આજના સમયમાં ખોરાકની બદલાતી આદતો, બેઠાડુ જીવન, વધતું વજન અને કેટલીક આરોગ્ય સમસ્યાઓને કારણે યુરિક એસિડ (Uric Acid) વધવાની સમસ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. ઘણા લોકો વર્ષો સુધી યુરિક એસિડ વધેલું હોવા છતાં કોઈ લક્ષણ અનુભવતા નથી, પરંતુ જ્યારે શરીરમાં યુરિક એસિડના સ્ફટિકો (Crystals) સાંધાઓમાં જમા થવા લાગે છે ત્યારે ગાઉટ (Gout) નામનો અત્યંત પીડાદાયક રોગ થાય છે.
ગાઉટનું સૌથી સામાન્ય અને જાણીતું લક્ષણ છે પગના અંગૂઠાના સાંધામાં અચાનક શરૂ થતો અસહ્ય દુખાવો, સોજો અને લાલાશ. ઘણા દર્દીઓ જણાવે છે કે રાત્રે અચાનક એટલો દુખાવો શરૂ થાય છે કે ચાદરનો સ્પર્શ પણ સહન થતો નથી.
આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે ગાઉટ શું છે, કેમ થાય છે, કોને વધુ જોખમ છે, કયા ખોરાકથી બચવું, શું ખાવું, કેવી રીતે નિદાન થાય છે અને લાંબા ગાળે કેવી રીતે નિયંત્રણમાં રાખી શકાય.
ગાઉટ (Gout) શું છે?
ગાઉટ એ સાંધાનો સોજો (Inflammatory Arthritis) છે, જે શરીરમાં યુરિક એસિડ વધવાથી થાય છે.
શરીરમાં રહેલા પ્યુરિન (Purines) નામના પદાર્થના વિઘટન પછી યુરિક એસિડ બને છે. સામાન્ય રીતે કિડની આ યુરિક એસિડને પેશાબ દ્વારા બહાર કાઢી દે છે.
પરંતુ જ્યારે:
- શરીરમાં યુરિક એસિડ વધુ બને,
- અથવા કિડની તેને યોગ્ય રીતે બહાર ન કાઢી શકે,
ત્યારે લોહીમાં તેનું પ્રમાણ વધી જાય છે.
સમય જતાં યુરિક એસિડ નાના સ્ફટિકોના રૂપમાં સાંધામાં જમા થાય છે અને ત્યાં ભારે સોજો અને દુખાવો શરૂ કરે છે.
યુરિક એસિડ શું છે?
યુરિક એસિડ શરીરમાં બનતો કુદરતી કચરો છે.
તે મુખ્યત્વે બે સ્ત્રોતમાંથી બને છે:
- આપણા શરીરના કોષો તૂટે ત્યારે
- ખોરાકમાં રહેલા પ્યુરિનમાંથી
સામાન્ય સ્થિતિમાં યુરિક એસિડ નુકસાનકારક નથી.
સમસ્યા ત્યારે થાય છે જ્યારે તેનું પ્રમાણ લાંબા સમય સુધી વધેલું રહે.
સામાન્ય યુરિક એસિડ કેટલું હોવું જોઈએ?
સામાન્ય રીતે:
- પુરુષોમાં: 3.5 થી 7.2 mg/dL
- સ્ત્રીઓમાં: 2.6 થી 6.0 mg/dL
જો આથી વધુ હોય તો તેને Hyperuricemia કહેવાય.
પરંતુ મહત્વની વાત એ છે કે દરેક વધેલા યુરિક એસિડવાળા વ્યક્તિને ગાઉટ થતો નથી.
ગાઉટ કેમ થાય છે?
મુખ્ય કારણો:
1. પ્યુરિનવાળો ખોરાક વધુ લેવો
જેમ કે:
- લાલ માંસ
- અંગોનું માંસ (Liver, Kidney)
- કેટલીક સમુદ્રી માછલીઓ
- શેલફિશ
2. આલ્કોહોલ
ખાસ કરીને:
- Beer
- Hard liquor
આલ્કોહોલ યુરિક એસિડ વધારવામાં મદદ કરે છે.
3. વધારે મીઠી પીણાં
- Soft Drinks
- High Fructose Corn Syrup
- પેકેજ્ડ જ્યૂસ
4. કિડનીની સમસ્યા
કિડની યુરિક એસિડ બહાર કાઢવામાં નિષ્ફળ જાય છે.
5. સ્થૂળતા
વધારે વજન હોય ત્યારે ગાઉટનું જોખમ વધી જાય છે.
6. ડાયાબિટીસ અને મેટાબોલિક સિન્ડ્રોમ
7. હાઈ બ્લડ પ્રેશર
8. કેટલાક પ્રકારની દવાઓ
જેમ કે:
- Diuretics
- Low Dose Aspirin
- Cyclosporine
9. આનુવંશિક કારણ
કેટલાક પરિવારમાં ગાઉટ વધુ જોવા મળે છે.
ગાઉટનું સૌથી પહેલું લક્ષણ
મોટાભાગે:
પગના અંગૂઠાના સાંધામાં અચાનક અસહ્ય દુખાવો
તેને Podagra કહેવામાં આવે છે.
ગાઉટના મુખ્ય લક્ષણો
- અચાનક દુખાવો
- રાત્રે વધારે હુમલો
- સાંધામાં સોજો
- લાલાશ
- ગરમી લાગવી
- ચાલવામાં તકલીફ
- સ્પર્શથી દુખાવો
- સાંધો કઠણ લાગવો
કયા સાંધામાં ગાઉટ થાય?
મોટાભાગે:
- પગનો અંગૂઠો
- પગની ઘૂંટી
- ઘૂંટણ
- આંગળીઓ
- કાંડા
- કોણી
ગાઉટનો હુમલો કેટલો સમય રહે?
જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો:
- 3 દિવસ
- 7 દિવસ
- ક્યારેક 2 અઠવાડિયા
પછી દુખાવો ઓછો થાય છે.
પણ યુરિક એસિડ ફરી વધે તો ફરી હુમલો થાય છે.
ગાઉટના સ્ટેજ
1. Hyperuricemia
યુરિક એસિડ વધે છે.
લક્ષણ નથી.
2. Acute Gout
અચાનક હુમલો.
3. Intercritical Period
હુમલા વચ્ચેનો સમય.
4. Chronic Gout
વારંવાર હુમલા.
સાંધા ખરાબ થવા લાગે છે.
ગાઉટમાં પગનો અંગૂઠો જ કેમ દુખે?
તેના કારણો:
- શરીરનું સૌથી ઠંડું સાંધું
- ક્રિસ્ટલ ઝડપથી જમા થાય
- વજનનો સૌથી વધુ ભાર
- સતત ઘર્ષણ
ગાઉટનું નિદાન કેવી રીતે થાય?
ડોક્ટર સામાન્ય રીતે નીચેના ટેસ્ટ કરે છે.
Blood Test
યુરિક એસિડ
પરંતુ હુમલા સમયે ક્યારેક સામાન્ય પણ આવી શકે છે.
Joint Fluid Test
સૌથી ચોક્કસ ટેસ્ટ.
ક્રિસ્ટલ જોવા મળે છે.
X-Ray
જૂના દર્દીઓમાં ઉપયોગી.
Ultrasound
ક્રિસ્ટલ દેખાઈ શકે.
DECT Scan
કેટલાક ખાસ કેસમાં.
ગાઉટ અને સામાન્ય સાંધાના દુખાવામાં તફાવત
| ગાઉટ | સામાન્ય સાંધાનો દુખાવો |
|---|---|
| અચાનક શરૂ થાય | ધીમે ધીમે |
| ભારે દુખાવો | મધ્યમ |
| લાલાશ | ઓછું |
| ગરમી | સામાન્ય રીતે નહીં |
| સોજો | વધુ |
ગાઉટમાં શું ખાવું?
ઓછા પ્યુરિનવાળો ખોરાક
- દૂધ
- દહીં
- છાશ
- ફળ
- લીલા શાકભાજી
- આખા અનાજ
- ઓટ્સ
- બ્રાઉન રાઈસ
Vitamin C
સંતરા
લીંબુ
આમળા
કીવી
ચેરી
કેટલાક અભ્યાસો મુજબ ચેરી ગાઉટના હુમલા ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
પાણી
દિવસે 2.5 થી 3 લિટર.
શું ન ખાવું?
- Liver
- Kidney
- Red Meat
- Sardines
- Anchovies
- Beer
- દારૂ
- Soft Drinks
- વધારે ખાંડ
- Processed Food
શું દાળ ખાઈ શકાય?
હા.
મર્યાદિત પ્રમાણમાં દાળ સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત છે.
જૂની માન્યતા મુજબ દરેક દાળ બંધ કરવાની જરૂર નથી.
શું ટમેટાં ખાવા?
મોટાભાગના લોકોમાં હા.
ટમેટાં ગાઉટનું મુખ્ય કારણ નથી.
શું પાલક ખાઈ શકાય?
મર્યાદિત પ્રમાણમાં લઈ શકાય.
શાકભાજીના પ્યુરિન સામાન્ય રીતે માંસ જેટલા નુકસાનકારક નથી.
શું દૂધ પીવું?
હા.
Low Fat Dairy લાભદાયક માનવામાં આવે છે.
શું લીંબુ પાણી પીવું?
હા.
યોગ્ય પાણીનું સેવન મહત્વપૂર્ણ છે.
ગાઉટમાં કસરત
હુમલા દરમિયાન:
આરામ કરો.
હુમલો શાંત થયા પછી:
- Walking
- Cycling
- Swimming
- Stretching
વજન ઘટાડવાથી શું ફાયદો?
- યુરિક એસિડ ઓછું થઈ શકે
- હુમલા ઘટે
- કિડની પર ભાર ઓછો પડે
- બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રિત રહે
દવાઓ
ડોક્ટરની સલાહ મુજબ:
હુમલા દરમિયાન
- NSAIDs
- Colchicine
- Corticosteroids
લાંબા ગાળે
- Allopurinol
- Febuxostat
દવા પોતાની રીતે શરૂ કે બંધ ન કરવી.
ઘરગથ્થુ ઉપાયો
આ ઉપાયો સહાયક છે, પરંતુ દવાનો વિકલ્પ નથી.
- પૂરતું પાણી પીવું
- વજન નિયંત્રિત રાખવું
- દારૂથી દૂર રહેવું
- નિયમિત ઊંઘ
- સંતુલિત આહાર
- નિયમિત કસરત
ગાઉટની જટિલતાઓ
જો સારવાર ન લેવાય તો:
- વારંવાર હુમલા
- સાંધા કાયમી ખરાબ થવા
- Tophi બનવા
- Kidney Stones
- Chronic Kidney Disease
ક્યારે તરત ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો?
જો:
- પહેલીવાર અસહ્ય દુખાવો થયો હોય
- તાવ સાથે સોજો હોય
- ચાલી ન શકાય
- સાંધો ખૂબ લાલ હોય
- વારંવાર હુમલા આવે
- દવાથી પણ રાહત ન મળે
ગાઉટ વિશેની સામાન્ય ગેરસમજો
ગેરસમજ 1
માત્ર વૃદ્ધોને જ ગાઉટ થાય છે.
સત્ય: યુવાન અને મધ્યવયના લોકોમાં પણ થઈ શકે.
ગેરસમજ 2
માત્ર માંસાહારીઓને જ થાય.
સત્ય: શાકાહારીઓમાં પણ થઈ શકે.
ગેરસમજ 3
યુરિક એસિડ વધે એટલે ગાઉટ ચોક્કસ થાય.
સત્ય: દરેક વ્યક્તિમાં આવું નથી.
ગેરસમજ 4
એકવાર દુખાવો ગયો એટલે રોગ મટી ગયો.
સત્ય: સારવાર વગર ફરી હુમલો થઈ શકે.
ગાઉટથી બચવા માટે 10 મહત્વપૂર્ણ ટીપ્સ
- દરરોજ પૂરતું પાણી પીવો.
- વજન નિયંત્રિત રાખો.
- દારૂથી દૂર રહો.
- ખાંડવાળા પીણાં ઓછાં લો.
- નિયમિત કસરત કરો.
- બ્લડ પ્રેશર અને ડાયાબિટીસ નિયંત્રિત રાખો.
- ડોક્ટરની સલાહ વિના દવા બંધ ન કરો.
- નિયમિત યુરિક એસિડ તપાસ કરાવો.
- સંતુલિત આહાર લો.
- હુમલો થાય ત્યારે તરત સારવાર લો.
નિષ્કર્ષ
યુરિક એસિડ વધવાથી થતો ગાઉટ માત્ર સામાન્ય સાંધાનો દુખાવો નથી, પરંતુ તે એક ગંભીર પ્રકારનો સોજાવાળો સાંધાનો રોગ છે. ખાસ કરીને પગના અંગૂઠામાં અચાનક અસહ્ય દુખાવો, લાલાશ અને સોજો ગાઉટનું મુખ્ય લક્ષણ હોઈ શકે છે. સમયસર નિદાન, યોગ્ય દવાઓ, પૂરતું પાણી, સંતુલિત આહાર, વજન નિયંત્રણ અને નિયમિત જીવનશૈલી અપનાવવાથી ગાઉટના હુમલાને ઘણી હદ સુધી રોકી શકાય છે.
યાદ રાખો, માત્ર યુરિક એસિડનો રિપોર્ટ નહીં પરંતુ તમારા લક્ષણો અને ડૉક્ટરની સલાહના આધારે જ સારવાર નક્કી થાય છે. તેથી સ્વયં દવા લેવાને બદલે નિષ્ણાત તબીબની સલાહ લેવી સૌથી સુરક્ષિત અને અસરકારક માર્ગ છે.
