ભારતમાં દર વર્ષે હજારો લોકોને સાપ, વીંછી, મધમાખી કે અન્ય ઝેરી જીવજંતુઓ કરડવાના બનાવો બને છે. ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારો, ખેતરો, જંગલ વિસ્તારો અને ચોમાસાની ઋતુમાં આવા બનાવો વધુ જોવા મળે છે. કમનસીબે, આવા સમયે લોકો ગભરાટમાં અથવા પરંપરાગત માન્યતાઓને કારણે એવાં પગલાં લઈ બેસે છે જે મદદ કરવાને બદલે સ્થિતિ વધુ ગંભીર બનાવી દે છે. ઘણી વખત દર્દીનું મૃત્યુ ઝેરની અસરથી નહીં, પરંતુ ખોટી સારવાર પદ્ધતિઓ અથવા સમયસર દવાખાને ન પહોંચવાને કારણે થાય છે.
આ લેખમાં આપણે વિગતવાર જોઈશું કે સાપ કરડે, વીંછી કરડે અથવા કોઈ પણ ઝેરી જીવજંતુ કરડે ત્યારે દવાખાને પહોંચતા પહેલા શું ન કરવું જોઈએ, શા માટે ન કરવું જોઈએ, અને એના બદલે શું કરવું જોઈએ. યાદ રાખો કે આ લેખ ફક્ત જાગૃતિ માટે છે; વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં હંમેશા તાત્કાલિક નજીકના દવાખાને અથવા ઈમરજન્સી સેવાનો સંપર્ક કરવો.
૧. ગભરાટમાં દોડાદોડી ન કરવી
સાપ કરડ્યા પછી સૌથી પહેલી અને સૌથી ખતરનાક ભૂલ છે ગભરાટ અને દોડાદોડી. જ્યારે વ્યક્તિ ડરના કારણે દોડવા લાગે છે, ત્યારે તેનું હૃદય ઝડપથી ધબકે છે અને લોહીનું પરિભ્રમણ (બ્લડ સર્ક્યુલેશન) વધી જાય છે. જો સાપ ઝેરી હોય, તો ઝડપી રક્ત પરિભ્રમણને કારણે ઝેર શરીરમાં વધુ ઝડપથી ફેલાય છે, ખાસ કરીને લોહી અને ચેતાતંત્ર (નર્વસ સિસ્ટમ) સુધી. તેથી કરડ્યા પછી શાંત રહેવું અને શક્ય એટલી ઓછી હલનચલન કરવી ખૂબ જ જરૂરી છે.
જો શક્ય હોય તો દર્દીને બેસાડી દેવો અથવા સૂવડાવી દેવો, અને કરડેલા અંગને હૃદયના સ્તરથી નીચે અથવા સમાન સ્તરે રાખવો. દોડાદોડી, બૂમાબૂમ અને વધુ પડતી શારીરિક પ્રવૃત્તિ ટાળવી.
૨. ઘાને ચીરવો કે કાપવો નહીં
જૂની માન્યતા મુજબ, ઘણા લોકો એવું માને છે કે કરડેલી જગ્યાએ બ્લેડ કે છરીથી ચીરો પાડીને ઝેર બહાર કાઢી શકાય છે. આ સંપૂર્ણપણે ખોટી અને જોખમી પદ્ધતિ છે. આવું કરવાથી:
- ઘામાં ચેપ (ઇન્ફેક્શન) લાગવાનું જોખમ ખૂબ વધી જાય છે.
- રક્તવાહિનીઓ અને ચેતાઓને નુકસાન થઈ શકે છે.
- વધુ પડતું લોહી વહી શકે છે, જેનાથી દર્દી નબળો પડી શકે છે.
- ઝેર બહાર નીકળવાને બદલે ઘા મોટો થવાથી ઝેર શરીરમાં વધુ ઝડપથી ફેલાવાની શક્યતા વધે છે.
તબીબી વિજ્ઞાન મુજબ, ચીરો પાડવાથી ઝેર બહાર નીકળતું નથી; ઝેર તો પહેલેથી જ લોહી અને પેશીઓમાં ફેલાવા લાગ્યું હોય છે. તેથી કોઈપણ સંજોગોમાં ઘાને કાપવો કે ચીરવો નહીં.
૩. ઘામાંથી મોંથી ઝેર ચૂસવાનો પ્રયાસ ન કરવો
ફિલ્મો અને જૂની વાર્તાઓમાં ઘણી વખત બતાવવામાં આવે છે કે કોઈ વ્યક્તિ સાપ કરડેલી જગ્યાએથી મોંથી ઝેર ચૂસી લે છે. વાસ્તવિકતામાં આ પદ્ધતિ ન તો અસરકારક છે અને ન તો સુરક્ષિત. કારણો નીચે મુજબ છે:
- મોંથી ચૂસવાથી ઝેરનો બહુ જ નાનો ભાગ જ બહાર આવે છે, જ્યારે ઝેર તો સેકન્ડોમાં જ લોહીના પ્રવાહમાં ભળી જાય છે.
- જો ચૂસનાર વ્યક્તિના મોંમાં કે પેઢામાં કોઈ નાનો ઘા કે ચીરો હોય, તો ઝેર તેના શરીરમાં પણ પ્રવેશી શકે છે.
- મોંમાં રહેલા બેક્ટેરિયાને કારણે ઘામાં ચેપ લાગવાનું જોખમ વધે છે.
આ પદ્ધતિ સંપૂર્ણપણે નકામી અને જોખમી છે, તેથી તેનો ઉપયોગ ક્યારેય ન કરવો.
૪. ટૂર્નિકેટ (કસકસાવીને દોરી કે કપડું બાંધવું) ન બાંધવું
ઘણા લોકો કરડેલા અંગની ઉપર દોરી, દોરડું, રબર બેન્ડ કે કપડું જોરથી બાંધી દે છે, એવું વિચારીને કે આનાથી ઝેર આગળ નહીં ફેલાય. પરંતુ તબીબી નિષ્ણાતોના મતે આ પદ્ધતિ ખૂબ જ જોખમી છે:
- ટૂર્નિકેટ બાંધવાથી તે અંગમાં લોહીનું પરિભ્રમણ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જાય છે, જેનાથી પેશીઓને ઓક્સિજન મળતો બંધ થાય છે.
- લાંબા સમય સુધી (૩૦ મિનિટથી વધુ) લોહીનું પરિભ્રમણ બંધ રહેવાથી તે અંગમાં ગેંગ્રીન (પેશીઓનું સડવું) થવાનું જોખમ ઊભું થાય છે, જેના કારણે ક્યારેક તે અંગ કાપવું પણ પડી શકે છે.
- જ્યારે ટૂર્નિકેટ ખોલવામાં આવે છે, ત્યારે એકઠું થયેલું ઝેર એકસાથે લોહીના પ્રવાહમાં ભળી જાય છે, જેનાથી અચાનક ઝેરની અસર ખૂબ જ તીવ્ર બની શકે છે અને દર્દીની સ્થિતિ ગંભીર બની શકે છે.
- ટૂર્નિકેટના કારણે દુખાવો પણ ખૂબ વધી જાય છે.
તેના બદલે, જો શક્ય હોય તો “પ્રેશર ઇમોબિલાઈઝેશન” પદ્ધતિ (એટલે કે કરડેલા અંગ પર હળવેથી પરંતુ મજબૂત પટ્ટી બાંધીને તે અંગને સ્થિર રાખવું, જેથી લોહીનું પરિભ્રમણ સંપૂર્ણપણે બંધ ન થાય પણ ઝેર ફેલાવાની ગતિ ધીમી પડે) એ વધુ સુરક્ષિત ગણાય છે — પરંતુ આ પદ્ધતિ પણ યોગ્ય તાલીમ વગર જાતે અજમાવવી નહીં; શક્ય હોય ત્યાં સુધી તબીબી માર્ગદર્શન હેઠળ જ કરવી.
૫. બરફ કે ઠંડા પાણીનો ઉપયોગ ન કરવો
ઘણા લોકો એવું માને છે કે કરડેલી જગ્યાએ બરફ લગાડવાથી ઝેરની અસર ધીમી પડી જાય છે અથવા દુખાવો ઓછો થાય છે. પરંતુ સંશોધનો દર્શાવે છે કે:
- બરફ લગાડવાથી ઝેરની ગતિ પર કોઈ ખાસ અસર થતી નથી.
- વધુ પડતો ઠંડો બરફ ત્વચા અને પેશીઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે (ફ્રોસ્ટબાઈટ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે).
- આનાથી લોહીની નળીઓ સંકોચાઈ શકે છે, જે પેશીઓને વધુ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
તેથી બરફ કે અતિશય ઠંડા પાણીનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળવું.
૬. ઈલેક્ટ્રિક શોક આપવો નહીં
કેટલાક ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં એવી ગેરમાન્યતા પ્રચલિત છે કે કરડેલી જગ્યાએ હળવો ઈલેક્ટ્રિક શોક આપવાથી ઝેર નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે. આ સંપૂર્ણપણે વૈજ્ઞાનિક આધાર વગરની અને અત્યંત જોખમી પ્રથા છે. તબીબી અભ્યાસોમાં સાબિત થયું છે કે ઈલેક્ટ્રિક શોકથી ઝેર પર કોઈ અસર થતી નથી, ઊલટું તેનાથી:
- ત્વચા અને સ્નાયુઓને દાઝવાનું અથવા ગંભીર નુકસાન થવાનું જોખમ રહે છે.
- હૃદયના ધબકારા અનિયમિત થઈ શકે છે, જે ખાસ કરીને પહેલેથી નબળા દર્દી માટે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
- કિંમતી સમય વેડફાય છે, જે ખરેખર સારવાર માટે વાપરવો જોઈએ.
આ પ્રથા ક્યારેય ન અપનાવવી.
૭. દારૂ, ચા, કોફી કે કેફીનયુક્ત પીણાં ન આપવાં
ઘણી વખત લોકો દર્દીને હિંમત આપવા અથવા “ઝેર ઉતારવા” માટે દારૂ પીવડાવે છે. આ એક ખતરનાક ભૂલ છે:
- દારૂ પીવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ ઝડપી બને છે, જેનાથી ઝેર વધુ ઝડપથી શરીરમાં ફેલાય છે.
- દારૂ શરીરના પ્રતિરોધક તંત્ર (ઈમ્યુન સિસ્ટમ) અને હૃદયના કાર્ય પર નકારાત્મક અસર કરે છે.
- જો દર્દીને એન્ટિ-વેનમ ઈન્જેક્શન આપવાનું હોય, તો દારૂના કારણે ડોકટરોને દવાની યોગ્ય માત્રા નક્કી કરવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
- ચા-કોફી જેવા કેફીનયુક્ત પીણાં પણ હૃદયના ધબકારા વધારી શકે છે, જે યોગ્ય નથી.
તેના બદલે દર્દીને ફક્ત સામાન્ય પાણી આપી શકાય છે, જો તે ભાનમાં હોય અને ગળવામાં તકલીફ ન હોય.
૮. ઘરેલુ કે પરંપરાગત ઔષધો કે વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ ન કરવો
ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઘણી વખત વિવિધ પ્રકારના પાનનો રસ, મૂળિયાં, પથ્થર (સાપ પથ્થર/સ્નેક સ્ટોન), માટી, હળદર, અથવા અન્ય ઘરેલુ ઉપચારો કરડેલી જગ્યાએ લગાડવામાં આવે છે અથવા ખવડાવવામાં આવે છે. આમાંથી કોઈપણ પદ્ધતિનો વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત ફાયદો નથી. આનાથી ઊલટું:
- સમય વેડફાય છે, જે સૌથી કિંમતી હોય છે.
- ઘામાં ચેપ લાગવાનું જોખમ વધે છે.
- કેટલીક વનસ્પતિઓ કે પદાર્થો એલર્જીક પ્રતિક્રિયા પણ પેદા કરી શકે છે.
- દર્દી અને પરિવારને ખોટી હિંમત મળે છે, જેના કારણે તેઓ દવાખાને જવામાં વિલંબ કરે છે — જે સૌથી ઘાતક ભૂલ સાબિત થઈ શકે છે.
એ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે સાચી અને અસરકારક સારવાર ફક્ત એન્ટિ-વેનમ (ઝેર વિરોધી ઈન્જેક્શન) અને યોગ્ય તબીબી સંભાળ દ્વારા જ શક્ય છે, જે ફક્ત દવાખાનામાં જ ઉપલબ્ધ હોય છે.
૯. મંત્ર-તંત્ર, ઝાડફૂંક કે ભૂવા પાસે લઈ જવો નહીં
ભારતના ઘણા ભાગોમાં આજે પણ સાપ કરડે ત્યારે સૌ પ્રથમ ભૂવા, મંત્રવાદી કે “સાપના મંત્ર” જાણનાર વ્યક્તિ પાસે લઈ જવાની પ્રથા છે. આ સૌથી વધુ જીવલેણ ભૂલોમાંની એક છે. આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતમાં સાપ કરડવાથી થતાં ઘણાં મૃત્યુ પાછળ મુખ્ય કારણ એ છે કે દર્દીને સમયસર દવાખાને લઈ જવાને બદલે પહેલા મંત્ર-તંત્ર કે ઝાડફૂંક કરાવવામાં કલાકો વેડફાઈ જાય છે.
ઝેરી સાપનું ઝેર થોડી જ મિનિટોમાં કે કલાકોમાં શરીરના મહત્વના અંગો — જેમ કે ફેફસાં, કિડની, હૃદય અને ચેતાતંત્ર — પર અસર કરવાનું શરૂ કરી દે છે. મંત્ર-તંત્રથી ઝેરની અસર બિલકુલ ઓછી થતી નથી; ઊલટું, જેટલો સમય વેડફાય છે, એટલી દર્દીની સ્થિતિ વધુ ગંભીર બનતી જાય છે. તેથી કોઈપણ સંજોગોમાં દર્દીને પહેલા ભૂવા કે મંત્રવાદી પાસે ન લઈ જવો; સીધો નજીકના સરકારી કે ખાનગી દવાખાને જ લઈ જવો.
૧૦. કરડેલા અંગને હલાવવો કે વધુ પડતું હલનચલન કરવું નહીં
જો હાથ કે પગ પર સાપ કરડ્યો હોય, તો તે અંગને શક્ય એટલો સ્થિર રાખવો જોઈએ. વધુ પડતું હલનચલન કરવાથી સ્નાયુઓનું સંકોચન થાય છે, જેનાથી લસિકા તંત્ર (લિમ્ફેટિક સિસ્ટમ) દ્વારા ઝેર વધુ ઝડપથી ફેલાય છે. શક્ય હોય તો કરડેલા અંગને લાકડી, પાટિયું કે કપડાની મદદથી હળવેથી સ્પ્લિન્ટ (સ્થિર) કરી શકાય, જેમ કે હાડકું ભાંગ્યું હોય ત્યારે કરવામાં આવે છે. આનાથી અંગની હલનચલન ઓછી થાય છે અને ઝેર ફેલાવાની ગતિ ધીમી પડે છે.
૧૧. કરડેલા અંગને હૃદયના સ્તરથી ઊંચો ન રાખવો
કેટલાક લોકો એવું વિચારે છે કે કરડેલા અંગને ઊંચો રાખવાથી ઝેર નીચે તરફ વહી જશે અથવા ઝડપથી શરીરમાંથી નીકળી જશે. વાસ્તવમાં આ ખોટી માન્યતા છે. અંગને હૃદયના સ્તરથી ઊંચો રાખવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ એ દિશામાં વધે છે, જેનાથી ઝેર વધુ ઝડપથી હૃદય અને શરીરના અન્ય ભાગોમાં પહોંચી શકે છે. તેના બદલે કરડેલા અંગને હૃદયના સ્તર જેટલો અથવા થોડો નીચો રાખવો વધુ યોગ્ય ગણાય છે.
૧૨. ઘરેણાં, વીંટી, ઘડિયાળ કે ચુસ્ત કપડાં ઉતારવામાં વિલંબ ન કરવો
જો સાપ હાથ, આંગળી કે કાંડા પર કરડ્યો હોય, તો તે ભાગ પર પહેરેલી વીંટી, બંગડી, ઘડિયાળ કે ચુસ્ત કપડાં તાત્કાલિક ઉતારી નાખવાં જોઈએ. કારણ કે કરડ્યા પછી તે અંગમાં સોજો આવવાની શરૂઆત થાય છે, અને જો ઘરેણાં કે ચુસ્ત વસ્તુઓ પહેરેલી રહે, તો સોજો વધવાની સાથે તે અંગમાં લોહીનું પરિભ્રમણ રોકાઈ શકે છે, જે વધારાનું નુકસાન કરી શકે છે. આ કામમાં વિલંબ ન કરવો, પરંતુ સાથે સાથે દવાખાને જવાની પ્રક્રિયા પણ અટકાવવી નહીં.
૧૩. સાપને પકડવાનો કે મારવાનો પ્રયાસ ન કરવો
કરડ્યા પછી ઘણી વખત લોકો કે આસપાસના લોકો સાપને પકડવા અથવા મારી નાખવાનો પ્રયાસ કરે છે, જેથી ડોક્ટરને બતાવી શકાય કે કયો સાપ કરડ્યો હતો. આ પ્રયાસ ખૂબ જ જોખમી છે કારણ કે:
- સાપને પકડવાના પ્રયાસમાં તે જ વ્યક્તિ અથવા બીજી કોઈ વ્યક્તિને ફરીથી કરડી શકે છે.
- સમય વેડફાય છે, જે દવાખાને પહોંચવામાં વિલંબનું કારણ બને છે.
જો શક્ય હોય અને સુરક્ષિત રીતે થઈ શકે, તો ફક્ત સાપનો ફોટો દૂરથી લઈ શકાય અથવા તેના રંગ, આકાર અને કદનું ધ્યાનથી અવલોકન કરી શકાય, જેથી ડોક્ટરને માહિતી આપી શકાય. પરંતુ સાપને પકડવો, મારવો કે તેની પાછળ દોડવું બિલકુલ યોગ્ય નથી.
૧૪. દર્દીને એકલો ન છોડવો
કરડ્યા પછી દર્દીની સ્થિતિ ગમે ત્યારે બગડી શકે છે — શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ચક્કર આવવા, બેભાન થવું કે ઉલટી થવી જેવાં લક્ષણો અચાનક દેખાઈ શકે છે. તેથી દર્દીને ક્યારેય એકલો ન છોડવો. તેની સાથે કોઈ ને કોઈ વ્યક્તિ સતત હાજર રહેવી જોઈએ જેથી જરૂર પડ્યે તાત્કાલિક મદદ કરી શકાય.
૧૫. ખાવા-પીવાની બાબતમાં બેદરકારી ન રાખવી
જો દર્દી બેભાન હોય, ગળવામાં તકલીફ અનુભવતો હોય અથવા ઉલટી થતી હોય, તો તેને કંઈપણ ખવડાવવા-પીવડાવવાનો પ્રયાસ ન કરવો. આનાથી ખોરાક કે પ્રવાહી શ્વાસનળીમાં જવાનું જોખમ રહે છે, જે ગૂંગળામણનું કારણ બની શકે છે.
૧૬. ડોક્ટરની સલાહ વગર કોઈ દવા જાતે ન આપવી
ઘણી વખત ઘરમાં રહેલી પેઈનકિલર, ઍસ્પિરિન જેવી દવાઓ જાતે જ દર્દીને આપી દેવામાં આવે છે. આ યોગ્ય નથી, કારણ કે:
- કેટલીક દવાઓ (ખાસ કરીને ઍસ્પિરિન જેવી લોહી પાતળું કરતી દવાઓ) રક્તસ્રાવનું જોખમ વધારી શકે છે, ખાસ કરીને જો સાપનું ઝેર લોહી ગંઠાવાની પ્રક્રિયાને અસર કરતું હોય.
- ડોક્ટર જ્યારે એન્ટિ-વેનમ કે અન્ય સારવાર આપે, ત્યારે અગાઉ લીધેલી દવાઓ સાથે તેની આડઅસર થઈ શકે છે.
તેથી કોઈપણ દવા ડોક્ટરની સલાહ વગર જાતે આપવી નહીં.
૧૭. વીંછી, મધમાખી કે અન્ય ઝેરી જીવજંતુ કરડે ત્યારે પણ આ સાવચેતીઓ લાગુ પડે છે
માત્ર સાપ જ નહીં, વીંછી, ઝેરી કરોળિયા, મધમાખી કે ભમરી કરડે ત્યારે પણ ઉપર જણાવેલી મોટાભાગની બાબતો — જેમ કે ઘા ચીરવો નહીં, ટૂર્નિકેટ બાંધવો નહીં, ઘરેલુ ઉપચાર કરવો નહીં, ગભરાટ ન કરવો — એટલી જ લાગુ પડે છે. મધમાખી કે ભમરી કરડે ત્યારે જો દર્દીને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ચહેરા પર સોજો કે ગળામાં સોજો દેખાય (એલર્જીક પ્રતિક્રિયા/એનાફાયલેક્સિસ), તો તે એક તબીબી કટોકટી ગણાય છે અને તાત્કાલિક દવાખાને પહોંચવું અનિવાર્ય છે.
વીંછી કરડે ત્યારે ડંખની જગ્યાએ સોડા, ટૂથપેસ્ટ કે અન્ય ઘરેલુ પદાર્થો લગાડવાનું ટાળવું જોઈએ, કારણ કે તેનાથી ચેપ લાગવાનું જોખમ વધી શકે છે અને કોઈ વૈજ્ઞાનિક ફાયદો થતો નથી.
૧૮. સોશિયલ મીડિયા કે ઈન્ટરનેટ પરથી મળતી અધકચરી માહિતી પર આધાર ન રાખવો
આજકાલ ઘણા લોકો કટોકટીના સમયે ગૂગલ કે સોશિયલ મીડિયા પર “સાપ કરડે ત્યારે શું કરવું” શોધવા લાગે છે. આ સમય-વ્યય કરાવતી અને જોખમી આદત છે. કટોકટીના સમયે ઈન્ટરનેટ પર માહિતી શોધવાને બદલે સીધો એમ્બ્યુલન્સ કે નજીકના દવાખાનાનો સંપર્ક કરવો વધુ યોગ્ય છે. ઈન્ટરનેટ પર મળતી કેટલીક માહિતી અધૂરી, જૂની અથવા ખોટી પણ હોઈ શકે છે.
તો ખરેખર શું કરવું જોઈએ? (ટૂંકમાં)
ઉપર જણાવેલી બાબતો શું ન કરવી તેના પર કેન્દ્રિત હતી. સંક્ષિપ્તમાં સાચી પ્રાથમિક સારવાર નીચે મુજબ છે:
- દર્દીને શાંત રાખવો અને હિંમત આપવી.
- કરડેલા અંગને શક્ય એટલો સ્થિર રાખવો, હલનચલન ટાળવું.
- ઘરેણાં, ચુસ્ત કપડાં ઉતારી નાખવાં.
- ઘાને સાદા પાણી અને સાબુથી હળવેથી સાફ કરી શકાય (જો શક્ય હોય), પરંતુ ઘસવું નહીં.
- કરડેલા અંગને હૃદયના સ્તરની નજીક રાખવો.
- શક્ય એટલી ઝડપથી નજીકના દવાખાને અથવા ઈમરજન્સી સેવા (૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સ) નો સંપર્ક કરવો.
- જો શક્ય હોય તો સાપના રંગ-આકારની માહિતી (ફોટો સહિત, સુરક્ષિત અંતરેથી) ડોક્ટરને આપવી.
- ઘામાં કંઈપણ (ચીરો, ચૂસવું, બરફ, ઈલેક્ટ્રિક શોક, ઘરેલુ ઉપચાર) ન લગાડવું.
નિષ્કર્ષ
સાપ કે અન્ય ઝેરી જીવજંતુ કરડવો એ ચોક્કસપણે એક ડરામણો અને કટોકટીભર્યો અનુભવ છે, પરંતુ સાચી માહિતી અને સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવાથી ઘણી જિંદગીઓ બચાવી શકાય છે. મોટાભાગના મૃત્યુ ઝેરની સીધી અસરથી નહીં, પરંતુ ખોટી માન્યતાઓ, વિલંબ અને પરંપરાગત પરંતુ બિનવૈજ્ઞાનિક ઉપચાર પદ્ધતિઓને કારણે થાય છે. તેથી સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે ગભરાટમાં કોઈ ખોટું પગલું ભરવાને બદલે શાંતિથી, ઝડપથી અને સીધા દવાખાના તરફ આગળ વધવું. યાદ રાખો — સાચી અને અસરકારક સારવાર ફક્ત તબીબી નિષ્ણાતો અને એન્ટિ-વેનમ દ્વારા જ શક્ય છે, બીજી કોઈ પદ્ધતિથી નહીં.
