ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં જવું એ સાહસના શોખીનો માટે હંમેશા રોમાંચક હોય છે, પરંતુ જેમ જેમ આપણે સમુદ્રની સપાટીથી ઉપર જઈએ છીએ તેમ તેમ વાતાવરણ બદલાવા લાગે છે. આ બદલાવમાં સૌથી મહત્વનો પરિબળ છે ઓક્સિજનની અછત. વૈજ્ઞાનિક રીતે આ સ્થિતિને ‘હાઈપોક્સિયા’ (Hypoxia) કહેવામાં આવે છ
૧. ઊંચાઈ પર ઓક્સિજન કેમ ઓછો હોય છે?
ઘણીવાર લોકો માને છે કે ઊંચાઈ પર ઓક્સિજનની ટકાવારી બદલાઈ જાય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં એવું નથી. પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ બધે જ લગભગ 21% હોય છે. તફાવત માત્ર હવાના દબાણ (Atmospheric Pressure) માં હોય છે.
- ગુરુત્વાકર્ષણની અસર: પૃથ્વીનું ગુરુત્વાકર્ષણ હવાના અણુઓને સપાટી તરફ ખેંચી રાખે છે. તેથી સમુદ્રની સપાટી પર હવા ઘટ્ટ હોય છે.
- હવાનું દબાણ: જેમ આપણે ઉપર જઈએ છીએ, તેમ વાતાવરણનું દબાણ ઘટે છે. દબાણ ઓછું હોવાને કારણે ઓક્સિજનના અણુઓ એકબીજાથી દૂર ફેલાઈ જાય છે.
- પરિણામ: તમે જ્યારે ઊંચાઈ પર શ્વાસ લો છો, ત્યારે દર એક શ્વાસે તમારા ફેફસાંમાં ઓક્સિજનના અણુઓની સંખ્યા ઓછી પહોંચે છે. પરિણામે લોહીમાં ઓક્સિજનનું સંતૃપ્તિ સ્તર (Oxygen Saturation) ઘટી જાય છે.
૨. ઊંચાઈ સાથે જોડાયેલી શારીરિક સમસ્યાઓ (Altitude Sickness)
જ્યારે શરીરને પૂરતો ઓક્સિજન મળતો નથી, ત્યારે તે સંઘર્ષ કરવા લાગે છે. આ સ્થિતિને સામાન્ય રીતે ‘એલ્ટિટ્યુડ સિકનેસ’ કહેવામાં આવે છે, જેના ત્રણ મુખ્ય પ્રકાર છે:
ક. એક્યુટ માઉન્ટેન સિકનેસ (AMS)
આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે. સામાન્ય રીતે 8,000 ફૂટથી વધુની ઊંચાઈ પર આના લક્ષણો જોવા મળે છે.
- લક્ષણો: માથાનો દુખાવો, ચક્કર આવવા, ઉબકા, થાક અને ઊંઘ ન આવવી.
- તીવ્રતા: તે સામાન્ય રીતે હળવી હોય છે અને જો શરીર ઊંચાઈ સાથે અનુકૂલન સાધી લે તો 24-48 કલાકમાં ઠીક થઈ જાય છે.
ખ. હાઈ એલ્ટિટ્યુડ સેરેબ્રલ એડીમા (HACE)
આ એક ગંભીર અને જીવલેણ સ્થિતિ છે. જ્યારે ઓક્સિજનની તીવ્ર અછતને કારણે મગજમાં સોજો આવે છે, ત્યારે HACE થાય છે.
- લક્ષણો: માનસિક ભ્રમણા, ચાલવામાં અસંતુલન (Ataxia), અને વર્તનમાં ફેરફાર. આમાં વ્યક્તિ દારૂ પીધેલા માણસની જેમ લથડિયાં ખાય છે.
ગ. હાઈ એલ્ટિટ્યુડ પલ્મોનરી એડીમા (HAPE)
આ સ્થિતિમાં ઓક્સિજનના અભાવે ફેફસાંની નળીઓમાં દબાણ વધે છે અને ફેફસાંમાં પ્રવાહી (પાણી) ભરાવા લાગે છે.
- લક્ષણો: આરામ કરતી વખતે પણ શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, છાતીમાં જકડામણ, ગુલાબી રંગનો કફ અથવા ફીણવાળી ઉધરસ.
૩. શરીર ઓક્સિજનની અછત સામે કેવી રીતે લડે છે? (Acclimatization)
માનવ શરીર અદ્ભુત છે. તે ઓક્સિજનની અછત સામે લડવા માટે પોતાની જાતને બદલે છે, જેને ‘એક્લીમેટાઈઝેશન’ (અનુકૂલન) કહેવામાં આવે છે.
- શ્વાસના દરમાં વધારો: લોહીમાં ઓક્સિજન વધારવા માટે ફેફસાં ઝડપથી શ્વાસ લેવાનું શરૂ કરે છે.
- હૃદયના ધબકારા: હૃદય વધુ ઝડપથી પંપ કરે છે જેથી ઉપલબ્ધ ઓક્સિજનને અંગો સુધી ઝડપથી પહોંચાડી શકાય.
- રેડ બ્લડ સેલ્સ (RBC) માં વધારો: કિડની ‘એરિથ્રોપોઈટિન’ નામનું હોર્મોન છોડે છે, જે વધુ લાલ રક્તકણો બનાવવામાં મદદ કરે છે. વધુ RBC એટલે ઓક્સિજન વહન કરવાની વધુ ક્ષમતા.
૪. ઓક્સિજનની અછતથી બચવાના ઉપાયો
જો તમે લદ્દાખ, સ્પીતિ અથવા કોઈ ઊંચા પર્વતો પર જવાનું વિચારી રહ્યા હોવ, તો નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી અનિવાર્ય છે:
- ધીમી ચડાઈ (Climb Slowly): એકાએક ઊંચાઈ પર ન જાઓ. દિવસમાં 1,000 ફૂટથી વધુની ચડાઈ કરવાનું ટાળો.
- હાઈડ્રેશન: પુષ્કળ પાણી પીવો. ઊંચાઈ પર હવા સૂકી હોય છે, જેનાથી ડિહાઈડ્રેશન થઈ શકે છે.
- ખોરાક: કાર્બોહાઈડ્રેટયુક્ત ખોરાક વધુ લો, કારણ કે તે પચવામાં સરળ હોય છે અને શરીરને ત્વરિત શક્તિ આપે છે.
- વ્યસનથી દૂર રહો: આલ્કોહોલ અને ધૂમ્રપાન ટાળો. આલ્કોહોલ શરીરને ડિહાઈડ્રેટ કરે છે અને ધૂમ્રપાન ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા ઘટાડે છે.
- ડાયામોક્સ (Diamox): ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ આ દવા લઈ શકાય છે, જે એક્લીમેટાઈઝેશનની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવે છે.
૫. જો તબિયત બગડે તો શું કરવું?
જો તમને અથવા તમારા સાથીને ગંભીર લક્ષણો દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વગર નીચેના પગલાં ભરો:
- નીચે ઉતરો (Descend): આ સૌથી શ્રેષ્ઠ દવા છે. શક્ય હોય તેટલી જલ્દી ઓછી ઊંચાઈ પર પાછા ફરો.
- પૂરક ઓક્સિજન: જો ઓક્સિજન સિલિન્ડર ઉપલબ્ધ હોય, તો તેનો ઉપયોગ કરો.
- ગામો બેગ (Gamow Bag): આ એક પોર્ટેબલ હાયપરબેરિક ચેમ્બર છે જે ઊંચાઈ પર સમુદ્રની સપાટી જેવું દબાણ પેદા કરે છે.
- મેડિકલ મદદ: તાત્કાલિક નજીકના મિલિટરી બેઝ કે હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરો.
૬. નિષ્કર્ષ
ઊંચાઈ પર ઓક્સિજનની અછત એ માત્ર શારીરિક પડકાર નથી, પરંતુ એક વિજ્ઞાન છે. જો આપણે શરીરની મર્યાદાઓને સમજીએ અને પૂરતી સાવચેતી રાખીએ, તો ઊંચાઈનો આનંદ સુરક્ષિત રીતે માણી શકાય છે. યાદ રાખો, પર્વત ક્યાંય જવાના નથી, પણ તમારું સ્વાસ્થ્ય સૌથી પહેલા છે.
