લો બ્લડ પ્રેશર (Low Blood Pressure), જેને તબીબી ભાષામાં હાયપોટેન્શન (Hypotension) કહેવામાં આવે છે, તે એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં શરીરમાં લોહીનું દબાણ સામાન્ય સ્તર કરતાં ઘટી જાય છે. હાઈ બ્લડ પ્રેશર (હાઈપરટેન્શન) વિશે લોકોમાં વધુ જાગૃતિ છે, પરંતુ લો બ્લડ પ્રેશર પણ ક્યારેક ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે, ખાસ કરીને જો મગજ અને હૃદય જેવા મહત્વપૂર્ણ અંગોને પૂરતું લોહી ન પહોંચે.
આ વિસ્તૃત લેખમાં આપણે લો બ્લડ પ્રેશર શું છે, તેના કારણો, લક્ષણો, તાત્કાલિક ઉપચાર અને લાંબા ગાળાની જીવનશૈલી વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.
બ્લડ પ્રેશર એટલે શું?
જ્યારે હૃદય ધબકે છે, ત્યારે તે આખા શરીરમાં લોહી પહોંચાડવા માટે રક્તવાહિનીઓ (Arteries) માં લોહીને પમ્પ કરે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન લોહી દ્વારા રક્તવાહિનીઓની દિવાલો પર જે દબાણ આવે છે, તેને બ્લડ પ્રેશર કહેવાય છે.
બ્લડ પ્રેશરને બે આંકડાઓમાં માપવામાં આવે છે:
- સિસ્ટોલિક દબાણ (ઉપરનો આંકડો): જ્યારે હૃદય સંકોચાય છે અને લોહીને પમ્પ કરે છે ત્યારે રક્તવાહિનીઓમાં થતું દબાણ.
- ડાયસ્ટોલિક દબાણ (નીચેનો આંકડો): બે ધબકારા વચ્ચે જ્યારે હૃદય આરામ કરે છે ત્યારે રક્તવાહિનીઓમાં થતું દબાણ.
બ્લડ પ્રેશરનું સ્તર
નીચે આપેલું ટેબલ સામાન્ય અને લો બ્લડ પ્રેશરનો તફાવત દર્શાવે છે:
| બ્લડ પ્રેશરની સ્થિતિ | સિસ્ટોલિક (ઉપરનું દબાણ – mmHg) | ડાયસ્ટોલિક (નીચેનું દબાણ – mmHg) |
| સામાન્ય (Normal) | 90 થી 120 ની વચ્ચે | 60 થી 80 ની વચ્ચે |
| લો બ્લડ પ્રેશર (Low BP) | 90 કરતાં ઓછું | 60 કરતાં ઓછું |
જો તમારું બ્લડ પ્રેશર 90/60 mmHg અથવા તેનાથી ઓછું હોય, તો તેને લો બ્લડ પ્રેશર ગણવામાં આવે છે.
લો બ્લડ પ્રેશરના મુખ્ય પ્રકારો
લો બ્લડ પ્રેશર અલગ-અલગ પરિસ્થિતિઓમાં થઈ શકે છે. તેના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
- ઓર્થોસ્ટેટિક હાયપોટેન્શન (Postural Hypotension): જ્યારે તમે લાંબા સમય સુધી બેઠા હોવ અથવા સૂતા હોવ અને અચાનક ઊભા થાઓ, ત્યારે બ્લડ પ્રેશર અચાનક ઘટી જાય છે. આનાથી ચક્કર આવવા જેવું લાગે છે.
- પોસ્ટપ્રાન્ડિયલ હાયપોટેન્શન: જમ્યા પછી તરત જ બ્લડ પ્રેશર ઘટી જવાની સ્થિતિ. આ મોટે ભાગે વૃદ્ધ લોકોમાં વધુ જોવા મળે છે.
- ન્યુરલી મીડિયેટેડ હાયપોટેન્શન: લાંબા સમય સુધી એક જ જગ્યાએ ઊભા રહેવાથી બ્લડ પ્રેશર ઘટે છે. આ સ્થિતિ મગજ અને હૃદય વચ્ચેના ખોટા સંકેતોને કારણે થાય છે.
- ગંભીર હાયપોટેન્શન (Severe Hypotension): અકસ્માતમાં વધારે લોહી વહી જવાથી, ગંભીર ઇન્ફેક્શન (Sepsis) અથવા એલર્જીક રિએક્શન (Anaphylaxis) ને કારણે બ્લડ પ્રેશર અચાનક ખતરનાક સ્તરે ઘટી જાય છે.
લો બ્લડ પ્રેશરના મુખ્ય લક્ષણો (Symptoms of Low BP)
ઘણા લોકોનું બ્લડ પ્રેશર સામાન્ય રીતે ઓછું હોય છે અને તેમને કોઈ તકલીફ થતી નથી. પરંતુ જ્યારે બ્લડ પ્રેશર અસામાન્ય રીતે ઘટી જાય અને શરીરના અંગોને પૂરતો ઓક્સિજન ન મળે, ત્યારે નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:
- ચક્કર આવવા (Dizziness): માથું હળવું લાગવું અથવા આજુબાજુ બધું ફરતું હોય તેવો અહેસાસ થવો.
- બેભાન થવું (Fainting/Syncope): અચાનક આંખે અંધારા આવવા અને મગજમાં લોહી ન પહોંચવાથી બેહોશ થઈ જવું.
- દ્રષ્ટિ ધૂંધળી થવી (Blurred Vision): આંખોની સામે અંધારું છવાઈ જવું અથવા જોવામાં તકલીફ પડવી.
- થાક અને નબળાઈ (Fatigue): શરીર સાવ નિસ્તેજ લાગવું, કોઈ પણ કામ કરવામાં થાક અનુભવવો.
- ઊબકા આવવા (Nausea): પેટમાં ગભરામણ થવી અને ઊલટી કરવાની ઈચ્છા થવી.
- ધ્યાન કેન્દ્રિત ન કરી શકવું (Lack of Concentration): મગજ સુન્ન પડી જવું અને વિચારવામાં કે ધ્યાન આપવામાં મુશ્કેલી થવી.
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ (Rapid, shallow breathing): શ્વાસ ઝડપી અને ટૂંકા થઈ જવા.
- ત્વચા ઠંડી અને ફિક્કી પડવી: શરીર પર પરસેવો વળવો, હાથ-પગ ઠંડા પડી જવા અને ત્વચાનો રંગ નિસ્તેજ થઈ જવો.
લો બ્લડ પ્રેશર થવા પાછળના કારણો (Causes)
બીપી લો થવા પાછળ ઘણા શારીરિક, તબીબી અને પર્યાવરણીય કારણો હોઈ શકે છે:
- ડિહાઇડ્રેશન (શરીરમાં પાણીની કમી): ઉનાળામાં સખત ગરમી, ઓછું પાણી પીવું, વધારે પડતો પરસેવો, ઝાડા કે ઊલટી થવાથી શરીરમાં પ્રવાહીનું પ્રમાણ ઘટે છે, જે લો બીપીનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે.
- પોષણનો અભાવ: વિટામિન B-12, ફોલેટ (Folate) અને આયર્નની ઉણપને કારણે શરીરમાં પૂરતા પ્રમાણમાં લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells) બની શકતા નથી, પરિણામે એનિમિયા (પાંડુરોગ) થાય છે જે લો બીપી પ્રેરે છે.
- ગર્ભાવસ્થા (Pregnancy): ગર્ભાવસ્થાના પ્રથમ 24 અઠવાડિયા દરમિયાન સ્ત્રીના શરીરમાં રક્તવાહિનીઓ વિસ્તરે છે, જેના કારણે બ્લડ પ્રેશર ઘટી શકે છે. આ સામાન્ય છે અને ડિલિવરી પછી તે પૂર્વવત થઈ જાય છે.
- હૃદયની સમસ્યાઓ: હાર્ટ એટેક, હાર્ટ વાલ્વની સમસ્યાઓ, અથવા હૃદયના ધબકારા અનિયમિત હોવાથી હૃદય પૂરતા પ્રમાણમાં લોહી પમ્પ કરી શકતું નથી.
- એન્ડોક્રાઈન સમસ્યાઓ: થાઈરોઈડ (અંડરએક્ટિવ થાઈરોઈડ), પેરાથાઈરોઈડ રોગ, એડ્રિનલ ગ્રંથિની અપૂર્ણતા (Addison’s disease), અથવા લો બ્લડ સુગર (હાઈપોગ્લાયકેમિયા) બીપી ઘટાડી શકે છે.
- વધારે પડતું લોહી વહી જવું: કોઈ મોટી ઇજા, સર્જરી કે અકસ્માતને કારણે શરીરમાંથી ઘણું લોહી વહી જાય ત્યારે.
- દવાઓની આડઅસર: હાઈ બ્લડ પ્રેશરની દવાઓનો ઓવરડોઝ, હાર્ટની દવાઓ, ડિપ્રેશનની દવાઓ કે પાર્કિન્સન રોગની દવાઓ બીપી ઘટાડી શકે છે.
લો બ્લડ પ્રેશરનો તાત્કાલિક ઉપચાર (Immediate First Aid for Low BP)
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું બ્લડ પ્રેશર અચાનક ઘટી જાય, ચક્કર આવે કે આંખે અંધારા આવવા લાગે, ત્યારે તાત્કાલિક નીચે મુજબના પગલાં લેવા જોઈએ:
1. દર્દીને તરત જ સુવડાવી દો
જો વ્યક્તિને ચક્કર આવી રહ્યા હોય, તો તેને તરત જ પીઠના બળે જમીન પર અથવા પલંગ પર સુવડાવી દો. આનાથી પડવાનું કે ઈજા થવાનું જોખમ ટળી જશે.
2. પગ ઊંચા કરો (Elevate the legs)
દર્દીને ચત્તા સુવડાવીને તેના પગની નીચે 2-3 ઓશિકા મૂકી દો જેથી પગ હૃદયના સ્તરથી થોડા ઊંચા રહે. આ પ્રક્રિયાથી ગુરુત્વાકર્ષણની મદદથી પગમાં રહેલું લોહી ઝડપથી મગજ અને હૃદય તરફ પાછું ફરે છે અને તાત્કાલિક રાહત મળે છે.
3. મીઠાવાળું પ્રવાહી (Salt Water) આપો
જો વ્યક્તિ જાગૃત હોય અને ગળી શકે તેમ હોય, તો એક ગ્લાસ પાણીમાં અડધી ચમચી મીઠું (Salt) નાખીને પીવડાવો. મીઠામાં રહેલું સોડિયમ બ્લડ પ્રેશર વધારવામાં ખૂબ જ ઝડપથી મદદ કરે છે.
- તમે ઇલેક્ટ્રોલાઇટ પાવડર (ORS) અથવા લીંબુ-મીઠાનું શરબત પણ આપી શકો છો.
- જો દર્દી બેભાન હોય, તો તેના મોંમાં બળજબરીથી પાણી કે બીજું કશું નાખવાનો પ્રયાસ ન કરો, આ શ્વાસનળીમાં જઈ શકે છે.
4. ચુસ્ત કપડાં ઢીલા કરો
દર્દીએ ગળા, છાતી કે કમરના ભાગે ચુસ્ત કપડાં (જેમ કે ટાઈ, બેલ્ટ, ટાઈટ શર્ટના બટન) પહેર્યા હોય, તો તેને તરત ઢીલા કરી દો જેથી શ્વાસોચ્છવાસની પ્રક્રિયા સરળ બને અને લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરે.
5. હવા આવવા દો
દર્દીની આસપાસ ભીડ ભેગી ન કરો. તેને પૂરતી તાજી હવા મળવા દો. પંખો કે એસી ચાલુ કરો અથવા બારી-બારણાં ખુલ્લાં કરી દો.
6. ગળ્યું ખવડાવો
જો બ્લડ સુગર ઘટી જવાના કારણે (Hypoglycemia) ચક્કર આવ્યા હોય, તો દર્દીને થોડી ખાંડ, ચોકલેટ, ગ્લુકોઝ બિસ્કિટ કે ફળોનો રસ આપવો હિતાવહ છે.
7. અચાનક ઊભા થવાનું ટાળો
જ્યારે દર્દીને થોડું સારું લાગવા માંડે, ત્યારે તેને તરત ઊભા થવા ન દો. પહેલા તેને થોડીવાર બેસાડી રાખો અને પછી ધીમે ધીમે ઊભા થવાનું કહો. અચાનક ઊભા થવાથી ફરીથી આંખે અંધારા આવી શકે છે.
આહાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર (Diet & Lifestyle Management)
જો તમને વારંવાર લો બ્લડ પ્રેશર રહેતું હોય, તો તમારે લાંબા ગાળાની કાળજી માટે તમારી જીવનશૈલી અને આહારમાં કેટલાક મહત્વના ફેરફારો કરવા જરૂરી છે:
- પુષ્કળ પાણી પીવો: દિવસ દરમિયાન ઓછામાં ઓછું 8 થી 10 ગ્લાસ (લગભગ 2.5 થી 3 લીટર) પાણી પીવો. પ્રવાહી શરીરમાં લોહીનું પ્રમાણ વધારે છે અને ડિહાઇડ્રેશનથી બચાવે છે. છાશ, નાળિયેર પાણી, લીંબુ શરબત અને તાજા ફળોનો રસ ઉત્તમ વિકલ્પો છે.
- મીઠાનું યોગ્ય સેવન: હાઈ બીપીવાળા લોકોને મીઠું ઓછું ખાવાની સલાહ અપાય છે, પણ લો બીપીના દર્દીઓ માટે મીઠું દવા સમાન છે. તમારા ભોજનમાં મીઠાનું પ્રમાણ થોડું વધારો. જોકે, આ માટે ડૉક્ટરની સલાહ અચૂક લેવી.
- નાના અને વારંવાર ભોજન લો: એકસાથે વધારે જમવાને બદલે દિવસ દરમિયાન થોડા-થોડા અંતરે નાનું ભોજન લેવાની આદત પાડો. વધારે પડતો કાર્બોહાઇડ્રેટ (જેમ કે બટાકા, ચોખા, પાસ્તા) ધરાવતો ખોરાક એકસાથે ખાવાનું ટાળો.
- કેફીનનો ઉપયોગ: સવારે એક કપ કોફી અથવા કડક ચા પીવાથી બ્લડ પ્રેશરમાં કામચલાઉ વધારો થઈ શકે છે. પરંતુ આખો દિવસ વધારે પડતી કોફી પીવાનું ટાળો કારણ કે તે ડીહાઇડ્રેશન વધારી શકે છે.
- કોમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ (Compression Stockings): ડૉક્ટરની સલાહથી પગમાં પહેરવાના ખાસ પ્રકારના ટાઈટ મોજાં (Elastic stockings) નો ઉપયોગ કરી શકાય. આ મોજાં પગમાં લોહી જમા થતાં અટકાવે છે અને તેને ઉપરની તરફ ધકેલે છે.
- હળવી કસરત: નિયમિત હળવી કસરત, ચાલવું કે યોગ કરવાથી રક્ત પરિભ્રમણ સુધરે છે. પરંતુ ભારે વજન ઊંચકવાની કે વધારે પડતો થાક લાગે તેવી કસરતો ટાળવી.
- આલ્કોહોલથી દૂર રહો: દારૂ પીવાથી શરીરમાં પાણી ઘટે છે (Dehydration) અને બ્લડ પ્રેશર વધુ નીચે જઈ શકે છે, તેથી તે સંપૂર્ણપણે ટાળવો જોઈએ.
ડૉક્ટરનો સંપર્ક ક્યારે કરવો? (When to see a Doctor)
માત્ર એક કે બે વાર બીપી લો થઈ જવું ચિંતાનો વિષય નથી, પરંતુ જો તમને નીચે મુજબના ચિહ્નો દેખાય તો તાત્કાલિક તબીબી સહાય લેવી જોઈએ:
- વારંવાર ચક્કર આવતા હોય અને બેભાન થઈ જવાતું હોય.
- છાતીમાં દુખાવો થતો હોય કે દબાણ અનુભવાતું હોય.
- શ્વાસ લેવામાં અત્યંત તકલીફ પડતી હોય.
- હૃદયના ધબકારા ખૂબ જ ઝડપી કે અનિયમિત થઈ ગયા હોય.
- તાત્કાલિક ઘરેલું ઉપચાર કર્યા છતાં 15-20 મિનિટમાં કોઈ ફરક ન પડે.
- જો તમે ગર્ભવતી હોવ કે તમને ડાયાબિટીસ/હૃદયની બીમારી હોય.
લો બ્લડ પ્રેશર જો હળવું હોય તો જીવનશૈલીના યોગ્ય ફેરફારો અને સાવચેતીથી સરળતાથી નિયંત્રિત કરી શકાય છે. હંમેશા પોતાને હાઇડ્રેટેડ રાખો અને સમયસર પૌષ્ટિક આહાર લેવાની આદત કેળવો. શારીરિક રીતે કોઈ પણ અસાધારણ ફેરફાર લાગે તો નિષ્ણાત ડૉક્ટરની મુલાકાત લેવામાં વિલંબ ન કરો.
