વિદેશ પ્રવાસનો ઉત્સાહ દરેક વ્યક્તિમાં હોય છે, પરંતુ જ્યારે તમે કોઈ બીજા દેશમાં જાઓ છો, ત્યારે ત્યાંનું વાતાવરણ, ખાણી-પીણી અને બીમારીઓ તમારા સ્વાસ્થ્ય પર અસર કરી શકે છે. વિદેશ પ્રવાસને સુરક્ષિત અને યાદગાર બનાવવા માટે ‘ટ્રાવેલ વેક્સિનેશન’ (Travel Vaccination) એટલે કે પ્રવાસ દરમિયાન લેવાની રસીઓ અત્યંત અનિવાર્ય છે
વિદેશ પ્રવાસ માટે રસીકરણ શા માટે જરૂરી છે?
જ્યારે આપણે નવા ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જઈએ છીએ, ત્યારે આપણું શરીર ત્યાંના સ્થાનિક બેક્ટેરિયા કે વાયરસ સામે લડવા માટે ટેવાયેલું હોતું નથી. રસીકરણ નીચેના કારણોસર મહત્વનું છે:
- પોતાની સુરક્ષા: રસી ગંભીર બીમારીઓ સામે રક્ષણ આપે છે.
- બીમારીનો ફેલાવો અટકાવવો: તમે વિદેશથી કોઈ વાયરસ લઈને તમારા દેશમાં પાછા ન આવો તે માટે આ જરૂરી છે.
- કાનૂની જરૂરિયાત: ઘણા દેશોમાં પ્રવેશવા માટે અમુક રસીના પ્રમાણપત્રો (જેમ કે યલો ફીવર) ફરજિયાત હોય છે.
રસીઓના મુખ્ય પ્રકારો
વિદેશ પ્રવાસ માટેની રસીઓને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:
૧. રૂટિન રસીઓ (Routine Vaccines)
આ એ રસીઓ છે જે દરેક વ્યક્તિએ તેના બાળપણમાં અથવા સમય સમયે લેવી જોઈએ. પ્રવાસ પર જતા પહેલા તપાસી લેવું જોઈએ કે આ રસીઓના ડોઝ પૂર્ણ છે કે નહીં:
- ઓરી, અછબડા અને રૂબેલા (MMR)
- ડિપ્થેરિયા, ટિટાનસ અને પેરટુસિસ (DTP)
- પોલિયો
- ઈન્ફલ્યુએન્ઝા (ફ્લૂ)
૨. ભલામણ કરેલ રસીઓ (Recommended Vaccines)
તમે કયા દેશમાં જઈ રહ્યા છો, ત્યાં કેટલો સમય રોકાવાના છો અને તમારી પ્રવૃત્તિઓ શું હશે તેના આધારે આ રસીઓ આપવામાં આવે છે. દા.ત. હેપેટાઈટીસ A, ટાઈફોઈડ.
૩. ફરજિયાત રસીઓ (Required Vaccines)
આ રસીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વાસ્થ્ય નિયમો હેઠળ આવે છે. જો તમારી પાસે આ રસીનું પ્રમાણપત્ર ન હોય, તો તમને તે દેશમાં પ્રવેશ મળતો નથી. યલો ફીવર (Yellow Fever) અને મેનિંગોકોકલ વેક્સિન (હજ યાત્રીઓ માટે) આ શ્રેણીમાં આવે છે.
મુખ્ય રસીઓ અને તેની વિગતો
૧. યલો ફીવર (Yellow Fever)
આ રસી આફ્રિકા અને દક્ષિણ અમેરિકાના કેટલાક દેશોમાં જવા માટે ફરજિયાત છે.
- કોને જરૂર છે? જો તમે ઈથોપિયા, કેન્યા, બ્રાઝિલ જેવા દેશોમાં જતા હોવ.
- ક્યારે લેવી? પ્રવાસના ઓછામાં ઓછા ૧૦ દિવસ પહેલા.
- સમયગાળો: એકવાર લીધા પછી આ આજીવન રક્ષણ આપે છે.
૨. ટાઈફોઈડ (Typhoid)
અશુદ્ધ પાણી અને ખોરાક દ્વારા ફેલાતી આ બીમારી એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાના દેશોમાં સામાન્ય છે.
- પ્રકાર: આ રસી ઈન્જેક્શન અથવા કેપ્સ્યુલ સ્વરૂપે ઉપલબ્ધ છે.
- અસર: આ રસી ૨-૩ વર્ષ સુધી અસરકારક રહે છે.
૩. હેપેટાઈટીસ એ (Hepatitis A)
દૂષિત ખોરાક અને પાણીથી થતા લીવરના ચેપને રોકવા માટે આ રસી જરૂરી છે. ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશોના પ્રવાસ વખતે આ રસી લેવી હિતાવહ છે.
૪. હેપેટાઈટીસ બી (Hepatitis B)
જો તમે લાંબા સમય માટે વિદેશ જતા હોવ અથવા ત્યાં તબીબી સારવાર લેવાની શક્યતા હોય, તો આ રસી લેવી જોઈએ. તે લોહી અને શારીરિક પ્રવાહી દ્વારા ફેલાય છે.
૫. રેબીઝ (Rabies)
જો તમે એવા દેશોમાં જઈ રહ્યા છો જ્યાં રખડતા કૂતરાઓ અથવા વન્યજીવોનો ખતરો હોય (જેમ કે થાઈલેન્ડ, વિયેતનામ કે આફ્રિકાના જંગલો), તો રેબીઝની રસી લેવી જોઈએ.
દેશ મુજબ રસીકરણની માર્ગદર્શિકા
| પ્રદેશ/દેશ | જરૂરી અથવા ભલામણ કરેલ રસીઓ |
| આફ્રિકા | યલો ફીવર, ટાઈફોઈડ, હેપેટાઈટીસ A, મેનિંગ્જાઈટીસ, કોલેરા |
| દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા (થાઈલેન્ડ, બાલી) | હેપેટાઈટીસ A & B, ટાઈફોઈડ, જેપનીઝ એન્સેફાલીટીસ |
| યુરોપ અને અમેરિકા | ફ્લૂ (Flu), MMR, ટિટાનસ, કોવિડ-૧૯ બૂસ્ટર |
| સાઉદી અરેબિયા (હજ/ઉમરાહ) | મેનિંગોકોકલ ક્વોડ્રિવેલેન્ટ (ACWY), પોલિયો, ફ્લૂ |
| દક્ષિણ અમેરિકા | યલો ફીવર, ટાઈફોઈડ, હેપેટાઈટીસ A |
રસીકરણ ક્યારે કરાવવું?
મોટાભાગની રસીઓને શરીરમાં એન્ટિબોડીઝ બનાવવા માટે સમય લાગે છે. તેથી:
- તમારા પ્રવાસના ૪ થી ૬ અઠવાડિયા પહેલા ડોક્ટરની મુલાકાત લો.
- કેટલીક રસીઓના બે કે ત્રણ ડોઝ હોય છે જે ચોક્કસ અંતરે લેવા પડે છે.
- જો તમે છેલ્લી ઘડીએ પ્રવાસનું આયોજન કર્યું હોય, તો પણ ‘એક્સિલરેટેડ શિડ્યુલ’ (ઝડપી રસીકરણ) વિશે ડોક્ટરની સલાહ લો.
આંતરરાષ્ટ્રીય રસીકરણ પ્રમાણપત્ર (Yellow Card)
યલો ફીવર જેવી રસીઓ માટે તમને એક ‘ઇન્ટરનેશનલ સર્ટિફિકેટ ઓફ વેક્સિનેશન ઓર પ્રોફિલેક્સિસ’ (ICVP) આપવામાં આવે છે, જે સામાન્ય રીતે ‘યલો કાર્ડ’ તરીકે ઓળખાય છે.
- આ કાર્ડ ઓથોરાઈઝ્ડ રસીકરણ કેન્દ્રો દ્વારા જ આપવામાં આવે છે.
- એરપોર્ટ પર ઈમિગ્રેશન વખતે આ કાર્ડ બતાવવું ફરજિયાત હોઈ શકે છે.
અન્ય સાવચેતીઓ: રસી સિવાય પણ જરૂરી
માત્ર રસી લેવાથી સો ટકા સુરક્ષા મળતી નથી. પ્રવાસ દરમિયાન નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું:
- ખોરાક અને પાણી: હંમેશા બોટલ્ડ વોટર પીવો અને ગરમ, તાજો ખોરાક ખાઓ. રસ્તા પરનું ખુલ્લું ખાવાનું ટાળો.
- મચ્છરોથી બચાવ: મેલેરિયા કે ડેન્ગ્યુ જેવી બીમારીઓ માટે કોઈ અસરકારક રસી નથી (મેલેરિયા માટે ગોળીઓ હોય છે). તેથી મચ્છર ભગાડવાની ક્રીમ અને પૂરા કપડાંનો ઉપયોગ કરો.
- ટ્રાવેલ ઈન્સ્યોરન્સ: હંમેશા એવો વીમો લો જે વિદેશમાં મેડિકલ ઈમરજન્સીને કવર કરતો હોય.
ભારતમાં રસી ક્યાંથી લેવી?
ભારતમાં સરકારી અને ખાનગી બંને હોસ્પિટલોમાં ટ્રાવેલ વેક્સિન ઉપલબ્ધ હોય છે. યલો ફીવર માટે ચોક્કસ સરકારી કેન્દ્રો (જેમ કે એરપોર્ટ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન – APHO) નક્કી કરેલા હોય છે, જ્યાં ઓનલાઈન એપોઈન્ટમેન્ટ લેવી પડે છે.
નિષ્કર્ષ
વિદેશ પ્રવાસ એ આનંદ અને નવા અનુભવો માટે હોય છે. બીમારી તમારા આ આનંદને બગાડી શકે છે. તેથી, પ્રવાસનું પેકિંગ કરતા પહેલા તમારા સ્વાસ્થ્યનું પેકિંગ (રસીકરણ) જરૂર કરો. તમારા ફેમિલી ડોક્ટર અથવા ટ્રાવેલ મેડિસિન સ્પેશિયાલિસ્ટની સલાહ લો અને સુરક્ષિત મુસાફરીનો આનંદ માણો.
