આજકાલ બજારમાં મલ્ટીવિટામીન ટેબ્લેટ્સનો ઉપયોગ ખૂબ જ વધી ગયો છે. ઘણા લોકો એવું માને છે કે દરરોજ એક મલ્ટીવિટામીન ગોળી લેવાથી શરીરને જરૂરી બધા જ વિટામિન્સ અને મિનરલ્સ મળી જાય છે અને સ્વાસ્થ્ય હંમેશા સારું રહે છે.
પરંતુ શું ખરેખર દરેક વ્યક્તિએ રોજ મલ્ટીવિટામીન લેવી જોઈએ?
શું તે લાંબું આયુષ્ય આપે છે?
શું તે રોગોથી બચાવે છે?
અને સૌથી મહત્વની વાત – ડોક્ટરો અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો શું કહે છે?
ચાલો વિગતે સમજીએ.
મલ્ટીવિટામીન એટલે શું?
મલ્ટીવિટામીન એ એવી ટેબ્લેટ અથવા કેપ્સ્યુલ છે જેમાં એક કરતાં વધુ વિટામિન્સ અને મિનરલ્સ હોય છે.
સામાન્ય રીતે તેમાં નીચેના પોષક તત્વો હોય છે:
- Vitamin A
- Vitamin B કોમ્પ્લેક્સ
- Vitamin C
- Vitamin D
- Vitamin E
- Vitamin K
- Calcium
- Magnesium
- Zinc
- Iron (કેટલાક ઉત્પાદનોમાં)
- Selenium
- Copper
- Chromium વગેરે
બ્રાન્ડ પ્રમાણે તેની માત્રા બદલાતી રહે છે.
લોકો મલ્ટીવિટામીન કેમ લે છે?
ઘણા લોકો નીચેના કારણોસર મલ્ટીવિટામીન લેવાનું શરૂ કરે છે.
- શરીરમાં નબળાઈ લાગે
- થાક રહે
- ઊર્જાની કમી અનુભવાય
- રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવી હોય
- વાળ ખરતા હોય
- ત્વચા સુધારવી હોય
- ઓફિસના વ્યસ્ત જીવનમાં યોગ્ય આહાર ન મળતો હોય
- ડોક્ટરે સલાહ આપી હોય
પરંતુ આ બધા કારણો માટે મલ્ટીવિટામીન હંમેશા યોગ્ય ઉપાય નથી.
ડોક્ટરો શું કહે છે?
મોટાભાગના તબીબો અને પોષણ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે:
જો તમે સંતુલિત અને પૌષ્ટિક આહાર લો છો તો રોજ મલ્ટીવિટામીન લેવાની જરૂર સામાન્ય રીતે પડતી નથી.
ફળો, શાકભાજી, કઠોળ, અનાજ, દૂધ, દહીં, સૂકા મેવાં અને યોગ્ય પ્રમાણમાં પ્રોટીનમાંથી શરીરને મોટા ભાગના જરૂરી વિટામિન્સ મળી જાય છે.
મલ્ટીવિટામીન ખોરાકનો વિકલ્પ નથી.
શું મલ્ટીવિટામીન લેવાથી આયુષ્ય વધે છે?
તાજેતરના ઘણા વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં એવું સ્પષ્ટ જોવા મળ્યું છે કે:
- રોજ મલ્ટીવિટામીન લેવાથી લાંબું આયુષ્ય મળે તેવા પૂરતા પુરાવા નથી.
- હૃદયરોગનું જોખમ ખાસ ઓછું થતું નથી.
- કેન્સર સામે ખાસ રક્ષણ મળતું નથી.
- સામાન્ય સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં મોટો વધારાનો લાભ જોવા મળ્યો નથી.
એટલે માત્ર “સુરક્ષા માટે” મલ્ટીવિટામીન લેવાની જરૂર નથી.
કોને ખરેખર મલ્ટીવિટામીનની જરૂર પડી શકે?
કેટલાક લોકોમાં ડોક્ટરની સલાહથી મલ્ટીવિટામીન ઉપયોગી બની શકે છે.
1. ગર્ભવતી મહિલાઓ
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન:
- Folic Acid
- Iron
- Vitamin D
- Calcium
ખૂબ જરૂરી હોય છે.
2. વૃદ્ધ લોકો
ઉંમર વધતા શરીરમાં પોષક તત્વોનું શોષણ ઓછું થઈ શકે છે.
ખાસ કરીને:
- Vitamin B12
- Vitamin D
ની ઊણપ જોવા મળે છે.
3. ખૂબ જ સીમિત આહાર લેતા લોકો
જેમ કે
- ખૂબ ઓછું ખાવું
- કુપોષણ
- કડક ડાયેટિંગ
4. કેટલીક બીમારીઓ ધરાવતા લોકો
જેમ કે
- આંતરડાની બીમારીઓ
- શોષણની સમસ્યા
- કિડની અથવા લીવર સંબંધિત સમસ્યાઓ
આવા દર્દીઓમાં ડોક્ટર ખાસ પૂરક દવાઓ આપી શકે.
5. શાકાહારીઓમાં B12 ની ઉણપ
Vitamin B12 મુખ્યત્વે પશુજન્ય ખોરાકમાં મળે છે.
કડક શાકાહારીઓમાં તેની ઊણપ જોવા મળી શકે છે.
શું દરરોજ મલ્ટીવિટામીન લેવાથી નુકસાન થઈ શકે?
હા.
ઘણા લોકો એવું માને છે કે વિટામિન્સ જેટલા વધારે એટલા સારા.
પરંતુ આ માન્યતા ખોટી છે.
કેટલાક વિટામિન્સ શરીરમાં સંગ્રહ થાય છે.
જેમ કે
- Vitamin A
- Vitamin D
- Vitamin E
- Vitamin K
વધારે પ્રમાણમાં લેવાથી ઝેરી અસર પણ થઈ શકે.
વધારે Vitamin A થી શું થઈ શકે?
- માથાનો દુખાવો
- ઉલટી
- લીવરને નુકસાન
- હાડકાં નબળાં પડવા
વધારે Vitamin D
- લોહીમાં Calcium વધી શકે
- કિડની સ્ટોન
- કિડનીને નુકસાન
વધારે Iron
જો શરીરમાં આયર્નની જરૂર ન હોય છતાં પૂરક આયર્ન લેવાય તો:
- કબજિયાત
- પેટમાં દુખાવો
- ઊલટી
- લાંબા ગાળે નુકસાન
મલ્ટીવિટામીન ક્યારે લેવી?
જો ડોક્ટર મલ્ટીવિટામીન લખી આપે તો સામાન્ય રીતે:
- ભોજન પછી લેવી
- પાણી સાથે લેવી
- ખાલી પેટ ટાળવું
ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન્સ (A, D, E, K) ભોજન પછી વધુ સારી રીતે શોષાય છે.
શું લોહીની તપાસ કરાવવી જોઈએ?
જો નીચેના લક્ષણો હોય:
- સતત થાક
- હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી
- વાળ ખરવા
- નબળાઈ
- હાડકાંમાં દુખાવો
તો પહેલા ડોક્ટરની સલાહ લો.
જરૂર પડે તો તપાસ કરાવી શકાય:
- Vitamin D
- Vitamin B12
- Iron Profile
- Ferritin
- CBC
રિપોર્ટ મુજબ જ દવા લેવી વધુ યોગ્ય છે.
કુદરતી રીતે વિટામિન્સ કેવી રીતે મેળવવા?
સૌથી શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે સંતુલિત આહાર.
દરરોજ આ વસ્તુઓનો સમાવેશ કરો:
- લીલા શાકભાજી
- ઋતુ મુજબના ફળો
- દૂધ અને દહીં
- કઠોળ
- ફણગાવેલા દાણા
- સૂકા મેવાં
- બીજ (Flaxseed, Chia, Pumpkin Seeds)
- સંપૂર્ણ અનાજ
- પૂરતું પાણી
આહાર હંમેશા ગોળી કરતાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
મલ્ટીવિટામીન વિશેની સામાન્ય ગેરમાન્યતાઓ
ગેરમાન્યતા 1
મલ્ટીવિટામીન લેવાથી ક્યારેય બીમાર પડાતા નથી.
સત્ય:
રોગપ્રતિકારક શક્તિ માત્ર ગોળીથી નથી વધતી.
ગેરમાન્યતા 2
થાક એટલે વિટામિનની ઊણપ.
સત્ય:
થાકના ઘણા કારણો હોઈ શકે.
ગેરમાન્યતા 3
મલ્ટીવિટામીનની કોઈ સાઇડ ઇફેક્ટ નથી.
સત્ય:
વધારે માત્રામાં નુકસાન પણ થઈ શકે.
ગેરમાન્યતા 4
દરેક વ્યક્તિએ જીવનભર મલ્ટીવિટામીન લેવી જોઈએ.
સત્ય:
આ વાતને સમર્થન આપતા પૂરતા વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી.
નિષ્કર્ષ
મલ્ટીવિટામીન દરેક વ્યક્તિ માટે રોજ લેવાની જરૂરી દવા નથી. જો તમે સંતુલિત આહાર લો છો અને કોઈ ખાસ ઊણપ નથી, તો સામાન્ય રીતે રોજ મલ્ટીવિટામીન લેવાની જરૂર પડતી નથી.
હા, ગર્ભાવસ્થા, વૃદ્ધાવસ્થા, ચોક્કસ પોષક તત્વોની ઊણપ, કુપોષણ અથવા કેટલીક બીમારીઓ જેવી પરિસ્થિતિમાં ડોક્ટરની સલાહ મુજબ મલ્ટીવિટામીન લાભદાયક બની શકે છે.
સ્વાસ્થ્ય માટે સૌથી મહત્વની બાબતો છે – સંતુલિત આહાર, નિયમિત કસરત, પૂરતી ઊંઘ, તણાવનું નિયંત્રણ અને જરૂર હોય ત્યારે જ યોગ્ય તપાસ બાદ પૂરક દવાઓનો ઉપયોગ.
