સ્વ-દવા (Self-Medication): એક વણનોતરેલું જોખમ
આજના ભાગદોડભર્યા જીવનમાં જ્યારે પણ આપણને માથું દુખે, તાવ આવે કે શરીરમાં ક્યાંક દુખાવો થાય, ત્યારે આપણે તરત જ ઘરના મેડિકલ બોક્સમાંથી અથવા નજીકના મેડિકલ સ્ટોર પર જઈને કોઈ પણ ‘પરિચિત’ દવા લઈ લઈએ છીએ. આ પ્રક્રિયાને ‘સ્વ-દવા’ (Self-Medication) કહેવામાં આવે છે. જોકે આ ટૂંકા ગાળા માટે સરળ લાગે છે, પરંતુ તે લાંબા ગાળે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
૧. સ્વ-દવા એટલે શું?
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના રોગના લક્ષણો જાતે નક્કી કરે અને ડોક્ટરના નિદાન કે પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર દવાઓ લેવાનું શરૂ કરે, ત્યારે તેને સ્વ-દવા કહેવાય. આમાં જૂના પ્રિસ્ક્રિપ્શનનો ફરીથી ઉપયોગ કરવો, મિત્રો કે સંબંધીઓની સલાહ પર દવા લેવી અથવા ઈન્ટરનેટ (ગૂગલ) પર સર્ચ કરીને ઈલાજ કરવો શામેલ છે.
૨. સ્વ-દવા તરફ દોરી જતા કારણો
લોકો શા માટે ડોક્ટર પાસે જવાને બદલે જાતે દવા લેવાનું પસંદ કરે છે? તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
- સમયનો અભાવ: ડોક્ટરની એપોઇન્ટમેન્ટ લેવી અને ક્લિનિક પર રાહ જોવી ઘણાને કંટાળાજનક લાગે છે.
- ખર્ચ બચાવવાની વૃત્તિ: ડોક્ટરની ફી બચાવવા માટે લોકો સીધા મેડિકલ સ્ટોર પર પહોંચી જાય છે.
- અધૂરું જ્ઞાન: ઈન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ માહિતીને કારણે લોકોને લાગે છે કે તેઓ પોતાના રોગને સમજી ગયા છે.
- નાની બીમારી પ્રત્યે બેદરકારી: સામાન્ય શરદી, ઉધરસ કે એસિડિટીને લોકો ગંભીરતાથી લેતા નથી.
૩. સ્વ-દવાના ગંભીર જોખમો
સ્વ-દવા એ ‘ધીમું ઝેર’ સમાન છે. તેનાથી થતા જોખમો નીચે મુજબ છે:
અ. ખોટું નિદાન (Incorrect Diagnosis)
કોઈ પણ દવાનો હેતુ રોગને મટાડવાનો હોય છે, પરંતુ તે માટે રોગ કયો છે તે જાણવું જરૂરી છે. દાખલા તરીકે, સામાન્ય માથાનો દુખાવો એ માત્ર થાક હોઈ શકે અથવા તે હાઈ બ્લડ પ્રેશર કે ટ્યુમરનું લક્ષણ પણ હોઈ શકે. જાતે પેઈનકિલર લેવાથી મૂળ રોગ દબાઈ જાય છે અને ભવિષ્યમાં તે ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
બ. એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ (Antibiotic Resistance)
આ સૌથી મોટું વૈશ્વિક જોખમ છે. લોકો સામાન્ય વાયરલ તાવમાં પણ એન્ટિબાયોટિક્સ લેવાનું શરૂ કરી દે છે. જ્યારે તમે બિનજરૂરી એન્ટિબાયોટિક લો છો, ત્યારે તમારા શરીરમાં રહેલા બેક્ટેરિયા તે દવા સામે લડવાની શક્તિ મેળવી લે છે. પરિણામે, જ્યારે ખરેખર ગંભીર ઈન્ફેક્શન લાગે ત્યારે તે દવાઓ અસર કરતી નથી.
ક. દવાની આડઅસર (Side Effects)
દરેક દવાની કોઈ ને કોઈ આડઅસર હોય છે. ડોક્ટર દર્દીની ઉંમર, વજન અને તબીબી ઈતિહાસ જોઈને દવાનો ડોઝ નક્કી કરે છે. જાતે લીધેલી દવા એલર્જી, ચામડી પર ચકામા, કિડનીને નુકસાન કે લિવરમાં સોજો લાવી શકે છે.
ડ. દવાની પરસ્પર પ્રતિક્રિયા (Drug Interaction)
જો તમે પહેલેથી જ કોઈ બીમારી (જેમ કે ડાયાબિટીસ કે બીપી) ની દવા લેતા હોવ અને ઉપરથી બીજી કોઈ દવા જાતે લો, તો આ બે દવાઓ વચ્ચે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા થઈ શકે છે. આ પ્રતિક્રિયા ક્યારેક હૃદયરોગના હુમલા કે આંતરિક રક્તસ્રાવનું કારણ બની શકે છે.
૪. સૌથી વધુ જોખમી દવાઓ
કેટલીક એવી દવાઓ છે જે લોકો વારંવાર ડોક્ટર વગર લેતા હોય છે, જે અત્યંત જોખમી છે:
- પેઈનકિલર્સ (Painkillers): લાંબા સમય સુધી પેઈનકિલર્સ લેવાથી કિડની ફેલ થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
- સ્ટીરોઈડ્સ (Steroids): ત્વચાના રોગો કે સોજા માટે વપરાતા સ્ટીરોઈડ્સ રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડે છે.
- ઉંઘની ગોળીઓ (Sleeping Pills): તેની આદત પડી જાય છે અને મગજ પર ખરાબ અસર કરે છે.
- એસિડિટીની દવાઓ: સતત એસિડિટીની ગોળીઓ લેવાથી શરીરમાં વિટામિન B12 ની ઉણપ સર્જાય છે.
૫. સમાજ અને બાળકો પર અસર
બાળકોના કિસ્સામાં સ્વ-દવા અત્યંત ઘાતક છે. બાળકોના અંગો નાજુક હોય છે અને દવાનો થોડો પણ વધારે ડોઝ તેમના લિવર કે મગજને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. વળી, વડીલો દ્વારા લેવામાં આવતી સ્વ-દવા જોઈને આવનારી પેઢી પણ આ જ ખોટી આદત શીખે છે.
૬. કેવી રીતે સાવચેતી રાખવી?
- ડોક્ટરની સલાહ લો: ભલે બીમારી નાની હોય, હંમેશા નિષ્ણાતની સલાહ લો.
- કોર્સ પૂરો કરો: ડોક્ટરે આપેલી દવાનો કોર્સ અધવચ્ચેથી છોડવો નહીં.
- લેબલ વાંચો: દવા લેતા પહેલા તેની એક્સપાયરી ડેટ અને સૂચનાઓ જરૂર વાંચો.
- મેડિકલ સ્ટોર પર નિર્ભર ના રહો: ફાર્માસિસ્ટ દવા આપી શકે છે, પરંતુ તે તમારું નિદાન કરી શકતા નથી.
નિષ્કર્ષ
સ્વ-દવા એ બચતનો રસ્તો નથી, પરંતુ મુસીબતનો રસ્તો છે. “દવા એ રોગનો ઈલાજ છે, પણ જો તે ખોટી રીતે લેવાય તો તે પોતે જ એક રોગ બની જાય છે.” તમારા સ્વાસ્થ્ય સાથે બાંધછોડ ન કરો અને હંમેશા પ્રમાણિત તબીબી સલાહને પ્રાધાન્ય આપો.
