યુરિક એસિડ ઘટાડવા માટે કયા ખોરાકથી દૂર રહેવું જોઈએ તેની સંપૂર્ણ યાદી

આજના સમયમાં ખોટી જીવનશૈલી, અયોગ્ય આહાર અને શારીરિક પ્રવૃત્તિના અભાવને કારણે યુરિક એસિડની સમસ્યા ખૂબ જ સામાન્ય બની ગઈ છે. યુરિક એસિડ એ શરીરમાં પ્યુરિન (Purine) નામના તત્વના તૂટવાથી બનતો એક કચરાનો પદાર્થ છે. સામાન્ય રીતે કિડની આ યુરિક એસિડને ફિલ્ટર કરીને પેશાબ વાટે શરીરની બહાર કાઢી નાખે છે, પરંતુ જ્યારે શરીરમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધુ પડતું બને છે અથવા કિડની તેને યોગ્ય રીતે બહાર કાઢી શકતી નથી, ત્યારે તે લોહીમાં જમા થવા લાગે છે. આ સ્થિતિને હાયપર્યુરિસેમિયા (Hyperuricemia) કહેવામાં આવે છે.

લોહીમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધવાથી તે સ્ફટિકો (crystals) ના રૂપમાં સાંધાઓમાં જમા થવા લાગે છે, જેના કારણે ગાઉટ (Gout) નામનો રોગ થાય છે. આ ઉપરાંત કિડનીમાં પથરી, સાંધાનો દુખાવો, સોજો અને ઘણી બધી ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ પણ ઊભી થઈ શકે છે. યુરિક એસિડને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે દવાઓની સાથે સાથે આહારમાં ફેરફાર કરવો પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ છે.

આ લેખમાં આપણે વિગતવાર જોઈશું કે યુરિક એસિડ વધારે હોય તેવા લોકોએ કયા ખોરાકથી દૂર રહેવું જોઈએ, શા માટે તે ખોરાક નુકસાનકારક છે, અને તેની સાથે કેટલીક ઉપયોગી ટીપ્સ પણ જાણીશું જેથી યુરિક એસિડને કુદરતી રીતે નિયંત્રણમાં રાખી શકાય.

યુરિક એસિડ શું છે અને તે કેમ વધે છે?

પ્યુરિન એ કુદરતી રીતે આપણા શરીરના કોષોમાં અને ઘણા ખાદ્ય પદાર્થોમાં જોવા મળતું એક રાસાયણિક તત્વ છે. જ્યારે શરીર પ્યુરિનનું વિઘટન કરે છે, ત્યારે યુરિક એસિડ ઉત્પન્ન થાય છે. સામાન્ય રીતે આ યુરિક એસિડ લોહીમાં ઓગળી જાય છે અને કિડની દ્વારા ફિલ્ટર થઈને પેશાબ વાટે બહાર નીકળી જાય છે.

પરંતુ નીચેના કારણોસર યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધી શકે છે:

• વધુ પડતા પ્યુરિનયુક્ત ખોરાકનું સેવન
• કિડનીની કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો
• સ્થૂળતા (Obesity)
• વધુ પડતું આલ્કોહોલનું સેવન
• આનુવંશિક કારણો
• અમુક દવાઓની આડઅસર
• ડાયાબિટીસ અને થાયરોઈડ જેવી બીમારીઓ
• ઓછું પાણી પીવું

જ્યારે યુરિક એસિડનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં વધી જાય છે, ત્યારે તે સોડિયમ યુરેટના સ્ફટિકોના રૂપમાં સાંધાઓમાં, ખાસ કરીને પગના અંગૂઠામાં જમા થાય છે, જેના કારણે તીવ્ર દુખાવો, સોજો અને લાલાશ થાય છે. આ સ્થિતિને ગાઉટ કહેવાય છે.

ઉચ્ચ પ્યુરિનયુક્ત ખોરાક: સંપૂર્ણ યાદી

યુરિક એસિડ નિયંત્રિત કરવા માટે સૌથી પહેલું અને મહત્વનું પગલું છે એવા ખોરાકને ઓળખવો જેમાં પ્યુરિનનું પ્રમાણ વધુ હોય. નીચે વિગતવાર યાદી આપવામાં આવી છે.

૧. લાલ માંસ (Red Meat)

લાલ માંસ જેમ કે મટન, બીફ અને ડુક્કરનું માંસ પ્યુરિનથી ભરપૂર હોય છે. આ પ્રકારના માંસનું નિયમિત સેવન કરવાથી શરીરમાં યુરિક એસિડનું સ્તર ઝડપથી વધે છે. ખાસ કરીને:

• મટન (બકરાનું માંસ)
• બીફ (ગૌમાંસ)
• ડુક્કરનું માંસ
• વાછરડાનું માંસ (Veal)

આ તમામ પ્રકારના માંસમાં પ્યુરિનનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું હોય છે, જેના કારણે યુરિક એસિડના દર્દીઓએ તેનાથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહેવું જોઈએ.

૨. અંગ માંસ (Organ Meats)

પ્રાણીઓના આંતરિક અંગોમાંથી બનતું માંસ પ્યુરિનની દ્રષ્ટિએ સૌથી વધુ ખતરનાક ગણાય છે. તેમાં સમાવેશ થાય છે:

• કલેજી (Liver)
• કિડની
• મગજ (Brain)
• હૃદય (Heart)
• જીભ (Tongue)

આ અંગોમાં પ્યુરિનનું પ્રમાણ સામાન્ય માંસ કરતાં પણ ઘણું વધારે હોય છે, તેથી ગાઉટ કે યુરિક એસિડની સમસ્યા ધરાવતા લોકોએ આનાથી સંપૂર્ણપણે પરેજી રાખવી જોઈએ.

૩. સીફૂડ અને માછલી

ઘણી બધી માછલીઓ અને દરિયાઈ ખોરાકમાં પ્યુરિનનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. ખાસ કરીને નીચેની વસ્તુઓથી દૂર રહેવું જોઈએ:

• સારડીન (Sardines)
• એન્કોવીઝ (Anchovies)
• મેકરેલ (Mackerel)
• ટુના
• હેરિંગ (Herring)
• ટ્રાઉટ (Trout)
• ઝીંગા (Shrimp/Prawns)
• કરચલો (Crab)
• લોબસ્ટર
• છીપલા (Mussels, Oysters)
• કેવિયાર (માછલીના ઈંડા)

આ તમામ સીફૂડમાં પ્યુરિનનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી તે યુરિક એસિડ ઝડપથી વધારે છે. જોકે સાલમન અને અમુક હળવી માછલીઓ મધ્યમ પ્રમાણમાં લઈ શકાય છે, પરંતુ ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

૪. આલ્કોહોલ (દારૂ)

આલ્કોહોલ, ખાસ કરીને બિયર, યુરિક એસિડ વધારવામાં સૌથી મોટો ફાળો આપે છે. તેના કારણો નીચે મુજબ છે:

• બિયરમાં યીસ્ટ હોય છે જે પ્યુરિનથી ભરપૂર હોય છે
• આલ્કોહોલ કિડનીની યુરિક એસિડ બહાર કાઢવાની ક્ષમતાને ઘટાડે છે
• આલ્કોહોલ શરીરમાં લેક્ટિક એસિડનું ઉત્પાદન વધારે છે, જે યુરિક એસિડને બહાર નીકળતા અટકાવે છે
• વ્હિસ્કી, રમ, વોડકા જેવા હાર્ડ ડ્રિંક્સ પણ નુકસાનકારક છે

જે લોકોને ગાઉટ અથવા યુરિક એસિડની સમસ્યા છે, તેમણે આલ્કોહોલનું સેવન સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું જોઈએ.

૫. ખાંડયુક્ત પીણાં અને ફ્રુક્ટોઝ

આધુનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે વધુ પડતી ખાંડ, ખાસ કરીને ફ્રુક્ટોઝ (Fructose), યુરિક એસિડનું સ્તર વધારવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. આનાથી દૂર રહેવું જોઈએ:

• કોલ્ડ ડ્રિંક્સ અને સોડા
• પેકેજ્ડ ફ્રૂટ જ્યુસ
• એનર્જી ડ્રિંક્સ
• હાઈ ફ્રુક્ટોઝ કોર્ન સિરપ ધરાવતા ઉત્પાદનો
• મીઠાઈઓ અને કેક
• આઈસક્રીમ

ફ્રુક્ટોઝ શરીરમાં તૂટે ત્યારે યુરિક એસિડ ઉત્પન્ન કરે છે, અને તે કિડનીની યુરિક એસિડ બહાર કાઢવાની ક્ષમતાને પણ ઘટાડે છે.

૬. પ્રોસેસ્ડ અને પેકેજ્ડ ફૂડ

બજારમાં મળતા પ્રોસેસ્ડ ખાદ્ય પદાર્થોમાં ઘણી વખત વધુ પડતું મીઠું, ખાંડ અને અનહેલ્ધી ફેટ હોય છે, જે યુરિક એસિડને વધારવામાં મદદ કરે છે:

• ફ્રોઝન ફૂડ
• ફાસ્ટ ફૂડ (બર્ગર, પિઝા)
• ચિપ્સ અને નમકીન
• ડબ્બાબંધ ખોરાક (Canned food)
• પ્રોસેસ્ડ મીટ (સોસેજ, બેકન, સલામી, હેમ)

આ ખોરાકમાં પ્યુરિનની સાથે સાથે અન્ય હાનિકારક તત્વો પણ હોય છે જે એકંદરે સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક છે.

૭. યીસ્ટ અને યીસ્ટયુક્ત ઉત્પાદનો

યીસ્ટ પ્યુરિનનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે. તેથી નીચેની વસ્તુઓથી બચવું જોઈએ:

• બ્રેડ અને બેકરી ઉત્પાદનો (વધુ પડતું સેવન ટાળવું)
• ન્યુટ્રિશનલ યીસ્ટ
• બિયર (જેમાં યીસ્ટ હોય છે)

૮. અમુક કઠોળ અને દાળ (મર્યાદિત માત્રામાં)

જોકે કઠોળ પ્રોટીનનો સારો સ્ત્રોત છે, પરંતુ અમુક કઠોળમાં પ્યુરિનનું પ્રમાણ મધ્યમથી વધુ હોય છે. ગાઉટના તીવ્ર હુમલા દરમિયાન નીચેની વસ્તુઓ મર્યાદિત માત્રામાં લેવી જોઈએ:

• અડદની દાળ
• રાજમા
• મસૂરની દાળ
• વટાણા (Peas)

જોકે એ નોંધવું જરૂરી છે કે વનસ્પતિ સ્ત્રોતમાંથી મળતું પ્યુરિન માંસાહારી સ્ત્રોત જેટલું નુકસાનકારક નથી હોતું, પરંતુ તીવ્ર ગાઉટ વખતે સાવચેતી રાખવી જોઈએ.

૯. અમુક શાકભાજી (મર્યાદિત માત્રામાં)

કેટલીક શાકભાજીઓમાં પણ મધ્યમ પ્રમાણમાં પ્યુરિન હોય છે, જેમ કે:

• પાલક (Spinach)
• કોબીજ (Cauliflower)
• મશરૂમ
• લીલા વટાણા
• શતાવરી (Asparagus)

જોકે આરોગ્ય નિષ્ણાતોના મતે આ શાકભાજીઓમાં રહેલું પ્યુરિન શરીર પર માંસાહારી ખોરાક જેટલી ખરાબ અસર કરતું નથી, તેમ છતાં વધુ પડતું સેવન ટાળવું જોઈએ.

૧૦. ટ્રાન્સ ફેટ અને તળેલો ખોરાક

તળેલો અને વધુ પડતી ચરબીવાળો ખોરાક શરીરમાં સોજો વધારે છે અને સ્થૂળતાનું કારણ બને છે, જે યુરિક એસિડ વધારવામાં પરોક્ષ રીતે ફાળો આપે છે:

• સમોસા, કચોરી જેવો તળેલો ખોરાક
• વધુ પડતું ઘી અને તેલ
• માખણ અને ક્રીમયુક્ત ખોરાક
• જંક ફૂડ

૧૧. રેડ મીટ ગ્રેવી અને સૂપ

માંસમાંથી બનતા સૂપ, ગ્રેવી અને સ્ટોકમાં પ્યુરિનનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે, કારણ કે લાંબા સમય સુધી ઉકાળવાથી માંસમાંથી પ્યુરિન પાણીમાં ભળી જાય છે.

શા માટે આ ખોરાકથી દૂર રહેવું જરૂરી છે?

ઉપર જણાવેલા ખોરાકમાં પ્યુરિનનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી, જ્યારે તે શરીરમાં પચે છે ત્યારે વધુ પ્રમાણમાં યુરિક એસિડ ઉત્પન્ન થાય છે. જો કિડની આ વધારાના યુરિક એસિડને પૂરતા પ્રમાણમાં બહાર કાઢી ન શકે, તો તે લોહીમાં જમા થવા લાગે છે અને સમય જતાં સાંધાઓમાં સ્ફટિકોના રૂપમાં જમા થાય છે. આનાથી નીચેની સમસ્યાઓ સર્જાઈ શકે છે:

• ગાઉટ (સંધિવા): સાંધામાં તીવ્ર દુખાવો, સોજો અને લાલાશ
• કિડની સ્ટોન: યુરિક એસિડની પથરી બનવી
• કિડનીને નુકસાન: લાંબા ગાળે કિડનીની કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો
• હૃદય રોગનું જોખમ: ઉચ્ચ યુરિક એસિડ હૃદય રોગના જોખમ સાથે પણ સંકળાયેલું છે
• હાઈ બ્લડ પ્રેશર: યુરિક એસિડ વધવાથી બ્લડ પ્રેશર પણ વધી શકે છે

યુરિક એસિડ ઘટાડવા માટે અન્ય મહત્વપૂર્ણ ટીપ્સ

માત્ર નુકસાનકારક ખોરાકથી દૂર રહેવું જ પૂરતું નથી, સાથે સાથે નીચેની બાબતોનું પણ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે:

પુષ્કળ પાણી પીવો

દિવસમાં ઓછામાં ઓછું ૮-૧૦ ગ્લાસ પાણી પીવાથી કિડનીને યુરિક એસિડ બહાર કાઢવામાં મદદ મળે છે. પાણી શરીરમાંથી ટોક્સિન્સ દૂર કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

વજન નિયંત્રણમાં રાખો

સ્થૂળતા યુરિક એસિડના સ્તરને વધારે છે. નિયમિત કસરત અને સંતુલિત આહાર દ્વારા વજનને નિયંત્રણમાં રાખવું જોઈએ. જોકે અચાનક વજન ઘટાડવાનું ટાળવું જોઈએ, કારણ કે તેનાથી પણ યુરિક એસિડ વધી શકે છે.

ફાઈબરયુક્ત ખોરાક લો

ફાઈબરયુક્ત ખોરાક શરીરમાંથી વધારાના યુરિક એસિડને શોષવામાં મદદ કરે છે. તેમાં સમાવેશ થાય છે:

• ઓટ્સ
• જવ (Barley)
• સફરજન
• ગાજર

વિટામિન સી યુક્ત ખોરાક લો

વિટામિન સી યુરિક એસિડનું સ્તર ઘટાડવામાં મદદરૂપ સાબિત થયું છે. તેના સ્ત્રોતોમાં સમાવેશ થાય છે:

• આમળા
• લીંબુ
• નારંગી
• જામફળ

ચેરી અને બેરીનું સેવન કરો

ચેરીમાં એન્થોસાયનિન નામનું તત્વ હોય છે જે સોજો ઘટાડવામાં અને યુરિક એસિડને નિયંત્રિત કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

ઓછી ચરબીવાળા ડેરી ઉત્પાદનો

લો-ફેટ દૂધ અને દહીં જેવા ડેરી ઉત્પાદનો યુરિક એસિડનું સ્તર ઘટાડવામાં મદદરૂપ સાબિત થયા છે, કારણ કે તે યુરિક એસિડને પેશાબ વાટે બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.

નિયમિત કસરત કરો

હળવી કસરત, ચાલવું અને યોગ કરવાથી શરીરનું મેટાબોલિઝમ સુધરે છે અને યુરિક એસિડનું સ્તર નિયંત્રણમાં રહે છે. જોકે તીવ્ર ગાઉટના હુમલા દરમિયાન સાંધા પર વધુ ભાર ન આપવો.

ખાંડ અને મીઠાનું સેવન મર્યાદિત કરો

વધુ પડતું મીઠું શરીરમાં પાણી જમા કરે છે અને કિડનીના કાર્ય પર અસર કરે છે, જેથી મીઠાનું સેવન મર્યાદિત રાખવું જોઈએ.

યુરિક એસિડના દર્દીઓ માટે ખાવા યોગ્ય ખોરાક (સંક્ષિપ્તમાં)

જ્યારે આપણે નુકસાનકારક ખોરાકની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે એ પણ જાણવું જરૂરી છે કે કયો ખોરાક ફાયદાકારક છે:

• તાજા ફળો (ચેરી, સફરજન, કેળા, નારંગી)
• લીલા શાકભાજી (કાકડી, ટામેટા, ડુંગળી)
• આખા અનાજ (ઓટ્સ, બ્રાઉન રાઈસ)
• ઓછી ચરબીવાળું દૂધ અને દહીં
• પુષ્કળ પાણી અને હર્બલ ટી
• ઓલિવ ઓઈલ
• અખરોટ અને બદામ (મર્યાદિત માત્રામાં)

ડૉક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી?

જો તમને વારંવાર સાંધામાં દુખાવો, સોજો, અથવા લાલાશ જણાય, અથવા બ્લડ ટેસ્ટમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં વધુ આવે, તો તાત્કાલિક ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. સ્વ-નિદાન કે સ્વ-સારવાર કરવાનું ટાળવું જોઈએ, કારણ કે યુરિક એસિડની સમસ્યા વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અલગ અલગ હોઈ શકે છે અને તેની સારવાર માટે યોગ્ય તબીબી માર્ગદર્શન જરૂરી છે.

નિષ્કર્ષ

યુરિક એસિડનું પ્રમાણ નિયંત્રણમાં રાખવા માટે આહારમાં યોગ્ય ફેરફાર કરવો ખૂબ જ જરૂરી છે. લાલ માંસ, અંગ માંસ, સીફૂડ, આલ્કોહોલ, ખાંડયુક્ત પીણાં અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડથી દૂર રહેવાથી યુરિક એસિડનું સ્તર નિયંત્રણમાં રાખવામાં મોટી મદદ મળે છે. આ સાથે પુષ્કળ પાણી પીવું, નિયમિત કસરત કરવી અને સંતુલિત આહાર લેવો પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.

યાદ રાખો કે આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી માટે છે અને તે તબીબી સલાહનો વિકલ્પ નથી. યુરિક એસિડ સંબંધિત કોઈપણ સમસ્યા માટે હંમેશા લાયકાત ધરાવતા ડૉક્ટર અથવા ડાયેટિશિયનની સલાહ લેવી જોઈએ, જેથી તમારી વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ મુજબ યોગ્ય આહાર યોજના બનાવી શકાય.

સ્વસ્થ જીવનશૈલી, સંતુલિત આહાર અને નિયમિત તબીબી તપાસ દ્વારા યુરિક એસિડની સમસ્યાને અસરકારક રીતે નિયંત્રણમાં રાખી શકાય છે અને ગાઉટ તથા અન્ય સંબંધિત ગંભીર બીમારીઓથી બચી શકાય છે.