માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરેલું ખાવાનું કેન્સર નોતરે છે? સાચું કે ખોટું?

સામાન્ય રીતે ખોટું. યોગ્ય રીતે બનાવેલા માઈક્રોવેવ ઓવનમાં ખોરાક ગરમ કરવાથી પોતે કેન્સર થાય છે એવો વિશ્વસનીય વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નથી. માઈક્રોવેવમાં વપરાતી રેડિયો-ફ્રિક્વન્સી ઊર્જા non-ionizing radiation છે, એટલે તે X-ray જેવી DNAને સીધું નુકસાન પહોંચાડતી આયનાઇઝિંગ કિરણોત્સર્ગ નથી.

પરંતુ અહીં એક મહત્વની વાત છે: માઈક્રોવેવ કરતાં વધારે જોખમ ખોરાક કયા વાસણમાં ગરમ કરવામાં આવે છે, ખોરાકને કેટલો ગરમ કરવામાં આવે છે અને તેને કેવી રીતે સંગ્રહિત કરવામાં આવ્યો છે તેમાં હોઈ શકે છે. એટલે “માઈક્રોવેવ = કેન્સર” એવું કહેવું ખોટું છે, પરંતુ “માઈક્રોવેવમાં કંઈ પણ, કોઈપણ પ્લાસ્ટિકમાં અને કોઈપણ રીતે ગરમ કરી શકાય” એવું માનવું પણ યોગ્ય નથી.

આ લેખમાં જાણીએ કે માઈક્રોવેવ કેવી રીતે કામ કરે છે, તેના કિરણો શરીર માટે કેટલા જોખમી છે, પ્લાસ્ટિકના વાસણોનો પ્રશ્ન શું છે, વારંવાર ગરમ કરેલા ખોરાક વિશે શું ધ્યાન રાખવું અને માઈક્રોવેવનો સુરક્ષિત ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો.

માઈક્રોવેવ ઓવન ખરેખર કામ કેવી રીતે કરે છે?

માઈક્રોવેવ ઓવનમાં ખોરાક ગરમ કરવા માટે માઈક્રોવેવ નામની રેડિયો-ફ્રિક્વન્સી ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે. ઓવનની અંદર રહેલું મેગ્નેટ્રોન આ ઊર્જા ઉત્પન્ન કરે છે અને તે ખોરાકની અંદરના કેટલાક અણુઓ સાથે ક્રિયા કરે છે.

ખાસ કરીને પાણીના અણુઓ માઈક્રોવેવ ઊર્જાને શોષી શકે છે. ઊર્જાના કારણે અણુઓની ગતિ વધે છે અને તેમાંથી ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે. ખોરાકમાં રહેલા પાણી ઉપરાંત ચરબી અને અન્ય ઘટકો પણ ગરમીના નિર્માણમાં ભાગ ભજવી શકે છે.

અહીં એક સામાન્ય ગેરસમજ છે કે માઈક્રોવેવ ખોરાકને “અંદરથી રેડિયેશનથી પકવી નાખે છે”. હકીકતમાં વાત એટલી સરળ નથી.

માઈક્રોવેવ ઊર્જા ખોરાકમાં પ્રવેશ કરે છે અને ત્યાં ઊર્જા શોષાય છે. આ ઊર્જા ગરમીમાં પરિવર્તિત થાય છે. તેથી ખોરાકમાં કોઈ “રેડિયેશન” સંગ્રહિત થઈ જતું નથી.

માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરેલો ખોરાક radioactive બનતો નથી.

આ બાબત ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

શું માઈક્રોવેવના કિરણો X-ray જેવા હોય છે?

ના.

રેડિયેશન શબ્દ સાંભળતા ઘણા લોકોને X-ray, CT scan અથવા nuclear radiation યાદ આવે છે. પરંતુ તમામ પ્રકારનું radiation એકસરખું હોતું નથી.

ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક રેડિયેશનને સરળ રીતે બે મોટા વર્ગોમાં સમજાવી શકાય:

• Ionizing radiation
• Non-ionizing radiation

X-ray અને gamma rays જેવી ionizing radiation પાસે અણુઓમાંથી ઇલેક્ટ્રોન દૂર કરવાની પૂરતી ઊર્જા હોય છે અને ઊંચા અથવા વારંવારના exposureમાં DNAને નુકસાન પહોંચાડવાની ક્ષમતા હોય છે.

માઈક્રોવેવ ઓવનમાં વપરાતી ઊર્જા non-ionizing radiation છે. તેની ઊર્જા એટલી નથી કે તે X-rayની જેમ DNAને ionize કરે.

એટલે માત્ર “માઈક્રોવેવમાં radiation હોય છે” એટલા આધારે તેને કેન્સરકારક ગણવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી.

તો શું માઈક્રોવેવથી કેન્સર થતું નથી?

હાલના વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન પ્રમાણે, સુરક્ષિત રીતે બનાવેલા અને યોગ્ય સ્થિતિમાં ઉપયોગમાં લેવાતા માઈક્રોવેવ ઓવનમાં ખોરાક ગરમ કરવાથી કેન્સર થાય છે એવો વિશ્વસનીય પુરાવો નથી.

માઈક્રોવેવ ઓવન એવી રીતે બનાવવામાં આવે છે કે માઈક્રોવેવ ઊર્જા મુખ્યત્વે ઓવનની અંદર જ રહે. દરવાજો બંધ હોય ત્યારે ઓવનની બહાર leakage ખૂબ ઓછું રહે તે માટે તેમાં shielding અને safety mechanisms હોય છે.

પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે દરેક માઈક્રોવેવ, કોઈપણ સ્થિતિમાં, સંપૂર્ણ જોખમમુક્ત છે.

જો ઓવનનો દરવાજો તૂટી ગયો હોય, door seal ખરાબ હોય અથવા ઓવનને ગંભીર નુકસાન થયું હોય તો તેનો ઉપયોગ કરવો યોગ્ય નથી.

અર્થાત્ અહીં મુખ્ય બાબત છે:

યોગ્ય ઉપકરણ + યોગ્ય ઉપયોગ + યોગ્ય વાસણ = સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત ઉપયોગ.

માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરેલું ખાવાનું radioactive કેમ નથી બનતું?

આ સૌથી સામાન્ય પ્રશ્નોમાંનો એક છે.

માઈક્રોવેવ ઓવન ખોરાક પર radioactive પદાર્થ નાખતું નથી અને ખોરાકના પરમાણુઓને radioactive બનાવતું નથી.

માઈક્રોવેવ ઊર્જા ખોરાકમાં શોષાય છે અને મુખ્યત્વે ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યારે ઓવન બંધ થાય છે ત્યારે ખોરાકમાં માઈક્રોવેવ ઊર્જા જમા રહેતી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, તમે સૂર્યપ્રકાશમાં ઊભા રહો તો તમારું શરીર ગરમ થઈ શકે છે, પરંતુ તમે “સૂર્યના કિરણોનો radioactive સંગ્રહ” બની જતા નથી.

તે જ રીતે માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરેલો ખોરાક radioactive બની જતો નથી.

શું માઈક્રોવેવ ખોરાકના પોષક તત્ત્વો નષ્ટ કરે છે?

આ મુદ્દો થોડો અલગ છે.

ખોરાક ગરમ કરવાથી કેટલીક પોષક વસ્તુઓમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. પરંતુ આ માત્ર માઈક્રોવેવની સમસ્યા નથી.

રસોઈની લગભગ દરેક પદ્ધતિમાં ગરમીના કારણે કેટલાક પોષક તત્ત્વોમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે:

• લાંબા સમય સુધી ઉકાળવાથી પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન ઓછા થઈ શકે છે.
• ખૂબ ઊંચા તાપમાને રસોઈ કરવાથી કેટલાક સંવેદનશીલ પોષક તત્ત્વો ઘટી શકે છે.
• વધારે પાણીમાં લાંબો સમય રાંધવાથી કેટલીક nutrients પાણીમાં જતી રહે છે.

માઈક્રોવેવમાં ઘણીવાર ઓછું પાણી અને ઓછો સમય જરૂરી હોય છે. તેથી કેટલીક પરિસ્થિતિમાં તે પોષક તત્ત્વો જાળવવામાં પરંપરાગત લાંબી રસોઈ કરતાં સારી પણ હોઈ શકે છે.

અટલે “માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરવાથી બધા vitamins નષ્ટ થઈ જાય છે” પણ ખોટી માન્યતા છે.

શું માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરવાથી ખોરાકમાં નવા કેન્સરકારક પદાર્થો બને છે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ ખોરાકના પ્રકાર અને રસોઈની પદ્ધતિ પર આધાર રાખે છે.

માત્ર માઈક્રોવેવનો ઉપયોગ થયો એટલે ખોરાકમાં કોઈ ખાસ cancer-causing chemical આપમેળે બની જાય એવું નથી.

પરંતુ ખૂબ ઊંચા તાપમાને ખોરાકને બળી જાય ત્યાં સુધી ગરમ કરવો બીજી બાબત છે.

ખાસ કરીને સ્ટાર્ચવાળા ખોરાકને ખૂબ ઊંચા તાપમાને browning અથવા burning સુધી ગરમ કરવાથી કેટલાક અનિચ્છનીય રસાયણો બની શકે છે. અહીં મુદ્દો “માઈક્રોવેવ” કરતાં વધારે તાપમાન અને રસોઈની પ્રક્રિયાનો છે.

એટલે ખોરાકને કાળો, બળેલો અથવા અતિશય સૂકો થાય ત્યાં સુધી ગરમ કરવાનું ટાળવું જોઈએ.

Acrylamide શું છે અને તેનો માઈક્રોવેવ સાથે શું સંબંધ છે?

Acrylamide એ એક રસાયણ છે જે ખાસ કરીને carbohydrate-rich ખોરાકને ઊંચા તાપમાને રાંધવા અથવા browning દરમિયાન બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, બટાકા અથવા અનાજ આધારિત ખોરાકને ખૂબ ઊંચા તાપમાને શેકવાથી અથવા તળવાથી તેની રચના બદલાઈ શકે છે.

પરંતુ અહીં ફરીથી મહત્વપૂર્ણ તફાવત છે:

Acrylamide બનવાનું કારણ “માઈક્રોવેવ” નામની પદ્ધતિ નથી; ખોરાકની રચના, તાપમાન અને browning જેવી પ્રક્રિયાઓ મહત્વપૂર્ણ છે.

એટલે માઈક્રોવેવમાં ખોરાકને સામાન્ય રીતે ગરમ કરવાથી કેન્સર થાય છે એવું નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં.

પ્લાસ્ટિકના વાસણોનો મુદ્દો વધુ મહત્વનો કેમ છે?

ઘણા લોકોનું ધ્યાન માઈક્રોવેવના radiation પર હોય છે, પરંતુ વ્યવહારિક રીતે વાસણની પસંદગી પર વધુ ધ્યાન આપવું જોઈએ.

બધા પ્લાસ્ટિકના ડબ્બા માઈક્રોવેવ માટે યોગ્ય નથી.

કેટલાક પ્લાસ્ટિક ગરમી સામે સ્થિર હોય છે, જ્યારે કેટલાક ઊંચા તાપમાને નરમ થઈ શકે છે અથવા તેમાં રહેલા કેટલાક રસાયણો ખોરાકમાં migrate થવાની સંભાવના હોઈ શકે છે.

તેથી:

“Microwave-safe” તરીકે દર્શાવેલું વાસણ પસંદ કરવું વધુ યોગ્ય છે.

ખાસ કરીને takeaway અથવા એક વખત ઉપયોગ માટે બનાવેલા પ્લાસ્ટિકના ડબ્બાને વારંવાર માઈક્રોવેવમાં મૂકવાની ટેવ ટાળવી જોઈએ, જો તે તેના માટે બનાવવામાં આવ્યા હોય તેવી સ્પષ્ટ માહિતી ન હોય.

શું પ્લાસ્ટિકના ડબ્બામાં ગરમ કરવાથી કેન્સર થાય છે?

આ બાબતમાં પણ અતિશય દાવો કરવો યોગ્ય નથી.

“પ્લાસ્ટિક ગરમ થયું એટલે કેન્સર થશે” એવું સીધું કહેવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી.

પરંતુ કેટલાક પ્લાસ્ટિકમાંથી ગરમીના સંપર્કમાં રસાયણોના food-contactમાં migrationની સંભાવના હોઈ શકે છે. આ કારણથી જ ખાદ્ય પદાર્થ માટે યોગ્ય અને microwave-safe સામગ્રી પસંદ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે.

ખાસ કરીને ચરબીયુક્ત અથવા તેલવાળા ખોરાકને ગરમ કરતી વખતે તાપમાન વધારે થઈ શકે છે. તેથી આવા ખોરાક માટે કાચ અથવા યોગ્ય microwave-safe ceramic વાસણ એક સરળ વિકલ્પ બની શકે છે.

માઈક્રોવેવ માટે કયા વાસણ વધુ યોગ્ય?

સામાન્ય રીતે નીચેના વિકલ્પો વ્યવહારુ છે:

• microwave-safe glass
• microwave-safe ceramic
• ઉત્પાદક દ્વારા microwave-safe દર્શાવેલા કેટલાક ખાસ પ્લાસ્ટિકના વાસણ

કાચના વાસણ ઘણા ઘરોમાં સરળ અને વ્યવહારુ વિકલ્પ છે.

પરંતુ દરેક કાચનું વાસણ microwave-safe હોય એવું જરૂરી નથી. તેથી વાસણ પરની સૂચના જોવી જરૂરી છે.

કયા વાસણ માઈક્રોવેવમાં ન મૂકવા?

કેટલાક વાસણો જોખમી બની શકે છે અથવા ઓવનને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

ખાસ કરીને:

• ધાતુના વાસણ
• aluminium foilનો અયોગ્ય ઉપયોગ
• metallic decoration ધરાવતા કપ અથવા પ્લેટ
• microwave માટે યોગ્ય ન હોય તેવા પ્લાસ્ટિક
• અજ્ઞાત પ્રકારના disposable containers

ધાતુ માઈક્રોવેવ સાથે પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે અને કેટલાક કિસ્સામાં sparks અથવા arcing થઈ શકે છે.

તેથી ઉત્પાદકની સૂચનાઓનું પાલન કરવું જોઈએ.

“Microwave-safe” એટલે શું?

“Microwave-safe”નો અર્થ એ નથી કે વાસણમાં કોઈપણ પ્રકારનો ખોરાક અનંત સમય સુધી ગરમ કરી શકાય.

તેનો અર્થ સામાન્ય રીતે એ છે કે વાસણ નિર્ધારિત microwave ઉપયોગ દરમિયાન અપેક્ષિત ગરમી અને પરિસ્થિતિઓને સહન કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે.

તેથી વાસણ પરનું label જોવું મહત્વપૂર્ણ છે.

જો કોઈ plastic container પર microwave-safe લખેલું ન હોય, તો તેમાં ખૂબ ગરમ ખોરાક ગરમ કરવાનું ટાળવું સમજદારીભર્યું છે.

માઈક્રોવેવમાં ખોરાક વારંવાર ગરમ કરવો યોગ્ય છે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ ખોરાકની safety પર આધારિત છે.

જો ખોરાક યોગ્ય રીતે refrigerate કરવામાં આવ્યો હોય, contaminationથી બચાવવામાં આવ્યો હોય અને જરૂરી તાપમાને ફરી ગરમ કરવામાં આવે તો reheating સામાન્ય રીતે સમસ્યા નથી.

પરંતુ ખોરાકને લાંબા સમય સુધી room temperature પર રાખીને પછી માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરી દેવાથી તે આપમેળે સુરક્ષિત બની જતો નથી.

આ બાબત ખાસ મહત્વની છે.

માઈક્રોવેવ બેક્ટેરિયાને હંમેશા દરેક ભાગમાં સમાન રીતે નષ્ટ કરશે એવું જરૂરી નથી.

કારણ કે માઈક્રોવેવ heating ઘણીવાર uneven હોઈ શકે છે.

આથી leftoversને સારી રીતે ગરમ કરવા માટે ખોરાક હલાવવો અને થોડો સમય stand કરાવવો ઉપયોગી હોઈ શકે છે.

માઈક્રોવેવમાં ખોરાક સમાન રીતે કેમ ગરમ થતો નથી?

ઘણા લોકોનો અનુભવ છે કે પ્લેટનો એક ભાગ ખૂબ ગરમ હોય છે અને બીજો ભાગ ઠંડો રહે છે.

આનું કારણ microwave energyનું foodમાં સમાન રીતે distribution ન થવું હોઈ શકે છે.

ખોરાકની:

• ઘનતા
• પાણીનું પ્રમાણ
• આકાર
• જાડાઈ
• માત્રા

આ બધું heatingને અસર કરે છે.

આથી leftovers ગરમ કરતી વખતે:

1. ખોરાકને શક્ય હોય તો નાના અથવા સમાન ભાગોમાં વહેંચો.
2. વચ્ચે હલાવો.
3. જરૂર પડે તો થોડો સમય વધુ ગરમ કરો.
4. ગરમ કર્યા પછી થોડો સમય stand કરાવો.

આથી ખોરાકના ઠંડા ભાગો ઓછા રહેવાની શક્યતા રહે છે.

શું માઈક્રોવેવમાં માંસ ગરમ કરવું સુરક્ષિત છે?

હા, યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે તો.

પરંતુ માંસ, ચિકન અથવા અન્ય protein-rich leftovers માટે ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.

ખોરાક યોગ્ય રીતે refrigerate થયો હોય અને ફરી ગરમ કરતી વખતે પૂરતો ગરમ થાય તે મહત્વપૂર્ણ છે.

માઈક્રોવેવમાં માંસ ગરમ કરતી વખતે બહારનો ભાગ ગરમ અને અંદરનો ભાગ ઠંડો રહી શકે છે. તેથી ખોરાકને હલાવવો અથવા ભાગોનું સ્થાન બદલવું મદદરૂપ થઈ શકે છે.

શું માઈક્રોવેવમાં ચોખા ગરમ કરી શકાય?

હા, પરંતુ અહીં એક મહત્વપૂર્ણ food-safety મુદ્દો છે.

રાંધેલા ચોખાને લાંબા સમય સુધી room temperature પર રાખવાથી કેટલાક બેક્ટેરિયા વધવાની સંભાવના રહે છે. તેમાં બનેલા કેટલાક toxinsને માત્ર ફરી ગરમ કરવાથી સંપૂર્ણપણે દૂર કરી શકાય એવું જરૂરી નથી.

તેથી cooked rice માટે:

• ઝડપથી ઠંડો કરીને યોગ્ય રીતે refrigerate કરવો
• લાંબા સમય સુધી બહાર ન રાખવો
• જરૂર મુજબ જ ફરી ગરમ કરવો
• સારી રીતે ગરમ કરવો

વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.

અહીં પણ જોખમનું કારણ “માઈક્રોવેવ radiation” નથી, પરંતુ food storage અને bacterial growth છે.

શું માઈક્રોવેવમાં દૂધ ગરમ કરી શકાય?

દૂધ ગરમ કરી શકાય છે, પરંતુ સાવચેતી જરૂરી છે.

માઈક્રોવેવમાં દૂધ unevenly ગરમ થઈ શકે છે. કપની અંદર કેટલાક ભાગો ખૂબ ગરમ થઈ શકે છે.

તેથી દૂધ ગરમ કર્યા પછી તેને હલાવવું અને પીતા પહેલાં તાપમાન ચકાસવું સારું.

ખાસ કરીને બાળકો માટે દૂધ ગરમ કરતી વખતે આ બાબત વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.

શું માઈક્રોવેવમાં પાણી ગરમ કરવું જોખમી છે?

પાણી માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરી શકાય છે, પરંતુ એક ખાસ જોખમ છે જેને superheating કહેવામાં આવે છે.

કેટલાક સંજોગોમાં પાણી તેના boiling point કરતાં વધારે ગરમ થઈ શકે છે પરંતુ બહારથી તરત ઉકળતું દેખાતું નથી. પછી કપને હલાવવાથી અથવા તેમાં ચમચી/બીજી વસ્તુ મૂકવાથી અચાનક ઉકળવાનું શરૂ થઈ શકે છે અને ગરમ પાણી છલકાઈ શકે છે.

આથી ખૂબ લાંબા સમય સુધી પાણી ગરમ કરવું ટાળવું અને ગરમ પાણી સંભાળતી વખતે સાવચેત રહેવું.

શું માઈક્રોવેવમાં અંડું ગરમ કરવું જોખમી છે?

ખાસ કરીને છાલવાળું આખું ઈંડું માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરવું યોગ્ય નથી.

ઈંડાની અંદર વરાળનું દબાણ વધી શકે છે અને ઈંડું ફાટી શકે છે.

આવી જ રીતે કેટલાક sealed અથવા tightly closed food containersમાં પણ pressure build-up થઈ શકે છે.

તેથી માઈક્રોવેવમાં ખોરાક મૂકતા પહેલાં:

• ઢાંકણ થોડું ખુલ્લું રાખો અથવા
• steam માટે યોગ્ય vent વાપરો.

શું માઈક્રોવેવમાં ખોરાક ગરમ કરવાથી તેની “કુદરતી ગુણવત્તા” નષ્ટ થાય છે?

આ પ્રકારના દાવા ઘણીવાર સોશિયલ મીડિયા પર જોવા મળે છે.

“માઈક્રોવેવ ખોરાકની molecular structure બદલી નાખે છે”, “માઈક્રોવેવ ખોરાકને toxic બનાવે છે” અથવા “માઈક્રોવેવથી nutrients dead થઈ જાય છે” જેવા દાવાઓ ખૂબ સામાન્ય છે.

પરંતુ ખોરાક ગરમ કરવાથી તેની molecular structureમાં કેટલાક ફેરફાર થવા સ્વાભાવિક છે—આ વાત સામાન્ય રસોઈમાં પણ થાય છે.

રસોઈ દરમિયાન:

• proteins denature થઈ શકે છે
• starch gelatinize થઈ શકે છે
• fats બદલાઈ શકે છે
• પાણી વરાળમાં ફેરવાઈ શકે છે

આ બધા ફેરફારો માત્ર માઈક્રોવેવ માટે અનોખા નથી.

તેથી “molecular change” શબ્દનો ઉપયોગ કરીને માઈક્રોવેવને જોખમી સાબિત કરી શકાતું નથી.

શું માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરેલું ખાવાનું ખાવાથી DNAને નુકસાન થાય છે?

સામાન્ય microwave cookingને કારણે ખોરાકમાંથી DNA-damaging radiation મળે છે એવો પુરાવો નથી.

માઈક્રોવેવ energy non-ionizing છે અને તેનો મુખ્ય અસરકારક mechanism heating છે.

આથી “માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરેલા ખોરાકથી DNA તૂટી જાય છે” જેવા દાવાઓ માટે વિશ્વસનીય વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી.

શું માઈક્રોવેવના દરવાજા પાસે ઊભા રહેવાથી કેન્સર થઈ શકે?

સામાન્ય રીતે કાર્યરત અને યોગ્ય સ્થિતિમાં રહેલા microwave ovenમાં બહાર આવતી microwave energy safety limitsની અંદર રહે તે રીતે તેનું construction કરવામાં આવે છે.

પરંતુ damaged applianceનો ઉપયોગ કરવો યોગ્ય નથી.

જો:

• દરવાજો યોગ્ય રીતે બંધ ન થાય
• hinge તૂટેલું હોય
• seal ખરાબ હોય
• દરવાજામાં ગંભીર damage હોય

તો તેનો ઉપયોગ બંધ કરીને યોગ્ય technician દ્વારા તપાસ કરાવવી જોઈએ.

શું જૂનો માઈક્રોવેવ વધુ જોખમી હોય છે?

માત્ર જૂનો છે એટલે તે કેન્સરકારક છે એવું કહી શકાય નહીં.

પરંતુ જૂના applianceમાં mechanical damage અથવા door/sealની સમસ્યા થવાની શક્યતા વધારે હોઈ શકે છે.

તેથી ઉંમર કરતાં સ્થિતિ અને maintenance વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.

માઈક્રોવેવમાં ખોરાક ગરમ કરતી વખતે સૌથી મોટી ભૂલ કઈ છે?

સૌથી મોટી ભૂલ ઘણીવાર radiation વિશેનો ડર નહીં, પરંતુ food safetyની અવગણના હોય છે.

લોકો ઘણીવાર વિચારે છે:

“માઈક્રોવેવમાં મૂક્યું એટલે બધું safe.”

આ સાચું નથી.

જો ખોરાક લાંબા સમય સુધી ખરાબ તાપમાને રાખવામાં આવ્યો હોય તો microwaveમાં ગરમ કરવાથી દરેક food-safety સમસ્યા દૂર થઈ જશે એવું જરૂરી નથી.

તેથી ખોરાકનું યોગ્ય storage, refrigeration અને reheating equally મહત્વપૂર્ણ છે.

leftovers માટે 5 સરળ નિયમો

ઘરે બચેલો ખોરાક હોય તો આ પાંચ બાબતો યાદ રાખો:

1. સમયસર refrigerate કરો.
બચેલો ખોરાક લાંબા સમય સુધી બહાર ન રાખો.

2. યોગ્ય વાસણ વાપરો.
Microwave-safe glass અથવા યોગ્ય container પસંદ કરો.

3. ખોરાક હલાવો.
Uneven heating ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.

4. જરૂર કરતાં વધારે વખત ગરમ ન કરો.
જેટલો ખોરાક ખાવાનો હોય એટલો જ ભાગ ગરમ કરવો વધુ વ્યવહારુ છે.

5. બળે ત્યાં સુધી ગરમ ન કરો.
ખોરાકને અનાવશ્યક રીતે ખૂબ ઊંચા તાપમાને ન લઈ જવો.

શું માઈક્રોવેવમાં તેલવાળો ખોરાક ગરમ કરવો યોગ્ય છે?

તેલ અને ચરબી ધરાવતા ખોરાકનું તાપમાન કેટલીક પરિસ્થિતિમાં ઝડપથી વધી શકે છે.

તેથી ખૂબ લાંબા સમય માટે high power પર ગરમ કરવાનું ટાળો.

ખોરાકને નાના સમયના intervalsમાં ગરમ કરવો અને વચ્ચે તપાસવું વધુ સારું છે.

આ ખાસ કરીને cheese, sauces, gravy અને વધારે ચરબીવાળા ખોરાકમાં ઉપયોગી છે.

શું માઈક્રોવેવમાં સૂકો ખોરાક ગરમ કરવાથી નુકસાન થાય છે?

ખોરાક વધુ પડતો સૂકાઈ જાય અથવા બળી જાય તો સ્વાદ અને ગુણવત્તા ખરાબ થઈ શકે છે.

પરંતુ માત્ર “સૂકો થયો એટલે કેન્સર થશે” એવું કહેવું યોગ્ય નથી.

સામાન્ય રીતે સમસ્યા વધારે તાપમાન અને burning સાથે જોડાયેલી છે.

માઈક્રોવેવમાં ખોરાક ગરમ કરવાની સાચી રીત

સુરક્ષિત ઉપયોગ માટે એક સરળ રીત અપનાવી શકાય:

પહેલું: microwave-safe વાસણમાં ખોરાક મૂકો.

બીજું: ખોરાકને ઢાંકવો, પરંતુ સંપૂર્ણ airtight ન કરો.

ત્રીજું: medium power અથવા યોગ્ય heating setting પસંદ કરો.

ચોથું: ટૂંકા સમયના intervalsમાં ગરમ કરો.

પાંચમું: વચ્ચે ખોરાક હલાવો.

છઠ્ઠું: ગરમ થયા પછી થોડો સમય stand કરવા દો.

સાતમું: ખાવા પહેલાં temperature ચકાસો.

આ રીતે ખોરાકનું heating વધુ સમાન બની શકે છે.

શું માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરવાથી વિટામિન B અને C નષ્ટ થાય છે?

વિટામિન C અને કેટલાક B vitamins ગરમી અને પાણી પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે.

પરંતુ આનો અર્થ એ નથી કે microwaveમાં ગરમ કરવાથી તે સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ જાય છે.

કેટલાક અભ્યાસોમાં microwave cookingથી કેટલીક પરિસ્થિતિમાં nutrientsનું retention અન્ય cooking methods જેટલું અથવા વધુ પણ હોઈ શકે છે.

અંતે પરિણામ આ બાબતો પર આધારિત રહે છે:

• કેટલો સમય ગરમ કર્યું?
• કેટલું પાણી વાપર્યું?
• તાપમાન કેટલું હતું?
• ખોરાક કયો હતો?
• કેટલી વાર reheating થઈ?

એટલે માત્ર cooking methodના નામ પરથી nutrient loss નક્કી કરી શકાય નહીં.

શું માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરવાથી દૂધના calcium નષ્ટ થાય છે?

સામાન્ય રીતે દૂધને થોડું ગરમ કરવાથી તેમાં રહેલું calcium અચાનક નષ્ટ થઈ જતું નથી.

Calcium એક mineral છે અને તે vitaminsની જેમ ગરમીથી સરળતાથી degrade થતું નથી.

હા, દૂધને અત્યંત ઊંચા તાપમાને લાંબા સમય સુધી ગરમ કરવું અનાવશ્યક છે.

શું માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરવાથી ખોરાકમાં “ઝેર” બને છે?

આ દાવો ખૂબ જ અતિશયોક્તિપૂર્ણ છે.

સામાન્ય microwave heatingને કારણે દરેક ખોરાક toxic બની જાય છે એવું કોઈ વૈજ્ઞાનિક કારણ નથી.

પરંતુ:

• ખોટું plastic
• ખૂબ વધારે ગરમી
• બળેલો ખોરાક
• ખરાબ રીતે સંગ્રહિત leftovers

આ અલગ મુદ્દાઓ છે અને તેમની સાથે સાવચેતી જરૂરી છે.

“માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરેલું ખાવાનું કેન્સર કરે છે” — આ દાવો કેમ ફેલાયો?

માઈક્રોવેવ વિશેની ગેરમાન્યતાઓ પાછળ કેટલાક કારણો છે.

સૌથી મોટું કારણ છે radiation શબ્દનો ભય.

લોકો radiationને એક જ પ્રકારનું માને છે. પરંતુ radiationના પ્રકારો અને તેમની ઊર્જા વચ્ચે ઘણો તફાવત છે.

બીજું કારણ છે social media પર scientific શબ્દોનો અધૂરો ઉપયોગ.

“Electromagnetic radiation”, “molecular changes”, “DNA damage” જેવા શબ્દો સાચા હોવા છતાં તેમને સંદર્ભ વગર જોડવામાં આવે ત્યારે ખોટો નિષ્કર્ષ ઊભો થઈ શકે છે.

ત્રીજું કારણ છે plastic વિશેની વાસ્તવિક ચિંતાને microwave radiation સાથે ભેળવી દેવી.

આ બંને મુદ્દા અલગ છે.

તો ખરેખર કઈ બાબતથી સાવચેત રહેવું?

જો તમે ઘરે microwave વાપરો છો તો મુખ્ય ધ્યાન આ બાબતો પર આપો:

માઈક્રોવેવ radiationથી ડરવાની જરૂર કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે—

• યોગ્ય microwave-safe વાસણ વાપરવું
• damaged microwaveનો ઉપયોગ ન કરવો
• ખોરાકને યોગ્ય રીતે store કરવો
• leftoversને યોગ્ય રીતે reheat કરવું
• ખોરાકને બળી જાય ત્યાં સુધી ગરમ ન કરવો
• airtight containersને સીધા ગરમ ન કરવા
• ધાતુનો અયોગ્ય ઉપયોગ ન કરવો
• ખૂબ ગરમ ખોરાક સંભાળતી વખતે સાવચેતી રાખવી

શું માઈક્રોવેવનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવો જોઈએ?

ના.

જો microwave યોગ્ય સ્થિતિમાં છે અને તમે ઉત્પાદકની સૂચનાઓ પ્રમાણે તેનો ઉપયોગ કરો છો તો માત્ર કેન્સરના ભયને કારણે તેને બંધ કરવાની જરૂર નથી.

માઈક્રોવેવ આધુનિક રસોડામાં ઉપયોગી સાધન છે અને ખોરાક ઝડપથી ગરમ કરવામાં મદદ કરે છે.

જેમ ગેસ પર રસોઈ કરતી વખતે આગથી સાવચેતી રાખવી પડે છે, તેમ microwaveમાં પણ યોગ્ય ઉપયોગ જરૂરી છે.

કોઈપણ kitchen applianceનો યોગ્ય ઉપયોગ જ સલામતીનું મૂળ છે.

બાળકો માટે માઈક્રોવેવનો ઉપયોગ કરતી વખતે શું ધ્યાન રાખવું?

બાળકો માટે ખાસ કરીને ગરમ ખોરાકની uneven temperature સમસ્યા મહત્વપૂર્ણ છે.

ખોરાક બહારથી ઠંડો લાગતો હોવા છતાં અંદરથી ખૂબ ગરમ હોઈ શકે છે.

તેથી:

• ગરમ ખોરાક સારી રીતે હલાવો
• થોડો સમય ઠંડો થવા દો
• બાળકને આપતા પહેલાં તાપમાન તપાસો
• ગરમ દૂધ અથવા liquid ખાસ ધ્યાનથી તપાસો

આ બાબતો radiation કરતાં વધારે વ્યવહારિક safety concerns છે.

શું microwave-safe plastic પણ હંમેશા શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે?

જરૂરી નથી.

જો તમારી પાસે microwave-safe glass અથવા ceramic ઉપલબ્ધ હોય તો તે સરળ વિકલ્પ બની શકે છે.

ખાસ કરીને લાંબા સમય સુધી અથવા ખૂબ ગરમ કરવાના ખોરાક માટે યોગ્ય glass container ઉપયોગી છે.

પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે દરેક microwave-safe plastic હાનિકારક છે.

સાચી વાત છે:

સામગ્રીની ગુણવત્તા અને તેનો યોગ્ય ઉપયોગ મહત્વપૂર્ણ છે.

માઈક્રોવેવ અને કેન્સર અંગે અંતિમ વૈજ્ઞાનિક સમજ

આ સમગ્ર ચર્ચાને સરળ ભાષામાં સમજીએ તો:

માઈક્રોવેવનું radiation X-ray નથી.

તે non-ionizing radiation છે.

માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરેલો ખોરાક radioactive બનતો નથી.

સામાન્ય microwave cookingને કારણે કેન્સર થાય છે એવો વિશ્વસનીય પુરાવો નથી.

પરંતુ ખોટા plastic container, damaged appliance, બળેલો ખોરાક અને ખરાબ food storage જેવી બાબતોમાં અલગ પ્રકારના જોખમ હોઈ શકે છે.

તેથી પ્રશ્ન “માઈક્રોવેવ કેન્સર કરે છે કે નહીં?” કરતાં વધુ ઉપયોગી પ્રશ્ન છે:

“હું માઈક્રોવેવનો યોગ્ય અને સુરક્ષિત ઉપયોગ કરું છું કે નહીં?”

નિષ્કર્ષ: સાચું કે ખોટું?

“માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરેલું ખાવાનું કેન્સર નોતરે છે” — આ દાવો સામાન્ય રીતે ખોટો છે.

યોગ્ય રીતે કામ કરતા microwave ovenમાં, યોગ્ય વાસણનો ઉપયોગ કરીને અને યોગ્ય રીતે ખોરાક ગરમ કરવામાં આવે તો માત્ર microwave heatingને કેન્સરનું કારણ માનવાનું કોઈ મજબૂત વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી.

પરંતુ સાવચેતી છોડવી નહીં.

સુરક્ષિત microwave ઉપયોગ માટે યાદ રાખો:

• Microwave-safe વાસણ પસંદ કરો.
• શક્ય હોય ત્યારે કાચ અથવા યોગ્ય ceramicનો ઉપયોગ કરો.
• અયોગ્ય plasticમાં ખોરાક ગરમ ન કરો.
• ધાતુનો અયોગ્ય ઉપયોગ ન કરો.
• ખોરાકને બળી જાય ત્યાં સુધી ગરમ ન કરો.
• leftoversને યોગ્ય રીતે refrigerate અને reheat કરો.
• ખોરાકને વચ્ચે હલાવો જેથી તે સમાન રીતે ગરમ થાય.
• damaged door અથવા seal ધરાવતા microwaveનો ઉપયોગ ન કરો.
• airtight containerને સીધો ગરમ ન કરો.
• ખૂબ ગરમ liquid અને ખોરાક સંભાળતી વખતે સાવચેતી રાખો.

આથી માઈક્રોવેવથી કેન્સરનો ડર રાખવાને બદલે તેનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો વધુ યોગ્ય છે.