આયુર્વેદને ભારતની હજારો વર્ષ જૂની આરોગ્ય પદ્ધતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આજના સમયમાં પણ લાખો લોકો વિવિધ પ્રકારની આયુર્વેદિક દવાઓ, ભસ્મ, ચૂર્ણ, ક્વાથ અને આસવ-અરિષ્ટનો ઉપયોગ કરે છે. ઘણા લોકો એવું માને છે કે “આયુર્વેદિક દવા છે એટલે કોઈ આડઅસર થતી જ નથી.” પરંતુ આ માન્યતા સંપૂર્ણપણે સાચી નથી.
આયુર્વેદિક ભસ્મ અને ચૂર્ણ યોગ્ય નિદાન, યોગ્ય માત્રા અને યોગ્ય રીતથી લેવામાં આવે ત્યારે લાભદાયક બની શકે છે. પરંતુ ખોટી રીતે અથવા નિષ્ણાતની સલાહ વગર લેવાથી કેટલીક ગંભીર સમસ્યાઓ પણ ઊભી થઈ શકે છે.
ચાલો જાણીએ કે આયુર્વેદિક ભસ્મ અને ચૂર્ણ લેતી વખતે કઈ મોટી સાવધાનીઓ રાખવી જોઈએ.
આયુર્વેદિક ભસ્મ શું છે?
ભસ્મ એ ધાતુઓ, ખનિજો અથવા અન્ય વિશિષ્ટ પદાર્થોને આયુર્વેદની પરંપરાગત અને વૈજ્ઞાનિક શુદ્ધિકરણ (શોધન) તથા મારણ પ્રક્રિયા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવતી દવા છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
- સ્વર્ણ ભસ્મ
- અભ્રક ભસ્મ
- લોહ ભસ્મ
- યશદ ભસ્મ
- મુક્તા ભસ્મ
આ ભસ્મો સામાન્ય ધાતુ નથી પરંતુ વિશેષ પ્રક્રિયા પછી તૈયાર કરાયેલા ઔષધીય સ્વરૂપ છે.
ચૂર્ણ શું છે?
ચૂર્ણ એટલે વિવિધ ઔષધીય છોડ, મૂળ, ફળ, બીજ અથવા છાલને સૂકવીને તૈયાર કરવામાં આવેલ બારીક પાવડર.
જેમ કે:
- ત્રિફળા ચૂર્ણ
- અશ્વગંધા ચૂર્ણ
- સિતોપલાદી ચૂર્ણ
- હિંગવાષ્ટક ચૂર્ણ
- હરડે ચૂર્ણ
ચૂર્ણનો ઉપયોગ પાચન, રોગપ્રતિકારક શક્તિ, કબજિયાત અને અન્ય અનેક સમસ્યાઓમાં થાય છે.
સૌથી મોટી ભૂલ – જાતે દવા શરૂ કરી દેવી
આજે સોશિયલ મીડિયા, યુટ્યુબ અથવા મિત્રોની સલાહ પરથી લોકો જાતે જ આયુર્વેદિક દવાઓ ખરીદી લે છે.
પરંતુ દરેક વ્યક્તિની પ્રકૃતિ અલગ હોય છે.
- કોઈની વાત પ્રકૃતિ
- કોઈની પિત્ત પ્રકૃતિ
- કોઈની કફ પ્રકૃતિ
એક જ દવા દરેક વ્યક્તિને સમાન રીતે ફાયદો કરે એવું જરૂરી નથી.
માત્રા (Dose)નું ખાસ ધ્યાન રાખો
આયુર્વેદિક દવાઓમાં પણ માત્રા ખૂબ મહત્વની છે.
વધારે માત્રા લેવાથી
- પેટમાં તકલીફ
- ઊલટી
- ઝાડા
- એસિડિટી
- લિવર પર અસર
- કિડની પર અસર
થઈ શકે છે.
તેથી ડોક્ટરે જણાવેલી માત્રા કરતાં વધારે દવા ક્યારેય ન લો.
ભસ્મ લાંબા સમય સુધી ન લો
ઘણી ભસ્મો ટૂંકા સમય માટે આપવામાં આવે છે.
મહિનાઓ સુધી સતત ભસ્મ લેવી યોગ્ય નથી, ખાસ કરીને:
- સ્વર્ણ ભસ્મ
- લોહ ભસ્મ
- રસ ઔષધિઓ
તેમનો લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ માત્ર નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળ જ કરવો જોઈએ.
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ખાસ સાવધાની
ગર્ભવતી મહિલાઓએ કોઈપણ આયુર્વેદિક દવા જાતે શરૂ કરવી જોઈએ નહીં.
કેટલીક દવાઓ ગર્ભસ્થ બાળક માટે યોગ્ય ન હોઈ શકે.
ગર્ભાવસ્થા અને સ્તનપાન દરમિયાન હંમેશા લાયક આયુર્વેદિક તબીબ અથવા ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી.
બાળકોને જાતે દવા ન આપવી
વયસ્કોની દવા બાળકોને આપી શકાય નહીં.
બાળકો માટે અલગ માત્રા અને અલગ દવાઓ હોય છે.
અન્ય દવાઓ સાથે ક્રિયા (Drug Interaction)
જો તમે નીચેની દવાઓ લેતા હોવ તો આયુર્વેદિક દવા શરૂ કરતાં પહેલાં ડોક્ટરને જરૂર જણાવો.
- ડાયાબિટીસની દવા
- બ્લડ પ્રેશરની દવા
- બ્લડ થિનર
- હૃદયની દવા
- થાયરોઇડની દવા
કેટલીક આયુર્વેદિક દવાઓ એલોપેથી દવાઓની અસર વધારી અથવા ઘટાડી શકે છે.
ગુણવત્તાવાળી કંપનીની દવા જ ખરીદો
બજારમાં ઘણી નકલી અથવા નીચી ગુણવત્તાની આયુર્વેદિક દવાઓ પણ મળી શકે છે.
દવા ખરીદતી વખતે ધ્યાન રાખો:
- લાઇસન્સ ધરાવતી કંપની
- ઉત્પાદન તારીખ
- સમાપ્તિ તારીખ
- સીલબંધ પેકિંગ
- વિશ્વસનીય દુકાન
ભારે ધાતુઓનો પ્રશ્ન
કેટલીક નીચી ગુણવત્તાની અથવા ખોટી રીતે બનાવેલી ભસ્મોમાં સીસું (Lead), પારો (Mercury) અથવા આર્સેનિક જેવી ભારે ધાતુઓનું જોખમી પ્રમાણ હોઈ શકે છે.
તેથી માત્ર વિશ્વસનીય ઉત્પાદકોની દવાઓ જ ખરીદવી.
યોગ્ય અનુપાન (દવા સાથે શું લેવું)
ઘણી આયુર્વેદિક દવાઓ સાથે ખાસ અનુપાન આપવામાં આવે છે.
જેમ કે
- મધ
- ઘી
- દૂધ
- ગરમ પાણી
- સાકર
- છાશ
યોગ્ય અનુપાનથી દવાની અસર સારી બને છે.
ખાલી પેટે કે જમ્યા પછી?
દરેક દવા માટે નિયમ અલગ હોય છે.
કેટલીક દવાઓ:
- ખાલી પેટે
- જમ્યા પછી
- જમ્યા પહેલાં
- સૂતા પહેલાં
લેવાની હોય છે.
પેકેટ પરના સૂચનો અથવા ડોક્ટરની સલાહનું પાલન કરો.
એલર્જી થાય તો શું કરવું?
જો દવા લીધા પછી
- શરીર પર ચકામા
- ખંજવાળ
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
- ચહેરા પર સોજો
- સતત ઊલટી
થાય તો તરત દવા બંધ કરો અને તબીબી સારવાર લો.
જીવનશૈલીનું મહત્વ
માત્ર આયુર્વેદિક દવા લેવાથી જ સંપૂર્ણ લાભ મળતો નથી.
સાથે સાથે:
- સંતુલિત આહાર
- પૂરતી ઊંઘ
- નિયમિત કસરત
- યોગ
- પ્રાણાયામ
- તણાવનું નિયંત્રણ
પણ એટલું જ જરૂરી છે.
કોને ખાસ સાવધાની રાખવી?
નીચેના લોકોએ નિષ્ણાતની સલાહ વગર ભસ્મ કે ચૂર્ણ ન લેવું:
- ગર્ભવતી મહિલાઓ
- સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ
- નાના બાળકો
- વૃદ્ધ લોકો
- લિવરના દર્દીઓ
- કિડનીના દર્દીઓ
- ગંભીર હૃદયરોગના દર્દીઓ
- એકથી વધુ દવાઓ લેતા લોકો
મહત્વની વાત
આયુર્વેદ ખૂબ જ સમૃદ્ધ અને અસરકારક ચિકિત્સા પદ્ધતિ છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ પણ સમજદારીથી કરવો જરૂરી છે. “કુદરતી” એટલે “હંમેશા સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત” એવું માનવું યોગ્ય નથી.
યોગ્ય નિદાન, યોગ્ય દવા, યોગ્ય માત્રા અને યોગ્ય સમયગાળો – આ ચાર બાબતોનું પાલન કરવામાં આવે તો આયુર્વેદિક ભસ્મ અને ચૂર્ણનો લાભ વધુ સુરક્ષિત રીતે મેળવી શકાય છે.
નિષ્કર્ષ
આયુર્વેદિક ભસ્મ અને ચૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય માટે લાભદાયક બની શકે છે, પરંતુ તેને જાતે શરૂ કરવી કે લાંબા સમય સુધી મનફાવે તેમ લેવી યોગ્ય નથી. હંમેશા લાયકાત ધરાવતા આયુર્વેદિક તબીબની સલાહ લો, વિશ્વસનીય કંપનીની દવા પસંદ કરો અને જણાવેલી માત્રા તથા નિયમોનું પાલન કરો. યોગ્ય માહિતી અને સાવધાની સાથે આયુર્વેદિક સારવાર વધુ સુરક્ષિત અને અસરકારક બની શકે છે.
