50 વર્ષની ઉંમર પછી ઘણા પુરુષો વારંવાર પેશાબ આવવાની, રાત્રે ઘણી વખત ઊઠવાની અથવા પેશાબ કરવામાં તકલીફ જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરે છે. મોટાભાગના લોકો તેને ઉંમરની સામાન્ય અસર માનીને અવગણે છે, પરંતુ ઘણી વખત તેનું મુખ્ય કારણ પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિનું મોટું થવું (Benign Prostatic Hyperplasia – BPH) હોઈ શકે છે.
પ્રોસ્ટેટની સમસ્યા સમયસર ઓળખવામાં આવે તો દવા, જીવનશૈલીમાં ફેરફાર અને યોગ્ય સારવાર દ્વારા તેને સરળતાથી નિયંત્રિત કરી શકાય છે. જો અવગણવામાં આવે તો મૂત્રાશય, કિડની અને જીવનની ગુણવત્તા પર પણ અસર થઈ શકે છે.
પ્રોસ્ટેટ શું છે?
પ્રોસ્ટેટ એ પુરુષોમાં જોવા મળતી એક નાની ગ્રંથિ છે, જે મૂત્રાશયની નીચે અને મૂત્રનળી (Urethra) ની આસપાસ આવેલી હોય છે. સામાન્ય રીતે તેનું કદ અખરોટ જેટલું હોય છે.
આ ગ્રંથિનું મુખ્ય કાર્ય શુક્રાણુ માટે જરૂરી પ્રવાહી બનાવવાનું છે. ઉંમર વધવાની સાથે પ્રોસ્ટેટનું કદ ધીમે ધીમે વધવા લાગે છે.
50 વર્ષ પછી પ્રોસ્ટેટ કેમ મોટું થાય છે?
ઉંમર વધતા શરીરમાં હોર્મોનલ ફેરફારો થાય છે, જેના કારણે પ્રોસ્ટેટના કોષો ધીમે ધીમે વધવા લાગે છે.
મુખ્ય કારણો:
- વધતી ઉંમર
- ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને DHT હોર્મોનમાં ફેરફાર
- પરિવારનો ઇતિહાસ
- ડાયાબિટીસ
- સ્થૂળતા
- શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ
- હાઈ બ્લડ પ્રેશર
- અસ્વસ્થ જીવનશૈલી
વારંવાર પેશાબ આવવાના મુખ્ય કારણો
1. પ્રોસ્ટેટનું મોટું થવું (BPH)
આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે.
પ્રોસ્ટેટ મોટું થતાં તે મૂત્રનળી પર દબાણ કરે છે, જેના કારણે પેશાબ સરળતાથી બહાર આવી શકતો નથી.
2. મૂત્રાશય સંપૂર્ણ ખાલી ન થવો
પેશાબ કર્યા પછી પણ મૂત્રાશયમાં થોડું પેશાબ રહી જાય છે.
તેના કારણે થોડા સમય પછી ફરીથી પેશાબ આવવા લાગે છે.
3. રાત્રે વારંવાર પેશાબ આવવો (Nocturia)
પ્રોસ્ટેટની સમસ્યામાં દર્દીને રાત્રે બે કે તેથી વધુ વખત પેશાબ માટે ઊઠવું પડે છે.
તેના કારણે ઊંઘ બગડે છે અને દિવસ દરમિયાન થાક લાગે છે.
4. મૂત્રનળી પર દબાણ
પ્રોસ્ટેટનું કદ વધવાથી પેશાબનો પ્રવાહ ધીમો પડી જાય છે.
5. મૂત્રાશયની નબળાઈ
લાંબા સમય સુધી પ્રોસ્ટેટની સમસ્યા રહે તો મૂત્રાશયના સ્નાયુઓ પણ નબળા પડી શકે છે.
પ્રોસ્ટેટની સમસ્યાના મુખ્ય લક્ષણો
પેશાબ સંબંધિત લક્ષણો
- વારંવાર પેશાબ આવવો
- રાત્રે વારંવાર ઊઠવું
- પેશાબ શરૂ કરવામાં સમય લાગવો
- પેશાબ ધીમે આવવો
- પેશાબ કરતી વખતે જોર લગાવવું
- પેશાબ કર્યા પછી પણ અધૂરું લાગવું
- પેશાબ ટપકવો
- અચાનક પેશાબની તીવ્ર ઈચ્છા થવી
ક્યારે તરત ડૉક્ટરને મળવું જોઈએ?
જો નીચેના લક્ષણો જોવા મળે તો વિલંબ કરવો નહીં.
- પેશાબ સંપૂર્ણ બંધ થઈ જવો
- પેશાબમાં લોહી આવવું
- તીવ્ર દુખાવો
- તાવ સાથે પેશાબમાં બળતરા
- કમરમાં ભારે દુખાવો
- વારંવાર યુરિન ઇન્ફેક્શન
શું દરેક પ્રોસ્ટેટની સમસ્યા કેન્સર હોય છે?
ના.
આ સૌથી મોટો ભ્રમ છે.
લગભગ મોટાભાગના કેસમાં પ્રોસ્ટેટનું વધવું Benign Prostatic Hyperplasia (BPH) હોય છે, જે કેન્સર નથી.
તેમ છતાં ડૉક્ટરની સલાહ વિના નિર્ણય ન લેવો.
પ્રોસ્ટેટ કેન્સરના લક્ષણો અલગ હોઈ શકે
કેટલાક દર્દીઓમાં નીચેના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.
- પેશાબમાં લોહી
- વજન ઘટવું
- હાડકાંમાં દુખાવો
- સતત કમરમાં દુખાવો
આવા સંજોગોમાં તાત્કાલિક તપાસ જરૂરી બને છે.
પ્રોસ્ટેટની તપાસ કેવી રીતે થાય?
ડૉક્ટર નીચે મુજબની તપાસ કરી શકે છે.
1. Medical History
દર્દીના લક્ષણો પૂછવામાં આવે છે.
2. Digital Rectal Examination (DRE)
પ્રોસ્ટેટનું કદ તપાસવામાં આવે છે.
3. PSA Blood Test
પ્રોસ્ટેટ સંબંધિત સમસ્યાની માહિતી મેળવવા માટે કરવામાં આવતી રક્ત તપાસ.
4. Ultrasound
પ્રોસ્ટેટનું કદ અને મૂત્રાશયમાં બચેલું પેશાબ તપાસવામાં આવે છે.
5. Urine Test
ઇન્ફેક્શન છે કે નહીં તે જાણવા.
6. Uroflowmetry
પેશાબના પ્રવાહની ઝડપ માપવામાં આવે છે.
પ્રોસ્ટેટની સારવાર
સારવાર દર્દીની સ્થિતિ પર આધારિત હોય છે.
દવાઓ
ડૉક્ટર નીચે મુજબની દવાઓ આપી શકે છે.
- Alpha Blockers
- 5 Alpha Reductase Inhibitors
- Combination Therapy
સ્વઇચ્છાએ દવા શરૂ કે બંધ ન કરવી.
સર્જરી
જો દવાઓથી લાભ ન થાય અથવા પેશાબ સંપૂર્ણ બંધ થતો હોય તો સર્જરીની જરૂર પડી શકે છે.
આધુનિક પદ્ધતિઓમાં
- TURP
- Laser Surgery
- HoLEP
જેવી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે.
જીવનશૈલીમાં ફેરફાર
પૂરતું પાણી પીવો
દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવું.
રાત્રે ઓછું પાણી પીવું
સૂતા પહેલાં 2-3 કલાક પાણી ઓછું પીવાથી રાત્રે પેશાબ ઓછો આવે છે.
કેફીન ઘટાડવું
- ચા
- કોફી
- કોલ્ડ ડ્રિંક
ઓછી લેવી.
દારૂથી દૂર રહેવું
દારૂ પેશાબ વધારી શકે છે.
નિયમિત કસરત
દરરોજ 30 મિનિટ ચાલવું.
વજન નિયંત્રણમાં રાખવું
સ્થૂળતા BPHનું જોખમ વધારે છે.
લાંબા સમય સુધી પેશાબ રોકવો નહીં
સમયસર પેશાબ કરી લેવો.
કબજિયાતથી બચવું
ફાઇબરયુક્ત આહાર લેવો.
પ્રોસ્ટેટ માટે ઉપયોગી ખોરાક
- ટામેટાં (Lycopene)
- કોળાના બીજ
- અખરોટ
- બદામ
- લીલા શાકભાજી
- બ્રોકોલી
- ગાજર
- દાડમ
- તરબૂચ
- માછલી (Omega-3)
- સંપૂર્ણ અનાજ
કયા ખોરાક ઓછા લેવા?
- વધારે તેલવાળો ખોરાક
- ફાસ્ટ ફૂડ
- વધારે મીઠું
- વધારે ખાંડ
- પ્રોસેસ્ડ ફૂડ
- ધૂમ્રપાન
- દારૂ
શું પ્રોસ્ટેટની સમસ્યા અટકાવી શકાય?
ઉંમર સાથે પ્રોસ્ટેટનું વધવું સંપૂર્ણપણે અટકાવી શકાતું નથી, પરંતુ નીચેની બાબતો જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બને છે.
- નિયમિત કસરત
- સંતુલિત આહાર
- વજન નિયંત્રણ
- ડાયાબિટીસ નિયંત્રણ
- બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણ
- નિયમિત આરોગ્ય તપાસ
- ધૂમ્રપાનથી દૂર રહેવું
સામાન્ય ગેરમાન્યતાઓ
ગેરમાન્યતા 1
વારંવાર પેશાબ એટલે ડાયાબિટીસ જ.
સત્ય: પ્રોસ્ટેટ પણ મોટું કારણ હોઈ શકે છે.
ગેરમાન્યતા 2
પ્રોસ્ટેટનું વધવું એટલે કેન્સર.
સત્ય: મોટાભાગના કેસમાં એવું નથી.
ગેરમાન્યતા 3
પેશાબની તકલીફ ઉંમરની સામાન્ય બાબત છે.
સત્ય: સારવારથી તેમાં નોંધપાત્ર સુધારો થઈ શકે છે.
પ્રોસ્ટેટની સમસ્યાથી થતી સંભવિત જટિલતાઓ
જો લાંબા સમય સુધી સારવાર ન કરવામાં આવે તો:
- મૂત્રાશયમાં પેશાબ ભરાઈ રહેવું
- વારંવાર યુરિન ઇન્ફેક્શન
- મૂત્રાશયમાં પથરી
- કિડની પર અસર
- પેશાબ સંપૂર્ણ બંધ થઈ જવો
નિષ્કર્ષ
50 વર્ષની ઉંમર પછી વારંવાર પેશાબ આવવો, રાત્રે ઘણી વખત ઊઠવું અથવા પેશાબ કરવામાં તકલીફ થવી સામાન્ય બાબત નથી. આ પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિનું મોટું થવાનું સંકેત હોઈ શકે છે. સમયસર યુરોલોજિસ્ટની સલાહ, જરૂરી તપાસ, યોગ્ય દવા અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવવાથી મોટાભાગના દર્દીઓ સામાન્ય જીવન જીવી શકે છે.
