સારવાર લેતા દર્દીઓ અથવા વૃદ્ધ લોકોમાં રતવો થવાની શક્યતાઓ ઘણી વધારે હોય છે.
૫. રક્ત પરિભ્રમણ અને લસિકા તંત્રની સમસ્યા (Poor Circulation):
જે લોકોને પગની નસોમાં લોહી જામી જવાની તકલીફ (Venous insufficiency) હોય અથવા લસિકા તંત્ર યોગ્ય રીતે કામ ન કરતું હોય (Lymphedema), તેમના પગમાં સોજો રહે છે. આ સોજાવાળી જગ્યા રતવાના બેક્ટેરિયા માટે અત્યંત સાનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
૬. અન્ય ત્વચા રોગો:
ખરજવું (Eczema), સોરાયસિસ (Psoriasis) કે અન્ય ત્વચા રોગોને કારણે જ્યારે દર્દી સતત ખંજવાળ્યા કરે છે, ત્યારે નખ દ્વારા ત્વચામાં સ્ક્રેચ પડે છે અને બેક્ટેરિયા અંદર જઈ શકે છે.
રતવાના લક્ષણો (Symptoms of Ratwa)
રતવાના લક્ષણો ઘણીવાર અચાનક અને ખૂબ જ ઝડપથી દેખાવા લાગે છે. તેના લક્ષણોને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય: ત્વચા પર દેખાતા લક્ષણો અને શારીરિક લક્ષણો.
ત્વચા સંબંધિત લક્ષણો:
- લાલાશ અને સોજો (Redness and Swelling): ત્વચા પર અચાનક જ તેજસ્વી લાલ રંગનો પટ્ટો કે ચકામું દેખાય છે. આ લાલ ભાગ આસપાસની સામાન્ય ત્વચા કરતા સહેજ ઉપસેલો હોય છે.
- સ્પષ્ટ કિનારીઓ (Well-defined margins): રતવાની એક ખાસિયત એ છે કે ઇન્ફેક્શનવાળો લાલ ભાગ અને સામાન્ય ત્વચા વચ્ચેની કિનારીઓ એકદમ સ્પષ્ટ રીતે અલગ જોઈ શકાય છે.
- અતિશય ગરમી (Warmth): ચેપગ્રસ્ત ભાગ પર હાથ લગાવવાથી તે જગ્યા અન્ય શરીરના ભાગો કરતા નોંધપાત્ર રીતે ગરમ લાગે છે.
- પીડા અને બળતરા (Pain and Burning sensation): લાલ થયેલા ભાગમાં સતત દુખાવો રહે છે, ખેંચાણ અનુભવાય છે અને બળતરા થાય છે. દબાવવાથી દુખાવો વધી જાય છે.
- ફોલ્લા થવા (Blisters): ગંભીર કિસ્સાઓમાં લાલ થયેલી ત્વચા પર પ્રવાહી ભરેલા નાના કે મોટા ફોલ્લા (Blisters/Bullae) પણ થઈ શકે છે.
શારીરિક લક્ષણો (Systemic Symptoms):
- ત્વચા પર લાલ ચકામા દેખાય તેના થોડા કલાકો કે એક દિવસ પહેલા દર્દીને સખત તાવ (Fever) આવે છે.
- તાવની સાથે કંપારી (ઠંડી) છૂટવી (Chills).
- આખા શરીરમાં નબળાઈ અને થાક લાગવો.
- માથું દુખવું કે ઉલટી-ઉબકા થવા.
- જો પગમાં રતવો થયો હોય, તો જાંઘના ભાગમાં આવેલી લસિકા ગ્રંથિઓ (Lymph nodes) માં સોજો આવે છે અને દુખાવો થાય છે. ચહેરા પર રતવો હોય તો ગરદનની ગ્રંથિઓમાં સોજો આવી શકે છે.
રતવાનું નિદાન કેવી રીતે થાય છે? (Diagnosis)
રતવાનું નિદાન મોટાભાગે ડોક્ટર શારીરિક તપાસ (Physical Examination) દ્વારા જ કરી લે છે. ત્વચા પરનો લાલ, ઉપસેલો અને ગરમ ભાગ, સ્પષ્ટ કિનારીઓ અને તાવના લક્ષણો જોઈને ડોક્ટર સરળતાથી સમજી જાય છે કે આ રતવો (Erysipelas) છે.
ખાસ કોઈ મોટા ટેસ્ટની જરૂર પડતી નથી, પરંતુ જો ઇન્ફેક્શન ગંભીર હોય, દર્દીને ડાયાબિટીસ હોય અથવા સારવાર છતાં સુધારો ન આવતો હોય, તો ડોક્ટર અમુક બ્લડ ટેસ્ટ (જેમ કે CBC – Complete Blood Count) કરાવી શકે છે જેમાં શ્વેત રક્તકણો (White Blood Cells) ની સંખ્યા વધેલી જોવા મળે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં રક્તનું કલ્ચર (Blood Culture) પણ કરવામાં આવે છે જેથી ક્યા ચોક્કસ બેક્ટેરિયા જવાબદાર છે તે જાણી શકાય.
રતવાની તબીબી સારવાર (Medical Treatment for Ratwa)
રતવો બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન હોવાથી તેની સૌથી અસરકારક અને મુખ્ય સારવાર એન્ટિબાયોટિક્સ (Antibiotics) છે.
૧. એન્ટિબાયોટિક દવાઓ:
સામાન્ય કિસ્સાઓમાં ડોક્ટર ૧૦ થી ૧૪ દિવસ માટે મોં વાટે લેવાની એન્ટિબાયોટિક ગોળીઓ (જેમ કે પેનિસિલિન, એમોક્સિસિલિન અથવા સેફાલેક્સિન) આપે છે. પેનિસિલિનની એલર્જી હોય તેવા દર્દીઓને અન્ય વિકલ્પો અપાય છે. દવા શરૂ કર્યાના ૨ થી ૩ દિવસમાં તાવ અને લાલ રંગ ઓછો થવા લાગે છે, પરંતુ કોર્સ પૂરો કરવો અત્યંત જરૂરી છે. જો ઇન્ફેક્શન ગંભીર હોય તો દર્દીને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરીને નસ દ્વારા (Intravenous – IV) એન્ટિબાયોટિક્સ આપવામાં આવે છે.
૨. દુખાવા અને તાવની દવા:
સોજો, દુખાવો અને તાવ ઘટાડવા માટે પેરાસિટામોલ (Paracetamol) અથવા આઇબુપ્રોફેન (Ibuprofen) જેવી દવાઓ આપવામાં આવે છે.
૩. અંગ ઊંચું રાખવું (Elevation):
જો પગમાં રતવો થયો હોય, તો સૂતી વખતે પગ નીચે બે-ત્રણ ઓશિકા રાખીને પગને હૃદયના લેવલ કરતા ઊંચો રાખવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. આનાથી સોજો અને દુખાવો જલ્દી ઘટે છે.
૪. કોલ્ડ કોમ્પ્રેસ (Cold Compress):
બળતરા ઘટાડવા માટે સ્વચ્છ કાપડને ઠંડા પાણીમાં પલાળીને હળવા હાથે પ્રભાવિત જગ્યા પર મૂકવાથી રાહત મળે છે. (ધ્યાન રાખો કે બરફ સીધો ત્વચા પર ન ઘસવો).
રતવા માટે આયુર્વેદિક અને ઘરગથ્થુ ઉપચારો (Ayurvedic & Home Remedies)
આયુર્વેદમાં રતવા (વિસર્પ) ને પિત્ત અને રક્ત દોષનું પરિણામ માનવામાં આવે છે, તેથી તેમાં ઠંડક પ્રદાન કરતા અને લોહીને શુદ્ધ કરતા ઉપચારો ખૂબ જ કારગર સાબિત થાય છે. જોકે, બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન હોવાથી તબીબી સારવાર (એન્ટિબાયોટિક્સ) ની સાથે સાથે જ આ ઉપાયો સહાયક તરીકે વાપરવા જોઈએ.
૧. ચંદન અને ગુલાબજળનો લેપ:
ચંદન ઠંડક આપનારી સૌથી ઉત્તમ ઔષધિ છે. શુદ્ધ ચંદનના પાવડરને ગુલાબજળમાં મિક્સ કરીને રતવાવાળી જગ્યા પર પાતળો લેપ કરવાથી અસહ્ય બળતરા તરત શાંત થાય છે અને લાલાશ ઘટે છે.
૨. લીમડાના પાનનો ઉપયોગ:
લીમડો ઉત્તમ એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ અને એન્ટિ-ફંગલ ગુણો ધરાવે છે. કડવા લીમડાના પાનને સ્વચ્છ પાણીમાં ઉકાળી, તે પાણી ઠંડુ થાય એટલે તેનાથી રતવાવાળો ભાગ ધોવો. અથવા લીમડાના પાનને પીસીને તેનો લેપ પણ લગાવી શકાય.
૩. એલોવેરા જેલ (કુવારપાઠું):
શુદ્ધ અને તાજું એલોવેરા જેલ ત્વચા પર લગાવવાથી ત્વચાની બળતરા અને ખંજવાળ શાંત થાય છે અને ત્વચા હાઇડ્રેટ રહે છે.
૪. ગાયનું ઘી (Cow’s Ghee):
આયુર્વેદમાં જૂના ગાયના ઘી (જેને ‘શતધૌત ઘૃત’ પણ કહેવાય છે – ૧૦૦ વાર પાણીથી ધોયેલું ઘી) ને ત્વચાના દાહ અને સોજા મટાડવા માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તેનો હળવો લેપ ફાયદાકારક છે.
૫. નાળિયેર તેલ અને કપૂર:
શુદ્ધ નાળિયેર તેલમાં થોડું કપૂર (Camphor) મિક્સ કરીને સોજાવાળા ભાગ પર હળવા હાથે લગાવવાથી ઠંડક મળે છે.
૬. ગળો (Giloy) અને આમળા:
લોહી શુદ્ધ કરવા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા માટે આયુર્વેદિક ચિકિત્સકની સલાહથી ગળો, આમળા કે મંજિષ્ઠા જેવી ઔષધિઓનું સેવન કરી શકાય છે.
આહાર અને જીવનશૈલી (Dietary Guidelines during Ratwa)
જ્યારે રતવો થયો હોય ત્યારે આહાર પર વિશેષ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
શું ખાવું જોઈએ? (Foods to Eat):
- ઠંડક આપતો ખોરાક: પાણીથી ભરપૂર ફળો જેમ કે તરબૂચ, ટેટી, કાકડી, દૂધી વગેરેનું સેવન વધારવું.
- પ્રવાહીનું પ્રમાણ વધારવું: લીંબુ પાણી, નાળિયેર પાણી, છાશ, અને તાજા ફળોના રસ પીવા. દિવસ દરમિયાન પુષ્કળ પાણી પીવું જેથી શરીરમાંથી ઝેરી તત્વો (Toxins) બહાર નીકળી શકે.
- સરળતાથી પચે તેવો ખોરાક: મગની દાળ, ખીચડી, લીલા શાકભાજી લેવા.
શું ન ખાવું? (Foods to Avoid):
- અતિશય ગરમ અને તીખો ખોરાક: પિત્ત વધારનાર આહાર જેમ કે વધુ પડતું મરચું, મસાલા, તળેલો ખોરાક ટાળવો.
- ખાટો અને આથાવાળો ખોરાક: અથાણાં, આંબલી, વધુ પડતા ટામેટાં કે આથો આવીને બનતી વસ્તુઓ (જેમ કે ઈડલી, ઢોંસા, બ્રેડ) ન ખાવી.
- માંસાહાર અને ભારે ખોરાક: માંસાહારી ભોજન પચવામાં ભારે હોય છે અને શરીરમાં ગરમી વધારે છે, તેથી બીમારી દરમિયાન તેને ટાળવું.
જો યોગ્ય સારવાર ન થાય તો શું જોખમ છે? (Complications)
રતવો દેખાવમાં માત્ર ત્વચાનો રોગ લાગે છે, પરંતુ જો તેને અવગણવામાં આવે અને યોગ્ય સમયે એન્ટિબાયોટિક્સ ન લેવાય તો તે ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે:
૧. સેપ્સિસ (Sepsis): બેક્ટેરિયા લોહીમાં ભળી જાય તો પૂરા શરીરમાં ઇન્ફેક્શન ફેલાઈ શકે છે, જે જીવલેણ બની શકે છે.
૨. વારંવાર રતવો થવો: એકવાર રતવો થયા પછી તે જગ્યાની લસિકા નળીઓ નબળી પડે છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં વારંવાર ત્યાં જ રતવો થવાની સંભાવના રહે છે. કાયમી સોજો (હાથીપગો અથવા ક્રોનિક લિમ્ફેડીમા) પણ આવી શકે છે.
૩. સાંધા કે હૃદય પર અસર: સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ બેક્ટેરિયા જો લાંબો સમય શરીરમાં રહે તો તે સાંધાના દુખાવા (Rheumatic fever) કે હૃદયના વાલ્વને નુકસાન કરી શકે છે.
રતવાને અટકાવવાના ઉપાયો (Prevention)
બીમારી આવ્યા પછી સારવાર કરવા કરતા, તેને આવતી જ અટકાવવી વધુ હિતાવહ છે. રતવાને અટકાવવા માટે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી:
- ત્વચાની સ્વચ્છતા: નિયમિત સ્નાન કરો અને ત્વચાને સ્વચ્છ રાખો. ખાસ કરીને ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ પગની રોજ સફાઈ અને નિરીક્ષણ કરવું.
- મોઇશ્ચરાઇઝરનો ઉપયોગ: ત્વચા ડ્રાય થઈને ફાટી ન જાય તે માટે શિયાળામાં અથવા સૂકા વાતાવરણમાં સારા મોઇશ્ચરાઇઝર કે કોકોનટ ઓઇલનો ઉપયોગ કરો.
- ઘા ની યોગ્ય સારવાર: જો ત્વચા પર કોઈ સામાન્ય કાપો કે છોલાયેલું હોય, તો તેને અવગણશો નહીં. તેને તરત જ સાબુ અને પાણીથી ધોઈને એન્ટિસેપ્ટિક ક્રીમ (જેમ કે બેટાડિન) લગાવો.
- ફંગલ ઇન્ફેક્શન દૂર કરો: પગની આંગળીઓ વચ્ચે ફંગસ ન થાય તે માટે પગ હંમેશા કોરા રાખો અને જરૂર પડે એન્ટિ-ફંગલ પાવડરનો ઉપયોગ કરો.
- વજન અને ડાયાબિટીસ કાબૂમાં રાખો: સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવો જેથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત રહે.
નિષ્કર્ષ:
રતવો (Erysipelas) એ બેક્ટેરિયાના ચેપથી થતી એક ગંભીર ત્વચાની સમસ્યા છે. અચાનક આવતો તાવ અને ત્વચા પર લાલ ગરમ ચકામા દેખાય તો તેને સામાન્ય એલર્જી સમજીને અવગણવાને બદલે તાત્કાલિક ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. સમયસર લેવાયેલી એન્ટિબાયોટિક સારવાર, યોગ્ય આરામ અને સ્વચ્છતાની મદદથી આ રોગને સંપૂર્ણપણે મટાડી શકાય છે અને તેનાથી થતી ગંભીર આડઅસરોથી બચી શકાય છે.
