પેટમાં ગેસ, પેટ ફૂલવું (બ્લોટિંગ), ઓડકાર અને પેટમાં ભારેપણું જેવી સમસ્યાઓ આજકાલ ખૂબ સામાન્ય બની ગઈ છે. અનિયમિત ખાવાની ટેવ, ઝડપથી ખાવું, વધુ તળેલું-મસાલેદાર ખોરાક, કાર્બોનેટેડ પીણાં, કબજિયાત, ઓછું પાણી પીવું અને શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ જેવી બાબતોને કારણે પાચનતંત્ર પર અસર થઈ શકે છે.
ઘણા લોકો આવી સામાન્ય તકલીફમાં તરત દવા લેવાને બદલે ઘરેલુ ઉપાયો અજમાવવાનું પસંદ કરે છે. આપણા ઘરોમાં વર્ષોથી ચાલતા આવેલા કેટલાક “દાદીમાના નુસખા” પાચન દરમિયાન થતી હળવી અસ્વસ્થતામાં રાહત આપવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. જોકે, દરેક વ્યક્તિને દરેક ઉપાય સરખી રીતે અનુકૂળ આવે એવું જરૂરી નથી.
આ લેખમાં આપણે પેટમાં ગેસ અને બ્લોટિંગ ઘટાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા સરળ ઘરેલુ ઉપાયો, તેને અપનાવવાની યોગ્ય રીત અને ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે તે જાણીશું.
ગેસ અને બ્લોટિંગ એટલે શું?
ગેસ પાચન પ્રક્રિયાનો સામાન્ય ભાગ છે. આંતરડામાં ખોરાકના પાચન દરમિયાન ગેસ બને છે અને શરીરમાં પ્રવેશેલી હવા પણ તેનો એક ભાગ બની શકે છે. જ્યારે આ ગેસ વધુ પ્રમાણમાં બને અથવા શરીરમાંથી યોગ્ય રીતે બહાર ન નીકળે ત્યારે પેટમાં ભરાવ, ફૂલવું, ઓડકાર અથવા વાયુની સમસ્યા થઈ શકે છે.
બ્લોટિંગમાં વ્યક્તિને પેટ સામાન્ય કરતાં વધુ ફૂલેલું અથવા તંગ લાગતું હોય છે. કેટલીકવાર પેટનો આકાર પણ થોડો બદલાયેલો દેખાઈ શકે છે.
ગેસ અને બ્લોટિંગ થવાના સામાન્ય કારણો
પેટમાં ગેસ થવા પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે. સામાન્ય કારણોમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:
- ખૂબ ઝડપથી ખાવું
- ખોરાક સારી રીતે ચાવીને ન ખાવો
- વધુ પડતું ખાઈ લેવું
- ચણા, રાજમા, કઠોળ જેવા ખોરાકથી સંવેદનશીલતા
- વધુ તળેલો અથવા ચરબીયુક્ત ખોરાક
- કાર્બોનેટેડ પીણાં
- વધુ પડતી ચા અથવા કોફી
- કબજિયાત
- ઓછું પાણી પીવું
- લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવું
- કેટલીક વ્યક્તિઓમાં દૂધ અથવા ચોક્કસ ખોરાક પ્રત્યે અસહિષ્ણુતા
આ ઉપરાંત, સતત અથવા વારંવાર થતું બ્લોટિંગ ક્યારેક અન્ય પાચનતંત્રની સમસ્યાનું લક્ષણ પણ હોઈ શકે છે.
1. અજમો અને ગરમ પાણી
અજમો પરંપરાગત રીતે પાચન માટે ઉપયોગમાં લેવાતો મસાલો છે. ભારે ભોજન પછી અજમો લેવાની પ્રથા ઘણા ઘરોમાં જોવા મળે છે.
કેવી રીતે લેવું?
અડધીથી એક ચમચી અજમો ધીમે ચાવીને ત્યારબાદ થોડું ગરમ પાણી પી શકાય છે. કેટલાક લોકો અજમાને પાણીમાં ઉકાળીને અજમાનું પાણી પણ પીવે છે.
જો તમને અજમાથી તકલીફ થાય, એસિડિટી વધે અથવા કોઈ ખાસ તબીબી સ્થિતિ હોય તો તેનો ઉપયોગ ટાળવો અથવા નિષ્ણાતની સલાહ લેવી.
2. જીરાનું પાણી
જીરું ભારતીય રસોડામાં ખૂબ સામાન્ય મસાલો છે અને પરંપરાગત રીતે પાચન માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે.
બનાવવાની રીત:
એક ગ્લાસ પાણીમાં અડધીથી એક ચમચી જીરું નાખીને થોડો સમય ઉકાળો. પાણી થોડું ઠંડું થાય પછી તેને ધીમે-ધીમે પી શકાય છે.
આ ઉપાય ખાસ કરીને ભારે ભોજન પછી હળવાશ અનુભવવામાં મદદ કરી શકે છે.
3. આદુની ચા
આદુનો ઉપયોગ પરંપરાગત રીતે પાચન સંબંધિત તકલીફોમાં કરવામાં આવે છે. આદુમાં રહેલા કેટલાક કુદરતી ઘટકો પાચન પ્રક્રિયાને સહારો આપી શકે છે.
કેવી રીતે બનાવવી?
ગરમ પાણીમાં થોડું તાજું આદુ ઉમેરીને આદુનું પાણી અથવા હળવી આદુની ચા બનાવી શકાય છે.
પરંતુ જો તમને એસિડ રિફ્લક્સ અથવા છાતીમાં બળતરા થતી હોય તો આદુ દરેક વ્યક્તિને અનુકૂળ આવે એવું જરૂરી નથી.
4. વરિયાળી ચાવવાની જૂની રીત
ભોજન પછી વરિયાળી ચાવવાની પરંપરા આપણા દેશમાં લાંબા સમયથી જોવા મળે છે. વરિયાળીનો ઉપયોગ પરંપરાગત રીતે મોઢાની તાજગી અને પાચન માટે કરવામાં આવે છે.
ભોજન પછી થોડી વરિયાળી ધીમે ચાવી શકાય છે. તેમાં વધારે ખાંડ અથવા મીઠી કોટિંગવાળી વરિયાળી લેવાને બદલે સાદી વરિયાળી પસંદ કરવી વધુ યોગ્ય છે.
5. હળવું ગરમ પાણી પીવું
સાદું ગરમ પાણી પણ પેટની અસ્વસ્થતામાં આરામદાયક લાગી શકે છે. દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવાથી શરીરમાં પાણીનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ મળે છે અને કબજિયાત હોય તો તેમાં પણ ફાયદો થઈ શકે છે.
એકસાથે ખૂબ વધારે પાણી પીવાને બદલે દિવસ દરમિયાન જરૂરિયાત મુજબ પાણી પીવાની ટેવ રાખવી જોઈએ.
6. ભોજન પછી થોડું ચાલવું
ગેસ અને બ્લોટિંગ ઘટાડવા માટે માત્ર નુસખા જ નહીં, પરંતુ જીવનશૈલીમાં નાના ફેરફારો પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
ભોજન કર્યા પછી તરત જ પથારીમાં પડવાને બદલે થોડું હળવું ચાલવું ફાયદાકારક બની શકે છે. હળવી શારીરિક પ્રવૃત્તિ પાચન પ્રક્રિયાને સહારો આપી શકે છે અને લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાની આદત કરતાં વધુ સારી છે.
ભોજન પછી તરત જ ભારે કસરત કરવી જરૂરી નથી.
7. ખોરાક ધીમે અને સારી રીતે ચાવીને ખાવો
ઘણા લોકો ઝડપથી ભોજન કરે છે અને તેની સાથે વધુ હવા પણ ગળી જાય છે. આથી પેટમાં ગેસ અને ઓડકારની સમસ્યા વધી શકે છે.
તેથી:
- ભોજન ધીમે ખાઓ
- દરેક કોળિયો સારી રીતે ચાવો
- ખાવા દરમિયાન વધુ વાત કરવાનું ટાળો
- સ્ટ્રોથી પીણું પીવાની ટેવ ઘટાડો
- ચ્યુઇંગ ગમનો વધુ પડતો ઉપયોગ ટાળો
આ નાની ટેવો ગેસ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.
8. કબજિયાત હોય તો તેનું ધ્યાન રાખો
કબજિયાત અને બ્લોટિંગ ઘણીવાર એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે. જો મળ નિયમિત રીતે બહાર ન આવે તો પેટમાં ભરાવ અને ગેસની ફરિયાદ થઈ શકે છે.
આ માટે આહારમાં યોગ્ય પ્રમાણમાં ફાઇબર, પૂરતું પાણી અને નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિનો સમાવેશ કરવો જરૂરી છે.
પરંતુ ફાઇબરનું પ્રમાણ અચાનક ખૂબ વધારી દેવામાં આવે તો કેટલાક લોકોને ગેસ વધુ થઈ શકે છે. તેથી ધીમે-ધીમે ફેરફાર કરવો યોગ્ય છે.
9. કયા ખોરાકથી ગેસ વધે છે તે ઓળખો
દરેક વ્યક્તિમાં ગેસ વધારતા ખોરાક અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક લોકોને કઠોળથી તકલીફ થાય છે, જ્યારે અન્ય લોકોને દૂધ, ડુંગળી, ચોક્કસ શાકભાજી અથવા કૃત્રિમ મીઠાશવાળા ખોરાકથી બ્લોટિંગ થઈ શકે છે.
જો કોઈ ચોક્કસ ખોરાક ખાધા પછી વારંવાર ગેસ થતો હોય તો થોડા દિવસો માટે ખોરાક અને લક્ષણોની નોંધ રાખવી ઉપયોગી બની શકે છે. તેનાથી કયો ખોરાક સમસ્યા વધારતો હોય તે સમજવામાં મદદ મળી શકે છે.
10. સોડા અને કાર્બોનેટેડ પીણાં ઓછાં કરો
સોડા, કોલ્ડ ડ્રિંક અને અન્ય કાર્બોનેટેડ પીણાંમાં રહેલો ગેસ પેટમાં ભરાવ અને ઓડકાર વધારી શકે છે.
જો તમને વારંવાર બ્લોટિંગ થતું હોય તો આવા પીણાં ઓછાં કરીને સાદું પાણી અથવા યોગ્ય બિનકાર્બોનેટેડ પીણાં પસંદ કરવાથી ફાયદો થઈ શકે છે.
દાદીમાના નુસખા અપનાવતી વખતે આ ભૂલો ન કરો
ઘરેલુ ઉપાય કુદરતી છે એટલે દરેક વ્યક્તિ માટે સંપૂર્ણપણે સલામત છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને કોઈ પણ વસ્તુનું વધારે પ્રમાણમાં સેવન કરવાથી સમસ્યા વધી શકે છે.
આ બાબતોનું ધ્યાન રાખો:
- એકસાથે અનેક નુસખા અજમાવશો નહીં.
- ખૂબ વધારે અજમો, આદુ અથવા મસાલા ન લો.
- જો કોઈ વસ્તુથી એસિડિટી વધે તો તેનો ઉપયોગ બંધ કરો.
- વારંવાર થતી સમસ્યાને માત્ર ઘરેલુ ઉપાયથી દબાવી રાખશો નહીં.
- ડૉક્ટરે આપેલી દવા પોતાની રીતે બંધ ન કરો.
ગેસ અને બ્લોટિંગથી બચવા માટે રોજિંદી 5 સારી ટેવો
જો પેટ વારંવાર ફૂલતું હોય તો માત્ર ગેસ થયા પછી ઉપાય કરવાને બદલે રોજિંદી ટેવોમાં સુધારો કરવો વધુ ઉપયોગી બની શકે છે.
1. ભોજન ધીમે ખાઓ અને સારી રીતે ચાવો.
2. પૂરતું પાણી પીવો.
3. દરરોજ નિયમિત હળવી શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરો.
4. ખૂબ તળેલું અને અતિશય ભારે ભોજન ઓછું કરો.
5. કયા ખોરાકથી તમને ગેસ થાય છે તેની નોંધ રાખો.
ક્યારે ગેસ અને બ્લોટિંગને સામાન્ય ન માનવું?
સામાન્ય ગેસ સામાન્ય રીતે ગંભીર સમસ્યા નથી. પરંતુ જો પેટ ફૂલવાની સમસ્યા સતત રહેતી હોય અથવા તેની સાથે અન્ય લક્ષણો પણ હોય તો તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે.
ખાસ કરીને નીચેના લક્ષણો હોય તો ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો:
- ખૂબ જ તીવ્ર અથવા સતત પેટનો દુખાવો
- વારંવાર ઊલટી
- મળમાં લોહી
- અચાનક વજન ઘટવું
- સતત કબજિયાત અથવા ઝાડા
- ભૂખમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો
- પેટ ખૂબ જ ફૂલેલું અને તંગ રહેવું
- તાવ સાથે પેટની તકલીફ
- વારંવાર થતું અથવા વધતું બ્લોટિંગ
નિષ્કર્ષ
પેટમાં ગેસ અને બ્લોટિંગ ઘણીવાર ખાવાની ટેવ, ખોરાકની પસંદગી, કબજિયાત અથવા જીવનશૈલી સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે. અજમો, જીરાનું પાણી, વરિયાળી, આદુ અને ગરમ પાણી જેવા પરંપરાગત ઉપાયો કેટલીક હળવી તકલીફમાં રાહતનો અનુભવ કરાવી શકે છે.
પરંતુ કોઈપણ ઘરેલુ ઉપાયને દરેક પ્રકારના પેટના રોગનો ઈલાજ માનવો યોગ્ય નથી. જો ગેસ અને બ્લોટિંગ વારંવાર થાય, લાંબા સમય સુધી રહે અથવા તેની સાથે ગંભીર લક્ષણો જોવા મળે તો યોગ્ય તપાસ માટે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.
