પરિચય
નાના બાળકને અચાનક પાણી જેવા ઝાડા અને ઊલટી શરૂ થઈ જાય, સાથે તાવ પણ હોય, તો દરેક માતા-પિતા ચિંતામાં મુકાઈ જાય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં આની પાછળ રોટાવાયરસ હોય છે. દુનિયાભરમાં 5 વર્ષથી નાનાં બાળકોમાં ગંભીર ઝાડા (ડાયેરિયા) થવાનું આ એક મુખ્ય કારણ ગણાય છે. રોટાવાયરસનો ચેપ ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે, પરંતુ સમયસર રસીકરણ અને યોગ્ય કાળજી દ્વારા તેની ગંભીર અસરોનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે.
રોટાવાયરસ એટલે શું?
રોટાવાયરસ એક વાયરસ છે જે આંતરડા (પાચનતંત્ર) પર અસર કરે છે અને ગેસ્ટ્રોએન્ટેરાઇટિસ (પેટનો ચેપ) કરે છે. તેનું નામ “રોટા” લેટિન શબ્દ “પૈડું” પરથી પડ્યું છે, કારણ કે માઇક્રોસ્કોપમાં તે પૈડા જેવો દેખાય છે.
આ વાયરસ મુખ્યત્વે 6 મહિનાથી 2 વર્ષ સુધીનાં બાળકોને અસર કરે છે. મોટાં બાળકો અને પુખ્ત લોકોને પણ ચેપ લાગી શકે છે, પણ તેમાં લક્ષણો સામાન્ય રીતે હળવાં હોય છે. એક વાર ચેપ લાગ્યા પછી પણ ફરીથી લાગી શકે છે, પરંતુ પછીના ચેપ સામાન્ય રીતે ઓછા ગંભીર હોય છે.
રોટાવાયરસ કેવી રીતે ફેલાય છે?
રોટાવાયરસ ફેકલ-ઓરલ માર્ગે ફેલાય છે, એટલે કે ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિના મળમાં રહેલા વાયરસ કોઈક રીતે બીજાના મોઢા સુધી પહોંચે છે. મુખ્ય રીતો:
- ચેપગ્રસ્ત બાળકના ડાયપર બદલ્યા પછી યોગ્ય રીતે હાથ ન ધોવાથી
- દૂષિત હાથ, રમકડાં, વાસણો કે સપાટીઓને અડ્યા પછી હાથ મોઢામાં નાખવાથી
- દૂષિત પાણી કે ખોરાકથી
- બાળકો એકબીજા સાથે રમે તેવી જગ્યાઓ, જેમ કે આંગણવાડી, પ્લેગ્રુપ અને સ્કૂલમાં
આ વાયરસ ખૂબ ટકાઉ હોય છે. તે સપાટીઓ પર લાંબો સમય જીવિત રહી શકે છે, અને થોડાક જ વાયરસ કણો પણ ચેપ લગાડવા માટે પૂરતા છે. તેથી ફક્ત સાબુ-પાણી કે સેનિટાઇઝર પર ભરોસો રાખવાને બદલે સ્વચ્છતા અને રસીકરણ બંને જરૂરી છે.
લક્ષણો
ચેપ લાગ્યા પછી સામાન્ય રીતે લગભગ 1 થી 3 દિવસમાં લક્ષણો દેખાવા લાગે છે. મુખ્ય લક્ષણો:
- પાણી જેવા ઝાડા, જે ઘણીવાર દિવસમાં અનેક વાર થાય
- વારંવાર ઊલટી થવી
- તાવ આવવો
- પેટમાં દુખાવો કે મરોડ
- ભૂખ ઓછી થવી, બાળક ચીડિયું બની જવું અને સુસ્ત રહેવું
લક્ષણો સામાન્ય રીતે 3 થી 8 દિવસ ચાલે છે. સૌથી મોટું જોખમ ડિહાઇડ્રેશન (શરીરમાં પાણીની ઊણપ) છે, ખાસ કરીને નાનાં બાળકોમાં.
ડિહાઇડ્રેશનના ચેતવણીરૂપ સંકેતો
નીચેના સંકેતો દેખાય તો તરત જ ડૉક્ટર પાસે જાઓ:
- 6 કલાકથી વધુ સમય પેશાબ ન થવો, અથવા ડાયપર સૂકું રહેવું
- મોઢું અને હોઠ સૂકા થઈ જવા, રડતી વખતે આંસુ ન આવવા
- આંખો ઊંડી ઉતરી જવી, નાના બાળકમાં માથા પરનો નરમ ભાગ (ફોન્ટેનલ) અંદર બેસી જવો
- બાળક ખૂબ સુસ્ત, નબળું કે બેભાન જેવું લાગવું
- સતત ઊલટી થવી અને કંઈ પણ પેટમાં ન ટકવું
- ઝાડામાં લોહી આવવું
- ખૂબ ઊંચો તાવ આવવો
- ચામડી ચપટી ભરીને છોડ્યા પછી ધીમે ધીમે પાછી આવવી
નિદાન
મોટાભાગે ડૉક્ટર લક્ષણો અને બાળકની તપાસ પરથી જ નિદાન કરી લે છે. જરૂર પડે તો મળની તપાસ દ્વારા રોટાવાયરસની પુષ્ટિ કરી શકાય છે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં ડિહાઇડ્રેશન અને ક્ષારોની માત્રા જાણવા માટે લોહીની તપાસ પણ કરાવવામાં આવે છે.
સારવાર
રોટાવાયરસ વાયરસથી થતો ચેપ છે, તેથી એન્ટિબાયોટિક દવાઓ તેમાં કામ કરતી નથી. સારવારનો મુખ્ય હેતુ શરીરમાં પાણી અને ક્ષારોની ઊણપ પૂરી કરવાનો અને બાળકને પોષણ આપવાનો છે.
ઘરે રાખવાની સંભાળ:
- ORS (ઓરલ રિહાઇડ્રેશન સોલ્યુશન): આ સૌથી મહત્વની સારવાર છે. પેકેટ પર લખેલી સૂચના મુજબ સ્વચ્છ પાણીમાં ORS બનાવો અને બાળકને થોડું થોડું, વારંવાર પીવડાવો. દરેક ઝાડા કે ઊલટી પછી ORS આપતા રહો. ઊલટી થાય તો થોડી વાર રોકાઈને ફરીથી ચમચી વડે ધીમે ધીમે આપો.
- સ્તનપાન ચાલુ રાખો: સ્તનપાન કરતા બાળકને ઝાડા દરમિયાન પણ વધુ વાર સ્તનપાન કરાવવું જોઈએ.
- ખોરાક બંધ ન કરો: ઉપરનો ખોરાક લેતાં બાળકને હળવો ખોરાક આપો, જેમ કે દાળ-ભાત, ખીચડી, કેળું, દહીં અને પાતળી દાળનું પાણી. ખૂબ તેલ-મસાલાવાળો અને બહારનો ખોરાક ટાળો.
- ઝિંક સપ્લીમેન્ટ: બાળકોમાં ઝાડા દરમિયાન ઝિંક આપવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે, જે ઝાડાનો સમયગાળો ઘટાડે છે. તેનો ડોઝ અને દિવસોની સંખ્યા બાળકના ડૉક્ટર જ નક્કી કરશે.
- તાવ માટે: તાવની દવા ફક્ત ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ અને બાળકના વજન પ્રમાણે જ આપો.
શું ન કરવું:
- ડૉક્ટરની સલાહ વગર ઝાડા અટકાવવાની દવાઓ ન આપો
- જાતે એન્ટિબાયોટિક શરૂ ન કરો
- ફળોના પેક્ડ જ્યુસ, ઠંડાં પીણાં અને વધુ ખાંડવાળાં પ્રવાહી ન આપો, તે ઝાડા વધારી શકે છે
- બાળકને ભૂખ્યું ન રાખો
ગંભીર ડિહાઇડ્રેશનમાં હોસ્પિટલમાં દાખલ કરીને નસ વાટે (IV) પ્રવાહી આપવાની જરૂર પડી શકે છે.
રોટાવાયરસથી બચાવ
1. રસીકરણ (સૌથી અસરકારક રક્ષણ)
રોટાવાયરસની મોઢા વાટે આપવામાં આવતી રસી ઉપલબ્ધ છે. ભારતમાં આ રસી સરકારના રાષ્ટ્રીય રસીકરણ કાર્યક્રમમાં સામેલ છે, અને ખાનગી ક્લિનિકમાં પણ ઉપલબ્ધ છે. રસી ગંભીર ઝાડા અને હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાની જરૂરિયાત ઘટાડવામાં ખૂબ મદદરૂપ છે.
- રસી નાની ઉંમરે જ અપાય છે, સામાન્ય રીતે 6, 10 અને 14 અઠવાડિયાંએ (રસીના પ્રકાર મુજબ શેડ્યૂલ થોડું બદલાઈ શકે છે)
- રસી શરૂ કરવાની અને પૂરી કરવાની ઉંમરની મર્યાદા હોય છે, તેથી બાળકના ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ સમયસર રસી અપાવો
- રસી લીધા પછી પણ ક્યારેક ચેપ લાગી શકે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે તે ઘણો હળવો હોય છે
2. સ્વચ્છતા
- બાળકનું ડાયપર બદલ્યા પછી, શૌચાલય ગયા પછી અને ખાતા કે ખવડાવતા પહેલાં સાબુ અને વહેતા પાણીથી ઓછામાં ઓછી 20 સેકન્ડ હાથ ધોવા
- બાળકના રમકડાં, વાસણો અને જમીન-સપાટીઓ નિયમિત સાફ કરવાં
- ઘરમાં કોઈને ચેપ હોય તો તેનો ડાયપર કે મળ સાવચેતીથી નિકાલ કરવો અને તરત હાથ ધોવા
- બીમાર બાળકને સાજા થાય ત્યાં સુધી આંગણવાડી કે સ્કૂલથી દૂર રાખવું
3. સુરક્ષિત પાણી અને ખોરાક
- પાણી ઉકાળીને કે ફિલ્ટર કરીને પીવું
- ફળ-શાકભાજી બરાબર ધોઈને વાપરવાં
- તાજો અને સારી રીતે રાંધેલો ખોરાક જ આપવો, વાસી કે ખુલ્લામાં રાખેલો ખોરાક ટાળવો
4. સ્તનપાન
પ્રથમ 6 મહિના સુધી ફક્ત સ્તનપાન બાળકની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે અને ચેપનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
ઝાડા પછી બાળકની રિકવરી
ચેપ પછી થોડા દિવસ બાળક નબળું અને થાકેલું રહી શકે છે. આ સમયે:
- પૂરતો આરામ આપો અને હળવો, સરળતાથી પચે તેવો ખોરાક આપતા રહો
- ધીમે ધીમે સામાન્ય ખોરાક પર પાછા આવો
- આ ગાળામાં પ્રવાહી પૂરતું મળી રહે તેનું ધ્યાન રાખો
- જરૂર લાગે તો બાળકની શારીરિક પ્રવૃત્તિ ધીમે ધીમે વધારો, અને કોઈ ચિંતા હોય તો ડૉક્ટર કે બાળરોગ નિષ્ણાતની સલાહ લો
ક્યારે ડૉક્ટરને બતાવવું?
- 6 મહિનાથી નાના બાળકને ઝાડા-ઊલટી થાય ત્યારે તરત
- ડિહાઇડ્રેશનના કોઈ પણ સંકેત દેખાય ત્યારે
- ઝાડામાં લોહી કે લાળ આવે ત્યારે
- ઊંચો તાવ હોય કે બાળક અતિશય સુસ્ત હોય ત્યારે
- ઝાડા 2-3 દિવસથી વધુ ચાલે કે સતત ઊલટીને કારણે પ્રવાહી પેટમાં ટકતું ન હોય ત્યારે
નિષ્કર્ષ
રોટાવાયરસ નાનાં બાળકો માટે ગંભીર બની શકે છે, પણ તે અટકાવી શકાય તેવો અને સારવાર થઈ શકે તેવો રોગ છે. સમયસર રસીકરણ, સારી સ્વચ્છતા, સુરક્ષિત પાણી-ખોરાક અને ઝાડા દરમિયાન ORS વડે પ્રવાહીની પૂર્તિ, આ ચાર બાબતો બાળકને સુરક્ષિત રાખવામાં સૌથી મહત્વની છે. બાળકમાં ડિહાઇડ્રેશનના સંકેતો દેખાય તો રાહ જોયા વગર તરત તબીબી મદદ લો.
ખાસ નોંધ: આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી માટે છે અને તે ડૉક્ટરની સલાહનો વિકલ્પ નથી. દવા, ઝિંકના ડોઝ કે રસીના શેડ્યૂલ અંગે હંમેશાં તમારા બાળકના ડૉક્ટરની સલાહ લો.
