ઝાડા (Diarrhea) કારણો, લક્ષણો અને ઉપાયો

Table of Contents

ઝાડા (Diarrhea): કારણો, લક્ષણો અને ઝડપથી સાજા થવાના અસરકારક ઉપાયો

પાચનતંત્રની સમસ્યાઓમાં ‘ઝાડા’ એ ખૂબ જ સામાન્ય પણ અત્યંત અસ્વસ્થ કરનારી સ્થિતિ છે. ખાસ કરીને ઋતુ પરિવર્તન સમયે અને ચોમાસામાં દૂષિત પાણી કે ખોરાકને કારણે આ સમસ્યા વ્યાપક બને છે. ઝાડાને કારણે શરીરમાંથી પાણી અને જરૂરી ક્ષારો (Electrolytes) ઓછાં થઈ જાય છે, જે ક્યારેક જીવલેણ પણ સાબિત થઈ શકે છે.

ઝાડા ના કારણો શું છે?

ઝાડા (Diarrhea) થવાના ઘણા કારણો હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે આપણું પાચનતંત્ર ખોરાક કે પાણીમાંથી પોષક તત્વો શોષી શકતું નથી, ત્યારે મળ પ્રવાહી સ્વરૂપે બહાર નીકળે છે.

તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

૧. ઇન્ફેક્શન (ચેપ)

વાયરલ ઇન્ફેક્શન: ‘રોટાવાયરસ’ (બાળકોમાં સામાન્ય) અને ‘નોરોવાયરસ’ જેવા વાયરસ પાચનતંત્રમાં ચેપ ફેલાવે છે.
બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન: દૂષિત ખોરાક કે પાણી દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશતા બેક્ટેરિયા (જેમ કે સાલ્મોનેલા કે ઇ-કોલાઈ) ઝાડાનું કારણ બને છે. તેને ઘણીવાર ‘ફૂડ પોઈઝનિંગ’ પણ કહેવામાં આવે છે.
પેરાસાઇટ્સ (પરોપજીવી): દૂષિત પાણીમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવો પણ પેટમાં ગરબડ કરી શકે છે.

૨. ખોરાક અને જીવનશૈલી

દૂષિત ખોરાક: ખુલ્લો કે વાસી ખોરાક ખાવાથી.
વધુ મસાલેદાર કે તળેલો ખોરાક: અતિશય તેલ અને મસાલા પાચનક્રિયાને બગાડી શકે છે.
ફૂડ એલર્જી: કેટલાક લોકોને દૂધ (Lactose Intolerance) અથવા ગ્લુટેન (ઘઉં) જેવી વસ્તુઓ પચતી નથી, જેનાથી ઝાડા થઈ શકે છે.

૩. દવાઓની આડઅસર

એન્ટિબાયોટિક્સ: ઘણીવાર એન્ટિબાયોટિક દવાઓ પેટના સારા બેક્ટેરિયાને પણ મારી નાખે છે, જેનાથી પાચન બગડે છે અને ઝાડા થાય છે.
મેગ્નેશિયમ ધરાવતી એન્ટાસિડ્સ (એસિડિટીની દવાઓ) લેવાથી પણ આવું થઈ શકે છે.

૪. પાચનતંત્રના રોગો

IBS (Irritable Bowel Syndrome): આ એક લાંબા ગાળાની સમસ્યા છે જેમાં પેટમાં દુખાવો અને ઝાડા/કબજિયાતની ફરિયાદ રહે છે.
આંતરડામાં સોજો: ક્રોહન ડિસીઝ અથવા અલ્સરેટિવ કોલાઇટિસ જેવા રોગોને કારણે લાંબા સમય સુધી ઝાડા રહી શકે છે.

૫. અન્ય કારણો

ચિંતા કે તણાવ: વધુ પડતા માનસિક તણાવને કારણે પણ પાચન પર અસર પડે છે.
મુસાફરી (Traveler’s Diarrhea): નવી જગ્યાએ પાણી કે ખોરાક બદલાવાને કારણે પણ ઝાડા થઈ જાય છે.

તમારે આ બાબતનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ: જો ઝાડામાં લોહી પડતું હોય, સતત ઉલ્ટી થતી હોય અથવા તીવ્ર તાવ હોય, તો ઘરેલું ઉપાયો કરવાને બદલે તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.

ઝાડા ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?

ઝાડા (Diarrhea) ના લક્ષણો વ્યક્તિ-વ્યક્તિએ અલગ હોઈ શકે છે. તે ચેપ કેટલો ગંભીર છે તેના પર આધાર રાખે છે. સામાન્ય રીતે તેને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે: સામાન્ય લક્ષણો અને ગંભીર લક્ષણો (ડિહાઇડ્રેશન).

૧. સામાન્ય લક્ષણો (Common Symptoms)

પાતળો મળ: દિવસમાં ત્રણ કે તેથી વધુ વખત પાણી જેવા કે પાતળા સંડાસ થવા.
પેટમાં ચૂંક આવવી: પેટમાં મરોડ આવવો અથવા દુખાવો થવો.
પેટમાં સોજો: પેટ ફૂલેલું લાગવું અથવા ગેસ થવો.
ઉબકા અને ઉલ્ટી: ઘણીવાર ઝાડાની સાથે ઉલટી જેવું પણ લાગે છે.
નબળાઈ: વારંવાર શૌચાલય જવાથી શરીરમાં થાક અને અશક્તિ અનુભવાય છે.

૨. ગંભીર લક્ષણો (Severe Symptoms)

જો પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ હોય, તો નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાઈ શકે છે:

તાવ: શરીરમાં ઇન્ફેક્શન હોવાને કારણે હળવો કે તેજ તાવ આવવો.
મળમાં લોહી: જો સંડાસ વાટે લોહી કે પરુ (Pus) આવતું હોય.
વજન ઘટવું: જો લાંબા સમય સુધી ઝાડા રહે તો વજન ઝડપથી ઘટી શકે છે.

૩. શરીરમાં પાણીની ઉણપ (Dehydration) ના લક્ષણો

ઝાડામાં સૌથી મોટું જોખમ પાણી ઓછું થઈ જવાનું હોય છે. જો નીચેના ચિહ્નો દેખાય તો સાવધ થઈ જવું:

ખૂબ જ તરસ લાગવી.
મોઢું અને જીભ સુકાઈ જવા.
પેશાબ ઓછો આવવો અથવા પેશાબનો રંગ ઘાટો પીળો થઈ જવો.
ચક્કર આવવા અથવા માથું દુખવું.
આંખો ઉંડી ઉતરી જવી.

બાળકોમાં ખાસ ધ્યાન રાખવા જેવા લક્ષણો:

બાળકોમાં ડિહાઇડ્રેશન ઝડપથી થાય છે, તેથી જો બાળક:

૩ કલાકથી વધુ સમય સુધી પેશાબ ન કરે.
રડતી વખતે આંખમાંથી આંસુ ન આવે.
ખૂબ જ સુસ્ત થઈ જાય અથવા સતત ઊંઘ્યા કરે.
બાળકનું તાળવું (માથાનો નરમ ભાગ) બેસી ગયેલું લાગે.

તમારા માટે સલાહ: જો તમને કે તમારા પરિવારમાં કોઈને મળમાં લોહી આવતું હોય અથવા સતત ૨૪ કલાકથી વધુ સમય સુધી ઉલ્ટી થતી હોય, તો વિલંબ કર્યા વગર ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ.

ઝાડા નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?

ઝાડાનું નિદાન (Diagnosis) સામાન્ય રીતે ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો અને શારીરિક તપાસના આધારે કરે છે. જો ઝાડા ૨-૩ દિવસમાં મટી જાય તો ખાસ ટેસ્ટની જરૂર પડતી નથી, પરંતુ જો સમસ્યા લાંબી ચાલે તો નીચે મુજબની પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવે છે:

૧. તબીબી ઇતિહાસ અને શારીરિક તપાસ

લક્ષણોની ચર્ચા: ડૉક્ટર પૂછશે કે ઝાડા ક્યારથી છે, દિવસમાં કેટલી વાર થાય છે, મળનો રંગ કેવો છે અને સાથે તાવ કે ઉલ્ટી છે કે નહીં.
ખોરાકની વિગત: તમે છેલ્લા ૨૪-૪૮ કલાકમાં શું ખાધું હતું અથવા કોઈ મુસાફરી કરી હતી કે નહીં તેની તપાસ.
દવાઓની જાણકારી: તમે હાલમાં કોઈ એન્ટિબાયોટિક કે અન્ય દવાઓ લો છો કે નહીં.
શારીરિક તપાસ: ડૉક્ટર પેટ દબાવીને તપાસશે કે ક્યાંય દુખાવો કે સોજો છે કે નહીં. તેમજ ડિહાઇડ્રેશન તપાસવા માટે બ્લડ પ્રેશર અને નાડીના ધબકારા ચેક કરશે.

૨. લેબોરેટરી ટેસ્ટ (Laboratory Tests)

જો ઝાડા ગંભીર હોય, તો ડૉક્ટર નીચેના ટેસ્ટ કરાવી શકે છે:

મળની તપાસ (Stool Test): આ સૌથી મહત્વનો ટેસ્ટ છે. તેનાથી ખબર પડે છે કે ઝાડા બેક્ટેરિયા, વાયરસ કે પરોપજીવી (Parasites) ને કારણે છે કે કેમ. મળમાં લોહી કે પરુની હાજરી પણ આ ટેસ્ટથી જાણી શકાય છે.
લોહીની તપાસ (Blood Test): લોહીની તપાસ દ્વારા શરીરમાં ઇન્ફેક્શનનું પ્રમાણ (WBC count) અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ (સોડિયમ, પોટેશિયમ) નું સંતુલન કેટલું ખોરવાયું છે તે જાણી શકાય છે.

૩. ફૂડ એલર્જી ટેસ્ટ

જો એવું લાગતું હોય કે કોઈ ખાસ ખોરાક (જેમ કે દૂધ કે ઘઉં) ખાધા પછી જ ઝાડા થાય છે, તો ડૉક્ટર ‘લેક્ટોઝ ઇન્ટોલરન્સ’ કે ‘ગ્લુટેન એલર્જી’ માટેના ટેસ્ટ કરાવી શકે છે.

૪. અન્ય ગંભીર તપાસ (Advanced Tests)

જો ઝાડા લાંબા સમય સુધી (Chronic Diarrhea) ચાલતા હોય અને સામાન્ય સારવારથી મટતા ન હોય, તો નીચેની તપાસ થઈ શકે છે:

એન્ડોસ્કોપી અથવા કોલોનોસ્કોપી: આમાં એક પાતળી નળી (કેમેરા સાથે) દ્વારા આંતરડાની અંદરની તપાસ કરવામાં આવે છે જેથી સોજો કે અલ્સર જાણી શકાય.
ઇમેજિંગ ટેસ્ટ: પેટનો એક્સ-રે અથવા સીટી સ્કેન (CT Scan) કરીને આંતરડામાં કોઈ અવરોધ કે મોટી ખામી છે કે નહીં તે જોવામાં આવે છે.

તમારા માટે સૂચના: જો તમને સામાન્ય ઝાડા હોય, તો હાલમાં વધારે પાણી અને ORS લેવાનું ચાલુ રાખો. પરંતુ જો મળમાં લોહી હોય અથવા સતત ૨ દિવસથી ઝાડા મટતા ન હોય, તો લેબોરેટરીમાં ‘Stool Routine & Culture’ ટેસ્ટ કરાવવો હિતાવહ છે.

ઝાડા ની સારવાર શું છે?

ઝાડાની સારવારનો મુખ્ય હેતુ શરીરમાં પાણીની ઉણપ (Dehydration) રોકવાનો અને પાચનતંત્રને ફરીથી સામાન્ય કરવાનો છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં ઝાડા ઘરેલું સંભાળથી મટી જાય છે, પરંતુ ગંભીર સ્થિતિમાં દવાની જરૂર પડે છે.

અહીં ઝાડાની સંપૂર્ણ સારવાર વિશેની માહિતી છે:

૧. સૌથી મહત્વનું: હાઇડ્રેશન (પાણીનું પ્રમાણ જાળવવું)

ઝાડામાં શરીરનું પાણી અને ક્ષાર નીકળી જાય છે, તેથી તેને ફરી ભરવું ખૂબ જરૂરી છે:

ORS (ઓ.આર.એસ.): ડબલ્યુ.એચ.ઓ. (WHO) દ્વારા પ્રમાણિત ORS ના પેકેટ પાણીમાં ઓગાળીને થોડી થોડી વારે પીતા રહો.
ઘરેલું પ્રવાહી: નાળિયેર પાણી, લીંબુ શરબત (ખાંડ-મીઠા સાથે), છાસ, ચોખાનું ઓસામણ (કાંજી) અથવા મગનું પાણી પીવું જોઈએ.
સામાન્ય પાણી: ઉકાળીને ઠરેલું પાણી પુષ્કળ પ્રમાણમાં પીવો.

૨. યોગ્ય ખોરાક (Dietary Changes)

જ્યારે ઝાડા હોય ત્યારે પાચનતંત્ર નબળું હોય છે, તેથી ‘BRAT’ ડાયેટ અત્યંત ફાયદાકારક છે:

B (Bananas): કેળા પોટેશિયમ આપે છે અને મળને બાંધવામાં મદદ કરે છે.
R (Rice): સફેદ ચોખા અથવા નરમ ખીચડી પચવામાં સરળ હોય છે.
A (Applesauce): સફરજનની પ્યુરી અથવા બાફેલું સફરજન.
T (Toast): સાદો ટોસ્ટ કે બિસ્કિટ.
દહીં: દહીંમાં ‘પ્રોબાયોટિક્સ’ હોય છે જે આંતરડાના ખરાબ બેક્ટેરિયા સામે લડે છે.

૩. દવાઓ (Medications)

નોંધ: કોઈપણ દવા લેતા પહેલા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

એન્ટી-ડાયરિયલ દવાઓ: લોપેરામાઇડ (Loperamide) જેવી દવાઓ સંડાસની સંખ્યા ઘટાડે છે, પરંતુ જો ચેપ કે લોહી આવતું હોય તો આ દવાઓ ડૉક્ટરની સલાહ વગર ન લેવી.
પ્રોબાયોટિક્સ: આ આંતરડાના સારા બેક્ટેરિયા વધારે છે અને પાચન સુધારે છે.
ઝિંક સપ્લીમેન્ટ્સ: ખાસ કરીને બાળકોમાં ઝાડાની સારવાર માટે ઝિંક (Zinc) ની ગોળી કે સીરપ ૨ અઠવાડિયા સુધી આપવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
એન્ટિબાયોટિક્સ: જો ઝાડા બેક્ટેરિયા કે પરોપજીવીના ચેપને કારણે હોય, તો જ ડૉક્ટર એન્ટિબાયોટિક લખી આપે છે. વાયરલ ઝાડામાં તેની જરૂર પડતી નથી.

૪. શું ન કરવું? (Avoid these)

દૂધ અને દૂધની અન્ય બનાવટો (દહીં સિવાય).
વધારે પડતી ખાંડવાળા ઠંડા પીણાં કે જ્યુસ.
તળેલો, મસાલેદાર અને ભારે ખોરાક.
કોફી કે ચા (કેફીન), કારણ કે તે પાણીની ઉણપ વધારી શકે છે.

ગંભીર કિસ્સામાં હોસ્પિટલની સારવાર:

જો દર્દી મોઢેથી પાણી પીવાની સ્થિતિમાં ન હોય અથવા ખૂબ જ અશક્તિ આવી ગઈ હોય, તો ડૉક્ટર હોસ્પિટલમાં દાખલ કરી IV Fluids (ગ્લુકોઝના બાટલા) ચડાવી શકે છે.

તમારા માટે સૂચના: જો આ સારવાર નાના બાળક માટે જોઈતી હોય, તો તેના વજન મુજબ દવાનો ડોઝ અલગ હોઈ શકે છે.

ઝાડા ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?

ઝાડા (Diarrhea) માટે ભારતીય ઘરોમાં વર્ષોથી કેટલાક ખૂબ જ અસરકારક નુસખાઓ વપરાય છે. આ ઉપચારો પાચન સુધારે છે અને ઝાડાને લીધે થતી નબળાઈ દૂર કરે છે.

અહીં સૌથી ઉત્તમ ઘરગથ્થુ ઉપચારોની યાદી છે:

૧. દહીં અને જીરું

દહીંમાં ‘પ્રોબાયોટિક્સ’ (જીવંત સારા બેક્ટેરિયા) હોય છે જે પેટના ચેપ સામે લડે છે.

કેવી રીતે લેવું: એક વાટકી તાજા દહીંમાં અડધી ચમચી શેકેલા જીરાનો પાવડર અને થોડું મીઠું નાખીને દિવસમાં બે વાર ખાવું.

૨. કેળા અને દહીં

કેળામાં રહેલું ‘પેક્ટીન’ (ફાઈબર) મળને ઘટ્ટ બનાવવામાં મદદ કરે છે અને પોટેશિયમ અશક્તિ દૂર કરે છે.

કેવી રીતે લેવું: એક પાકું કેળું મસળીને તેમાં થોડું દહીં ઉમેરીને ખાઈ શકાય.

૩. મેથીના દાણા

મેથીમાં મ્યુસિલેજ (ચીકણું તત્વ) હોય છે જે ઝાડાને રોકવામાં ખૂબ મદદરૂપ છે.

કેવી રીતે લેવું: ૧ ચમચી મેથીના દાણાને થોડા દહીં સાથે ચાવ્યા વગર ગળી જાવ. (નોંધ: નાના બાળકોને આ ન આપવું).

૪. આદુનો ઉપયોગ

આદુ પાચન સુધારે છે અને પેટના મરોડ (ચૂંક) માં રાહત આપે છે.

કેવી રીતે લેવું: ૧ ચમચી આદુનો રસ અને ૧ ચમચી મધ મિક્સ કરીને ચાટવાથી રાહત મળે છે. અથવા આદુની ચા (દૂધ વગરની) પી શકાય.

૫. જાયફળ (Nutmeg)

જૂના જમાનાથી ઝાડા માટે જાયફળ અકસીર મનાય છે.

કેવી રીતે લેવું: જાયફળને પથ્થર પર ઘસીને તેનો અડધી ચમચી જેટલો રસ કે લેપ પાણી સાથે લેવો. (બાળકો માટે ચણાના દાણા જેટલું જ આપવું).

૬. લીંબુ અને મીઠાનું પાણી

શરીરમાંથી નીકળી ગયેલા ક્ષાર અને પાણીની પૂર્તિ કરે છે.

કેવી રીતે લેવું: એક ગ્લાસ પાણીમાં અડધું લીંબુ, ૧ ચમચી ખાંડ અને ચપટી મીઠું નાખીને દિવસમાં ૩-૪ વાર પીવું.

ખાસ આહાર સૂચનાઓ:

મગનું પાણી અને ખીચડી: પેટને આરામ આપવા માટે મગની દાળનું પાણી અથવા નરમ ખીચડી જ ખાવી.
દાડમનો રસ: દાડમનો રસ પીવાથી પણ ઝાડામાં જલ્દી રાહત મળે છે.
સફરજન: સફરજનને બાફીને (Stewed Apple) ખાવાથી તે પચવામાં સરળ રહે છે અને પેટ બાંધે છે.

સાવચેતી:

જો ઝાડા સાથે તાવ હોય અથવા મળમાં લોહી આવતું હોય, તો ઘરેલું ઉપચાર કરવાને બદલે ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ.
ખાવા-પીવામાં ચોખ્ખાઈ રાખવી અને હંમેશા ઉકાળેલું પાણી પીવું.

ઝાડા નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?

ઝાડા (Diarrhea) થવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે સ્વચ્છતા અને ખાવા-પીવાની ટેવોમાં સુધારો કરવો સૌથી જરૂરી છે. નીચે મુજબના પગલાં ભરીને તમે આ સમસ્યાથી બચી શકો છો:

૧. સ્વચ્છતા જાળવવી (Hygiene)

હાથ ધોવાની ટેવ: જમતા પહેલા, રસોઈ બનાવતા પહેલા અને શૌચાલયનો ઉપયોગ કર્યા પછી હાથ સાબુથી ઓછામાં ઓછી ૨૦ સેકન્ડ સુધી બરાબર ધોવા જોઈએ.
બાળકોની સંભાળ: બાળકોના રમકડાં અને તેમની આસપાસની જગ્યા ચોખ્ખી રાખવી, કારણ કે બાળકો વારંવાર હાથ મોઢામાં નાખતા હોય છે.

૨. શુદ્ધ પાણીનો ઉપયોગ

પાણી ઉકાળવું: જો પાણીની શુદ્ધતા પર શંકા હોય, તો પાણીને ઉકાળીને ઠરેલું પાણી જ પીવું જોઈએ.
બહારનું પાણી: મુસાફરી દરમિયાન ખુલ્લું પાણી પીવાનું ટાળવું અને સીલબંધ બોટલ અથવા વિશ્વાસપાત્ર સ્ત્રોતનું પાણી વાપરવું.

૩. ખોરાકમાં સાવધાની

તાજો ખોરાક: હંમેશા ગરમ અને તાજો ખોરાક ખાવો. વાસી ખોરાક ખાવાનું ટાળવું.
ફળો અને શાકભાજી: કાચા ફળો કે શાકભાજીને વાપરતા પહેલા સાફ પાણીથી બરાબર ધોવા.
ઢાંકેલો ખોરાક: ખોરાકને હંમેશા ઢાંકીને રાખવો જેથી માખીઓ દ્વારા ફેલાતો ચેપ અટકાવી શકાય.
બહારનું ખાવાનું: રસ્તા પર મળતો ખુલ્લો ખોરાક અથવા લારી-ગલ્લા પરની અસ્વચ્છ વસ્તુઓ ખાવાનું ટાળવું.

૪. રસીકરણ (Vaccination)

રોટાવાયરસ રસી: નાના બાળકોમાં ઝાડાનું મુખ્ય કારણ ‘રોટાવાયરસ’ હોય છે. ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ બાળકને સમયસર રોટાવાયરસની રસી અપાવવી જોઈએ.

૫. પાચનતંત્ર મજબૂત રાખવું

પ્રોબાયોટિક્સ: આહારમાં દહીં કે છાસ જેવી વસ્તુઓનો સમાવેશ કરવો, જે આંતરડામાં રહેલા સારા બેક્ટેરિયાને વધારે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.

મુસાફરી દરમિયાન ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો:

જો તમે ક્યાંક બહાર ફરવા જઈ રહ્યા હોવ, તો ખાસ કરીને:

ગરમ કરેલો ખોરાક જ ખાવો.
બરફ નાખેલા પીણાં ટાળવા (કારણ કે બરફ કયા પાણીમાંથી બન્યો છે તે ખબર હોતી નથી).
છાલ ઉતારી શકાય તેવા ફળો (જેમ કે કેળા કે સંતરા) ખાવા વધુ સુરક્ષિત છે.

તમારા માટે એક પ્રશ્ન: શું તમારા વિસ્તારમાં હાલમાં પાણીજન્ય રોગોનો કોઈ ફેલાવો છે? જો તમે સાવચેતી માટે પૂછી રહ્યા હોવ, તો નિયમિતપણે ઉકાળેલું પાણી પીવાનું શરૂ કરવું એ શ્રેષ્ઠ શરૂઆત છે.

ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું? – ઝાડા

ઝાડા (Diarrhea) સામાન્ય રીતે ઘરેલું ઉપચારથી ૧-૨ દિવસમાં મટી જાય છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં વિલંબ કર્યા વગર ડૉક્ટરની સલાહ લેવી ખૂબ જ જરૂરી છે.

નીચે જણાવેલા લક્ષણો દેખાય ત્યારે તમારે તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:

૧. પુખ્ત વ્યક્તિ માટે (For Adults)

સમયગાળો: જો ઝાડા ૨ દિવસથી વધુ સમય સુધી ચાલુ રહે અને તેમાં કોઈ સુધારો ન જણાય.
ગંભીર ડિહાઇડ્રેશન: ખૂબ જ તરસ લાગવી, મોઢું સાવ સુકાઈ જવું, પેશાબ ઓછો આવવો અથવા પેશાબનો રંગ ઘાટો પીળો થઈ જવો.
તીવ્ર દુખાવો: પેટમાં અથવા ગુદામાર્ગમાં અસહ્ય દુખાવો થવો.
લોહી અથવા પરુ: જો મળમાં (સંડાસમાં) લોહી આવતું હોય અથવા મળનો રંગ સાવ કાળો હોય.
તાવ: જો ૧૦૨°F (૩૯°C) થી વધુ તાવ હોય.
વારંવાર ઉલટી: જો તમે કંઈ પણ પીવો અને તે તરત જ ઉલટી વાટે બહાર નીકળી જતું હોય.

૨. બાળકો અને નવજાત શિશુઓ માટે (For Children & Infants)

બાળકોમાં પાણીની ઉણપ ખૂબ ઝડપથી થાય છે, તેથી નીચેના લક્ષણોમાં બેદરકારી ન રાખવી:

૨૪ કલાકથી વધુ સમય સુધી ઝાડા રહેવા.
૩ કલાકથી વધુ સમય સુધી પેશાબ ન કર્યો હોય (કોરો ડાયપર).
તાવ ૧૦૧°F કે તેથી વધુ હોય.
રડતી વખતે આંખમાંથી આંસુ ન આવવા.
બાળક ખૂબ જ સુસ્ત લાગતું હોય અથવા સતત ઊંઘ્યા કરતું હોય.
બાળકનું પેટ, ગાલ અથવા આંખો ઉંડી ઉતરી ગયેલી દેખાય.

૩. જો તમને અન્ય બીમારી હોય

જો તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય.
જો તમને હૃદયની બીમારી, કિડનીની સમસ્યા કે ડાયાબિટીસ હોય અને ઝાડા થાય, તો શરીરમાં ક્ષારનું સંતુલન બગડવાનું જોખમ વધુ રહે છે.

ડૉક્ટર પાસે જતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો:

તમે ક્યારથી બીમાર છો તેની વિગત આપો.
દિવસમાં કેટલી વાર ઝાડા થાય છે તે નોંધો.
તમે લીધેલી દવાઓ કે ઘરગથ્થુ ઉપચારો વિશે ડૉક્ટરને ચોક્કસ જણાવો.

ચેતવણી: જો તમને ચક્કર આવવાને કારણે બેભાન જેવું લાગતું હોય, તો આ મેડિકલ ઈમરજન્સી હોઈ શકે છે. આવા સમયે તરત જ નજીકની હોસ્પિટલમાં પહોંચવું જોઈએ.

નિષ્કર્ષ

ઝાડા એ શરીરની એક રક્ષણાત્મક પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા તે ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢે છે. યોગ્ય આહાર, પૂરતું પ્રવાહી અને સ્વચ્છતા જાળવવાથી આ સમસ્યાને આસાનીથી મટાડી શકાય છે. ક્યારેય ડૉક્ટરની સલાહ વગર ‘એન્ટિ-મોબિલિટી’ દવાઓ (જે ઝાડા એકદમ રોકી દે છે) ન લેવી જોઈએ, કારણ કે તેનાથી ઇન્ફેક્શન અંદર ભરાઈ રહેવાની શક્યતા રહે છે.