ઘરમાં રસોઈ કરતી વખતે, ઈસ્ત્રી કરતી વખતે, ગરમ ચા-કોફી ઢોળાઈ જવાથી કે તણખલા-દીવાસળીથી દાઝી જવાની ઘટનાઓ ખૂબ સામાન્ય છે. જ્યારે અચાનક કોઈ દાઝી જાય છે, ત્યારે ઘરના મોટાભાગના લોકો પરંપરાગત રીતે બે વસ્તુઓ તરફ દોડે છે – ટૂથપેસ્ટ અથવા બરફ. પેઢી દર પેઢી આપણે સાંભળતા આવ્યા છીએ કે “દાઝી જાય તો તરત ટૂથપેસ્ટ લગાવી દો, બળતરા ઓછી થઈ જશે” અથવા “બરફ ઘસી દો, ઠંડક મળશે અને ફોલ્લા નહિ પડે.” આ બંને ઉપાયો આપણા સમાજમાં એટલા ઊંડા ઘર કરી ગયા છે કે લોકો તેને પ્રશ્ન વગર જ અનુસરે છે.
પરંતુ શું આ ખરેખર સાચી અને સલામત પ્રાથમિક સારવાર છે? તબીબી વિજ્ઞાન અને દાઝ (Burn) ની સારવારના નિષ્ણાતોના મત મુજબ, આ બંને ઉપાયો – ટૂથપેસ્ટ અને બરફ – દાઝેલી ત્વચા માટે અત્યંત નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. આ લેખમાં આપણે વિગતવાર સમજીશું કે દાઝવાના કેટલા પ્રકાર હોય છે, ટૂથપેસ્ટ અને બરફ શા માટે નુકસાનકારક છે, અને દાઝી જવા પર ખરેખર કઈ પ્રાથમિક સારવાર કરવી જોઈએ.
દાઝવું એટલે શું?
દાઝવું (Burn) એ ત્વચા અથવા શરીરના પેશીઓને ગરમી, રસાયણ, વીજળી, ઘર્ષણ કે કિરણોત્સર્ગ (radiation) દ્વારા થતું નુકસાન છે. જ્યારે ત્વચા ગરમ વસ્તુ, પ્રવાહી, વરાળ, જ્વાળા કે રસાયણોના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે ત્વચાના કોષો નાશ પામે છે અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે. આનાથી દુખાવો, લાલાશ, સોજો અને ક્યારેક ફોલ્લા થાય છે.
દાઝવાના મુખ્યત્વે નીચેના કારણો હોઈ શકે છે:
- થર્મલ બર્ન – ગરમ પ્રવાહી, વરાળ, જ્વાળા, ગરમ ધાતુના સંપર્કથી
- કેમિકલ બર્ન – એસિડ, ક્ષાર (alkali) જેવા રસાયણોના સંપર્કથી
- ઇલેક્ટ્રિકલ બર્ન – વીજ પ્રવાહના સંપર્કથી
- રેડિયેશન બર્ન – સૂર્યના તીવ્ર કિરણો કે એક્સ-રે જેવા કિરણોત્સર્ગથી
- ફ્રિક્શન બર્ન – ઘર્ષણથી (દા.ત. રસ્તા પર ઘસડાવાથી)
દાઝવાના પ્રકારો (ડિગ્રી પ્રમાણે)
દાઝની તીવ્રતા સમજવા માટે તેને ડિગ્રી પ્રમાણે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. યોગ્ય સારવાર નક્કી કરવા માટે આ સમજવું ખૂબ જરૂરી છે.
પ્રથમ ડિગ્રી બર્ન (First Degree Burn)
આ સૌથી હળવો પ્રકારનો દાઝ છે, જેમાં ફક્ત ત્વચાનું ઉપરનું પડ (એપિડર્મિસ) અસર પામે છે. તેમાં ત્વચા લાલ થાય છે, થોડો સોજો આવે છે અને દુખાવો થાય છે, પરંતુ ફોલ્લા પડતા નથી. સામાન્ય તડકામાં દાઝવું (સનબર્ન) આ પ્રકારનું ઉદાહરણ છે. આ સામાન્ય રીતે 3-6 દિવસમાં જાતે રૂઝાઈ જાય છે.
બીજી ડિગ્રી બર્ન (Second Degree Burn)
આમાં ત્વચાનું ઉપરનું પડ અને તેની નીચેનું પડ (ડર્મિસ) બંને અસર પામે છે. ત્વચા લાલ, સૂજેલી અને ખૂબ પીડાદાયક બને છે, અને ફોલ્લા પડે છે. આ ડિગ્રીના દાઝને વધુ કાળજીપૂર્વક સંભાળવાની જરૂર પડે છે અને ક્યારેક તબીબી સારવારની જરૂર પડી શકે છે.
ત્રીજી ડિગ્રી બર્ન (Third Degree Burn)
આ સૌથી ગંભીર પ્રકાર છે, જેમાં ત્વચાના તમામ પડ અને ક્યારેક નીચેની ચરબી, સ્નાયુઓ કે હાડકાં પણ અસર પામે છે. ત્વચા સફેદ, કાળી કે ચામડા જેવી દેખાય છે. વિચિત્ર વાત એ છે કે આમાં ચેતાઓ (nerves) નાશ પામવાથી દુખાવો ઓછો અનુભવાય છે. આ પ્રકારના દાઝમાં તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં સારવાર જરૂરી છે.
ચોથી ડિગ્રી બર્ન (Fourth Degree Burn)
આ સૌથી ગંભીર સ્થિતિ છે, જેમાં હાડકાં, સ્નાયુઓ અને રજ્જૂ (tendons) સુધી નુકસાન થાય છે. આવા કિસ્સામાં તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સારવારની જરૂર પડે છે.
આ વર્ગીકરણ સમજ્યા પછી, હવે આપણે એ સમજીએ કે શા માટે ટૂથપેસ્ટ અને બરફ – બંને, ખાસ કરીને હળવાથી મધ્યમ દાઝ માટે પણ – યોગ્ય ઉપાય નથી.
ટૂથપેસ્ટ લગાવવી કેમ ખોટી છે?
ભારતીય ઘરોમાં દાયકાઓથી એવી માન્યતા પ્રચલિત છે કે દાઝી ગયા પછી તરત ટૂથપેસ્ટ લગાવવાથી ઠંડક મળે છે અને બળતરા શમે છે. આ માન્યતા પાછળનું કારણ એ છે કે ટૂથપેસ્ટ લગાવતી વખતે એક ક્ષણ માટે ઠંડકનો અહેસાસ થાય છે, જેના કારણે લોકોને લાગે છે કે તે રાહત આપે છે. પરંતુ તબીબી દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, ટૂથપેસ્ટ દાઝેલી ત્વચા માટે અનેક રીતે નુકસાનકારક છે.
1. ટૂથપેસ્ટમાં રહેલા રસાયણો ત્વચાને વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે
ટૂથપેસ્ટ એ દાંત સાફ કરવા માટે બનાવવામાં આવેલી વસ્તુ છે, ઘા કે દાઝ પર લગાવવા માટે નહીં. તેમાં ફ્લોરાઈડ, મેન્થોલ, બેકિંગ સોડા, ડિટર્જન્ટ જેવા ઘટકો, અને ક્યારેક કૃત્રિમ સુગંધ અને રંગો હોય છે. આ રસાયણો દાઝેલી, સંવેદનશીલ અને ખુલ્લી ત્વચા સાથે સંપર્કમાં આવે ત્યારે બળતરા વધારી શકે છે અને ત્વચાને વધુ ઈજા પહોંચાડી શકે છે.
2. ચેપ (Infection) નું જોખમ વધે છે
જ્યારે ત્વચા દાઝે છે, ત્યારે તેનું રક્ષણાત્મક પડ (barrier) નબળું પડી જાય છે અથવા સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે. આવી સ્થિતિમાં ટૂથપેસ્ટ જેવી બિન-જંતુરહિત (non-sterile) વસ્તુ લગાવવાથી બેક્ટેરિયા ઘામાં પ્રવેશી શકે છે, જેનાથી ચેપ લાગવાનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે. ચેપ લાગેલો દાઝ રૂઝાવામાં વધુ સમય લે છે અને ક્યારેક ગંભીર ગૂંચવણો પણ સર્જી શકે છે.
3. ડોક્ટરને યોગ્ય નિદાન કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે
જો દાઝ ગંભીર હોય અને દર્દીને હોસ્પિટલ લઈ જવો પડે, તો ટૂથપેસ્ટનું જાડું પડ ઘા પર ચોંટેલું હોવાથી ડોક્ટરને દાઝની ઊંડાઈ અને તીવ્રતાનું સાચું મૂલ્યાંકન કરવામાં તકલીફ પડે છે. ટૂથપેસ્ટ સાફ કરવાની પ્રક્રિયામાં દર્દીને વધારાનો દુખાવો સહન કરવો પડે છે અને ત્વચાને વધુ ઈજા થઈ શકે છે.
4. ગરમી ત્વચામાં કેદ થઈ જાય છે
ટૂથપેસ્ટનું જાડું પડ ત્વચા પર એક પ્રકારનું આવરણ બનાવે છે, જે શરીરની અંદરની ગરમીને બહાર નીકળવા દેતું નથી. પરિણામે, ત્વચાની અંદરના પેશીઓ વધુ સમય સુધી ગરમ રહે છે અને નુકસાન વધુ ઊંડું જઈ શકે છે.
5. એલર્જીક પ્રતિક્રિયા
કેટલાક લોકોને ટૂથપેસ્ટમાં રહેલા ઘટકોથી એલર્જી હોઈ શકે છે. દાઝેલી, ખુલ્લી ત્વચા પર આવા ઘટકો લગાવવાથી એલર્જીક પ્રતિક્રિયા (contact dermatitis) થવાનું જોખમ પણ રહે છે, જે સ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવે છે.
આ તમામ કારણોસર, વિશ્વભરના તબીબી નિષ્ણાતો અને પ્રાથમિક સારવારના માર્ગદર્શિકાઓ સ્પષ્ટપણે ટૂથપેસ્ટને દાઝ પર લગાવવાની ના પાડે છે.
બરફ લગાવવો કેમ ખોટો છે?
ટૂથપેસ્ટની જેમ જ, બરફ લગાવવો પણ એક બહુ પ્રચલિત પરંતુ ખોટી માન્યતા છે. લોકોને લાગે છે કે બરફથી તાત્કાલિક ઠંડક મળશે અને દુખાવો ઓછો થશે, પરંતુ હકીકતમાં બરફ સીધો દાઝેલી ત્વચા પર લગાવવાથી નુકસાન વધુ થાય છે.
1. બરફ ત્વચાના પેશીઓને વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે (ફ્રોસ્ટબાઈટ જેવી અસર)
દાઝેલી ત્વચા પહેલેથી જ ખૂબ સંવેદનશીલ અને ક્ષતિગ્રસ્ત હોય છે. જ્યારે તેના પર સીધો બરફ કે ખૂબ ઠંડું પાણી લગાવવામાં આવે છે, ત્યારે અતિશય ઠંડીના કારણે તે વિસ્તારની રક્તવાહિનીઓ (blood vessels) સંકોચાય છે (vasoconstriction). આના કારણે તે વિસ્તારમાં લોહીનો પુરવઠો ઘટી જાય છે, જે પેશીઓને ઓક્સિજન અને પોષણ મળતું અટકાવે છે. પરિણામે પેશીઓને વધુ નુકસાન થાય છે અને ઘા ઊંડો બની શકે છે – આને “આઇસ બર્ન” અથવા હિમ દંશ (frostbite) જેવી અસર કહેવાય છે.
2. શરીરનું તાપમાન અસંતુલિત થાય છે (હાયપોથર્મિયાનું જોખમ)
ખાસ કરીને જો દાઝેલો વિસ્તાર મોટો હોય અને તેના પર લાંબા સમય સુધી બરફ રાખવામાં આવે, તો શરીરનું આંતરિક તાપમાન ઘટી શકે છે. આ સ્થિતિને હાયપોથર્મિયા કહેવાય છે, જે ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધોમાં ગંભીર બની શકે છે.
3. રૂઝ આવવાની પ્રક્રિયા ધીમી પડે છે
ઠંડીના કારણે તે વિસ્તારમાં લોહીનો પ્રવાહ ઘટવાથી, શરીરની કુદરતી રૂઝ લાવવાની પ્રક્રિયા (healing process) મંદ પડી જાય છે. લોહીના પ્રવાહ દ્વારા જ પેશીઓ સુધી જરૂરી કોષો અને પોષક તત્વો પહોંચે છે, જે રૂઝ માટે આવશ્યક છે.
4. ત્વચા પર ચોંટી જવાનું જોખમ
બરફના નાના ટુકડા સીધા ત્વચા પર મૂકવાથી તે ક્યારેક ત્વચા સાથે ચોંટી શકે છે, ખાસ કરીને જો ત્વચા પર ફોલ્લા પડ્યા હોય અથવા ચામડી ઉખડી ગઈ હોય. આનાથી બરફ હટાવતી વખતે વધુ ઈજા થઈ શકે છે.
5. દુખાવો હંગામી રીતે ઓછો લાગે પણ નુકસાન વધે
બરફથી ત્વચા સુન્ન (numb) થઈ જવાથી થોડા સમય માટે દુખાવો ઓછો અનુભવાય છે, પરંતુ આ રાહત ભ્રામક છે. અંદરખાને પેશીઓનું નુકસાન ચાલુ જ રહે છે અથવા વધે છે, જ્યારે વ્યક્તિને ખ્યાલ પણ નથી આવતો.
આથી, અમેરિકન બર્ન એસોસિએશન અને વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) સહિતની અગ્રણી તબીબી સંસ્થાઓ પણ સ્પષ્ટપણે ભલામણ કરે છે કે દાઝેલી ત્વચા પર ક્યારેય સીધો બરફ ન લગાવવો.
તો પછી દાઝી જવા પર સાચી પ્રાથમિક સારવાર શું છે?
હવે જ્યારે આપણે સમજી ગયા કે ટૂથપેસ્ટ અને બરફ બંને નુકસાનકારક છે, ત્યારે સવાલ એ થાય કે દાઝી જવા પર ખરેખર શું કરવું જોઈએ? નીચે તબીબી રીતે માન્ય અને સલામત પગલાં આપેલા છે.
પગલું 1: સ્ત્રોતથી દૂર જાઓ
સૌથી પહેલા, દાઝવાનું કારણ બનેલી વસ્તુ (ગરમ વસ્તુ, જ્વાળા, રસાયણ, વીજ પ્રવાહ) થી તાત્કાલિક દૂર થાઓ અથવા દર્દીને દૂર કરો. જો કપડાં સળગી રહ્યા હોય, તો “Stop, Drop, and Roll” પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરો – એટલે કે અટકી જાઓ, જમીન પર સૂઈ જાઓ અને આળોટો જેથી આગ ઓલવાય.
પગલું 2: ઠંડું (નહીં કે બરફ જેવું) વહેતું પાણી વાપરો
દાઝેલા ભાગને તાત્કાલિક 10-20 મિનિટ સુધી સામાન્ય તાપમાનના, હળવા ઠંડા, વહેતા નળના પાણી નીચે રાખો. ધ્યાન રાખો કે પાણી બરફ જેવું ઠંડું ન હોવું જોઈએ – તે ફક્ત ઠંડું અને આરામદાયક હોવું જોઈએ (લગભગ 15-25°C). આ પદ્ધતિ ત્વચાની ગરમી ધીમે ધીમે ઓછી કરે છે, દુખાવો ઘટાડે છે અને પેશીઓને વધુ નુકસાનથી બચાવે છે.
પગલું 3: ચોંટેલી વસ્તુઓ કાળજીપૂર્વક દૂર કરો
જો દાઝેલા વિસ્તારની આસપાસ ઘરેણાં, ઘડિયાળ, બેલ્ટ કે ચુસ્ત કપડાં હોય, તો સોજો આવે તે પહેલાં તેને હળવેથી કાઢી નાખો. પરંતુ જો કપડું ત્વચા સાથે ચોંટી ગયું હોય, તો તેને બળજબરીથી ખેંચીને ન કાઢો – તેને એમ જ રહેવા દો અને તબીબી સહાય લો.
પગલું 4: ઘાને ઢાંકો
ઠંડા પાણીથી સાફ કર્યા પછી, દાઝેલા ભાગને સ્વચ્છ, જંતુરહિત (sterile), ચોંટે નહીં તેવી પટ્ટી (non-stick bandage) અથવા સ્વચ્છ, ભીના કપડાથી હળવેથી ઢાંકી દો. આનાથી ચેપ લાગવાનું જોખમ ઘટે છે અને હવાના સંપર્કથી થતો દુખાવો ઓછો થાય છે. કપાસ (cotton wool) જેવી રુવાંટીવાળી વસ્તુનો ઉપયોગ ટાળો, કારણ કે તેના રેસા ઘામાં ચોંટી શકે છે.
પગલું 5: દુખાવા માટે દવા
જરૂર જણાય તો સામાન્ય પેઈનકિલર (જેમ કે પેરાસિટામોલ) લઈ શકાય, પરંતુ કોઈપણ દવા લેતા પહેલા ડોક્ટરની સલાહ લેવી હિતાવહ છે, ખાસ કરીને બાળકો માટે.
પગલું 6: ફોલ્લા ન ફોડો
જો દાઝના કારણે ફોલ્લા પડ્યા હોય, તો તેને જાતે ફોડવાનો પ્રયત્ન ક્યારેય ન કરવો. ફોલ્લા કુદરતી રીતે ઘાને ચેપથી બચાવે છે. ફોલ્લા ફોડવાથી ચેપ લાગવાનું જોખમ ખૂબ વધી જાય છે.
પગલું 7: ઊંચાઈ પર રાખો
જો શક્ય હોય, તો દાઝેલા અંગ (હાથ કે પગ) ને હૃદયના સ્તરથી ઊંચું રાખો. આનાથી સોજો ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
શું ક્યારેય ન કરવું – મહત્વની બાબતોની યાદી
નીચે એવી બાબતોની યાદી છે જે દાઝી ગયા પછી ક્યારેય ન કરવી જોઈએ:
- ટૂથપેસ્ટ ન લગાવો – ઉપર જણાવ્યા મુજબ તે નુકસાનકારક રસાયણો ધરાવે છે
- બરફ કે અતિશય ઠંડું પાણી સીધું ન લગાવો – તે પેશીઓને વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે
- માખણ, ઘી કે તેલ ન લગાવો – આ ગરમીને ત્વચામાં કેદ કરે છે અને ચેપનું જોખમ વધારે છે, ઉપરાંત જો ડોક્ટર પાસે જવું પડે તો સફાઈ કરવામાં તકલીફ પડે છે
- હળદર, ટૂથપેસ્ટ સિવાયના ઘરેલુ પાવડર (જેમ કે લોટ, બેકિંગ સોડા) ન લગાવો – આ બધા ચેપનું જોખમ વધારે છે
- રૂ (કપાસ) સીધું ઘા પર ન મૂકો – તેના રેસા ઘામાં ચોંટી શકે છે
- ફોલ્લા જાતે ન ફોડો
- ચોંટેલા કપડાં બળજબરીથી ન કાઢો
- દાઝેલા ભાગને ઘસો નહીં
કેટલાક સલામત ઘરેલુ ઉપાયો (હળવા દાઝ માટે)
જો દાઝ ખૂબ જ હળવો હોય (પ્રથમ ડિગ્રી, નાનો વિસ્તાર), તો ઠંડા પાણીથી સાફ કર્યા પછી નીચેના ઉપાયો સહાયક બની શકે છે, જોકે તેમને ડોક્ટરની સલાહનો વિકલ્પ ન ગણવો:
એલોવેરા (કુંવારપાઠું)
શુદ્ધ એલોવેરા જેલ ત્વચાને ઠંડક આપે છે અને તેમાં કુદરતી બળતરા-વિરોધી (anti-inflammatory) ગુણ હોય છે. તે હળવા દાઝ પર રાહત આપી શકે છે, પરંતુ ખુલ્લા ઘા કે ફોલ્લા પર લગાવતા પહેલા સાવધાની રાખવી.
મધ (Honey)
મધમાં કુદરતી એન્ટિબેક્ટેરિયલ ગુણ હોય છે અને કેટલાક અભ્યાસો સૂચવે છે કે તે હળવા દાઝના રૂઝાવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. તેમ છતાં, ડોક્ટરની સલાહ વગર તેનો ઉપયોગ સાવધાનીપૂર્વક કરવો.
ભેજયુક્ત ડ્રેસિંગ
ફાર્મસીમાં મળતી ખાસ બર્ન ડ્રેસિંગ કે હાઈડ્રોજેલ ડ્રેસિંગનો ઉપયોગ ડોક્ટરની સલાહથી કરી શકાય, જે ઘાને ભેજવાળો રાખી રૂઝ ઝડપી બનાવે છે.
નોંધ: આ ઉપાયો ફક્ત ખૂબ જ હળવા, નાના દાઝ માટે છે. કોઈપણ ગંભીર દાઝ માટે તાત્કાલિક તબીબી સહાય લેવી જોઈએ.
ક્યારે તાત્કાલિક ડોક્ટર પાસે જવું જોઈએ?
નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં ઘરેલુ સારવારને બદલે તાત્કાલિક હોસ્પિટલ અથવા ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જરૂરી છે:
- દાઝનો વિસ્તાર હાથની હથેળી કરતાં મોટો હોય
- ચહેરો, હાથ, પગ, સાંધા, જનનાંગો કે નિતંબ પર દાઝ થયો હોય
- બીજી કે ત્રીજી ડિગ્રીનો દાઝ હોય (ઊંડા ફોલ્લા, સફેદ કે કાળી ચામડી)
- દાઝ રસાયણ કે વીજળીના કારણે થયો હોય
- દર્દીને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ હોય (ખાસ કરીને આગ કે ધુમાડાના સંપર્કમાં આવ્યા પછી)
- દર્દી બાળક, વૃદ્ધ કે ગર્ભવતી સ્ત્રી હોય
- દાઝેલા વિસ્તારમાં ચેપના ચિહ્નો દેખાય (વધુ પડતી લાલાશ, પરુ, દુર્ગંધ, તાવ)
- દર્દીને ડાયાબિટીસ કે અન્ય રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પાડતી બીમારી હોય
- દાઝના કારણે તીવ્ર દુખાવો સામાન્ય પેઈનકિલરથી પણ ઓછો ન થતો હોય
આવી પરિસ્થિતિઓમાં સમય ન બગાડતા તાત્કાલિક નજીકની હોસ્પિટલ અથવા ઇમરજન્સી સેવાનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
દાઝી જવું એ એક સામાન્ય પરંતુ પીડાદાયક ઘટના છે, અને એ સ્વાભાવિક છે કે તાત્કાલિક રાહત મેળવવા માટે લોકો ઘરમાં ઉપલબ્ધ વસ્તુઓ તરફ વળે છે. પરંતુ ટૂથપેસ્ટ અને બરફ – બંને પરંપરાગત ઉપાયો, વૈજ્ઞાનિક અને તબીબી દૃષ્ટિકોણથી ખોટા સાબિત થયા છે. ટૂથપેસ્ટમાં રહેલા રસાયણો ચેપ અને બળતરા વધારે છે, જ્યારે બરફ પેશીઓને વધુ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને રૂઝ આવવાની પ્રક્રિયા ધીમી પાડે છે.
સાચી અને સલામત પ્રાથમિક સારવાર એ છે કે દાઝેલા ભાગને 10-20 મિનિટ સુધી સામાન્ય ઠંડા (બરફ જેવા નહીં) વહેતા પાણી નીચે રાખવો, તેને સ્વચ્છ પટ્ટીથી ઢાંકવો, અને જો દાઝ ગંભીર હોય તો તાત્કાલિક તબીબી સહાય લેવી. ઘરેલુ ઉપાયો પર આધાર રાખવાને બદલે, ખાસ કરીને મધ્યમથી ગંભીર દાઝના કિસ્સામાં, નિષ્ણાત ડોક્ટરની સલાહ લેવી જ સૌથી સલામત અને શાણપણભર્યો રસ્તો છે.
આગલી વખતે જ્યારે તમારા ઘરમાં કોઈ દાઝી જાય, ત્યારે ટૂથપેસ્ટ કે બરફ તરફ દોડવાને બદલે, યાદ રાખો – ઠંડું વહેતું પાણી એ જ સાચો પ્રથમ ઉપચાર છે.
