આજના ભાગદોડભર્યા જીવનમાં, આપણા શરીરનો સૌથી વધુ બોજ સહન કરનાર અંગ એટલે કે આપણા ‘પગ’ છે. ઘણીવાર આપણે ચહેરા કે સ્નાયુઓની કાળજી રાખીએ છીએ, પણ પગની અવગણના કરીએ છીએ. પરિણામે, એડીનો દુખાવો (Heel Pain) એક સામાન્ય સમસ્યા બની ગઈ છે. શું તમને સવારે ઉઠતાની સાથે જ જમીન પર પગ મૂકતી વખતે અસહ્ય દુખાવો થાય છે? જો હા, તો આ લેખ તમારા માટે જ છે
૧. એડીનો દુખાવો (Heel Pain) શું છે?
એડીનો દુખાવો એ માત્ર એક સામાન્ય દુખાવો નથી, પરંતુ તે પગની આંતરિક રચનામાં આવેલી ખામી અથવા સોજાનું પરિણામ હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે આ દુખાવો એડીની નીચેના ભાગમાં અથવા એડીની પાછળના ભાગમાં અનુભવાય છે, જ્યાં ‘એકિલિસ ટેન્ડન’ (Achilles tendon) એડીના હાડકા સાથે જોડાય છે.
મુખ્ય કારણો:
- પ્લાન્ટર ફેસાઈટિસ (Plantar Fasciitis): આ એડીના દુખાવાનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે. પગના તળિયામાં એક જાડી પેશી (ટિશ્યુ) હોય છે જેને ‘પ્લાન્ટર ફેસિયા’ કહેવાય છે. જ્યારે આ પેશીમાં સોજો આવે અથવા તે ખેંચાય, ત્યારે તીવ્ર દુખાવો થાય છે.
- હીલ સ્પર (Heel Spur): એડીના હાડકા પર કેલ્શિયમ જમા થવાને કારણે હાડકાનો એક નાનો ભાગ બહાર નીકળી આવે છે, જેને હીલ સ્પર કહેવાય છે.
- એકિલિસ ટેન્ડોનાઈટિસ: એડીની પાછળના ભાગમાં આવેલી નસમાં સોજો આવવાને કારણે ચાલતી વખતે દુખાવો થાય છે.
- વધારે પડતું વજન: શરીરનું વધારાનું વજન સીધું એડી પર દબાણ લાવે છે.
- ખરાબ પગરખાં: લાંબા સમય સુધી અયોગ્ય, ફ્લેટ અથવા ખૂબ ઊંચી હીલવાળા ચંપલ પહેરવાથી એડીને નુકસાન થાય છે.
૨. લક્ષણો: ક્યારે સાવચેત રહેવું?
- સવારે પથારીમાંથી ઉભા થતી વખતે પ્રથમ ડગલામાં તીવ્ર દુખાવો.
- લાંબો સમય બેઠા પછી ઉભા થતી વખતે થતી પીડા.
- પગના તળિયામાં સોજો અથવા લાલાશ.
- સીડી ચડતી વખતે કે પંજા પર ઉભા રહેતી વખતે અગવડતા.
૩. યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી: કેમ અને કેવી રીતે?
પગના નિષ્ણાતો (Podiatrists) માને છે કે ૭૦% એડીના દુખાવાનું કારણ અયોગ્ય પગરખાં હોય છે. આપણે ઘણીવાર દેખાવ (Fashion) જોઈને ચંપલ ખરીદીએ છીએ, પણ તેના કમ્ફર્ટ અને સપોર્ટને ભૂલી જઈએ છીએ.
પગરખાં ખરીદતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો:
અ) આર્ક સપોર્ટ (Arch Support)
આપણા પગના તળિયામાં એક વળાંક (Arch) હોય છે. જો તમારા પગરખાં તળિયાથી એકદમ સપાટ (Flat) હોય, તો તે વળાંકને સપોર્ટ મળતો નથી અને પ્લાન્ટર ફેસિયા પર દબાણ આવે છે. હંમેશા એવા પગરખાં પસંદ કરો જે તમારા પગના કુદરતી વળાંકને ટેકો આપે.
બ) કુશનિંગ (Cushioning)
એડીના ભાગમાં પૂરતી ગાદી (Cushion) હોવી અનિવાર્ય છે. આ ગાદી જ્યારે તમે ચાલો છો ત્યારે જમીન પરથી આવતા આંચકા (Shock absorption) ને શોષી લે છે. ખાસ કરીને જે લોકોનું કામ લાંબો સમય ઉભા રહેવાનું છે, તેમણે ‘મેમરી ફોમ’ અથવા ‘જેલ’ આધારિત સોલવાળા પગરખાં પહેરવા જોઈએ.
ક) યોગ્ય માપ (Proper Fit)
બહુ ટાઈટ અથવા બહુ ઢીલા પગરખાં પગના સ્નાયુઓ પર બિનજરૂરી તાણ પેદા કરે છે.
ટીપ: પગરખાંની ખરીદી હંમેશા સાંજના સમયે કરો. આખા દિવસના ચાલવાને કારણે સાંજે પગ થોડા ફૂલેલા હોય છે, જે સાચું માપ મેળવવામાં મદદ કરે છે.
ડ) લવચીકતા (Flexibility)
પગરખાં પંજાના ભાગેથી વળવા જોઈએ, પણ એડીના ભાગેથી મજબૂત હોવા જોઈએ. જો આખું જોડા રબરની જેમ વળી જતું હોય, તો તે પૂરતો સપોર્ટ આપી શકશે નહીં.
પગરખાંની સરખામણી: શું પહેરવું અને શું ટાળવું?
| પગરખાંનો પ્રકાર | ગુણ/દોષ | સલાહ |
|---|---|---|
| હાઈ હીલ્સ (High Heels) | પગના પંજા પર વધુ દબાણ લાવે છે અને એડીની નસોને ટૂંકી કરે છે. | પ્રસંગોપાત જ પહેરવા, રોજિંદા ઉપયોગમાં ટાળવા. |
| ફ્લેટ ચંપલ/ફ્લિપ ફ્લોપ્સ | તેમાં આર્ક સપોર્ટ શૂન્ય હોય છે. એડી પર સીધો આંચકો લાગે છે. | ઘરમાં પણ લાંબો સમય ન પહેરવા. |
| સ્પોર્ટ્સ શૂઝ (Running Shoes) | ઉત્તમ કુશનિંગ અને ગ્રીપ પૂરી પાડે છે. | ચાલવા કે કસરત માટે શ્રેષ્ઠ પસંદગી. |
| વર્કિંગ બૂટ્સ / લોફર્સ | જો સોલ કડક હોય તો એડીમાં દુખાવો વધારી શકે છે. | સોફ્ટ ઇનસોલ (Soft Insole) ઉમેરીને વાપરવા. |
૪. ઘરેલું ઉપચાર અને કસરતો
જો દુખાવો શરૂઆતી તબક્કામાં હોય, તો તમે ઘરે જ નીચે મુજબના ઉપાયો કરી શકો છો:
આઈસ પેક થેરાપી (Iceing)
એક ઠંડા પાણીની બોટલ લો અને તેને જમીન પર રાખીને એડી વડે ૧૦-૧૫ મિનિટ સુધી ફેરવો. આનાથી સોજો ઘટશે અને તાત્કાલિક રાહત મળશે.
પગની કસરતો (Exercises)
- ટુવાલ સ્ટ્રેચ: જમીન પર બેસીને પગ લાંબા કરો. એક ટુવાલને પંજામાં ભરાવીને તમારી તરફ ખેંચો. ૧૫-૨૦ સેકન્ડ પકડી રાખો.
- કાફ સ્ટ્રેચ (Calf Stretch): દીવાલ પાસે ઉભા રહીને એક પગ પાછળ રાખો અને એડી જમીન પર દબાવો. આનાથી પગની પિંડીના સ્નાયુઓ ખુલશે.
- પંજા પર ચાલવું: દિવસમાં થોડીવાર પંજા પર ચાલવાનો પ્રયાસ કરો (જો દુખાવો અસહ્ય ન હોય તો).
૫. જીવનશૈલીમાં જરૂરી ફેરફારો
- વજન નિયંત્રણ: જો તમારું વજન વધારે હોય, તો માત્ર ૫ કિલો વજન ઘટાડવાથી પણ એડી પરનું દબાણ ઘણું ઓછું થઈ શકે છે.
- ઘરમાં પણ પગરખાં પહેરો: ઘણા લોકો ઉઘાડા પગે ટાઈલ્સ પર ચાલતા હોય છે. સખત સપાટી એડી માટે નુકસાનકારક છે. ઘરમાં નરમ સોલવાળા હવાઈ ચંપલ અથવા ‘ઓર્થોપેડિક સ્લીપર્સ’ પહેરવાની આદત પાડો.
- જૂના પગરખાં બદલો: પગરખાંનો સોલ ઘસાઈ જાય એટલે તેને તરત બદલી નાખો. સામાન્ય રીતે રનિંગ શૂઝ ૫૦૦-૬૦૦ કિમી ચાલ્યા પછી તેનો સપોર્ટ ગુમાવી દે છે.
૬. મેડિકલ ટ્રીટમેન્ટ: ક્યારે ડોક્ટર પાસે જવું?
જો ઉપરના ઉપાયોથી ૨-૩ અઠવાડિયામાં સુધારો ન જણાય, તો હાડકાના ડોક્ટર (Orthopedic) ની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે. ડોક્ટર નીચે મુજબની સારવાર સૂચવી શકે છે:
- ઓર્થોટિક્સ (Orthotics): આ ખાસ પ્રકારના ઇનસોલ હોય છે જે તમારા પગરખાંની અંદર મૂકવામાં આવે છે. તે તમારા પગના આકાર મુજબ બનાવવામાં આવે છે.
- ફિઝિયોથેરાપી: અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા લેસર થેરાપી દ્વારા સોજો ઉતારવામાં આવે છે.
- નાઈટ સ્પ્લિન્ટ્સ (Night Splints): રાત્રે સૂતી વખતે પહેરવાના સાધનો જે પગને સ્ટ્રેચ થયેલી સ્થિતિમાં રાખે છે.
- ઈન્જેક્શન: જો દુખાવો ખૂબ જ વધારે હોય, તો ડોક્ટર ‘કોર્ટિકોસ્ટેરોઈડ’ ઈન્જેક્શન આપી શકે છે.
૭. નિષ્કર્ષ
એડીનો દુખાવો એ સંકેત છે કે તમારા શરીરનો પાયો એટલે કે તમારા પગ મુશ્કેલીમાં છે. તેને નજરઅંદાજ કરવાથી ભવિષ્યમાં ઘૂંટણ અને કમરના દુખાવાની સમસ્યા પણ થઈ શકે છે. યોગ્ય પગરખાંની પસંદગીમાં કરવામાં આવેલું થોડું રોકાણ તમને લાંબા ગાળે મોટી હોસ્પિટલના બિલોથી બચાવી શકે છે.
યાદ રાખો, ફેશન મહત્વની છે પણ સ્વાસ્થ્ય સર્વોપરી છે. આજે જ તમારા જૂના અને અરામદાયક ન હોય તેવા પગરખાંને અલવિદા કહો અને તમારા પગને યોગ્ય ‘સપોર્ટ’ અને ‘પ્રેમ’ આપો.
