તાવ આવવો એ શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ સક્રિય હોવાનો સંકેત છે, પરંતુ તેને સચોટ રીતે માપવો અત્યંત જરૂરી છે. જો તાવ ખોટી રીતે માપવામાં આવે, તો સારવારમાં ભૂલ થઈ શકે છે.
થર્મોમીટરના મુખ્ય પ્રકારો
આજકાલ બજારમાં અનેક પ્રકારના થર્મોમીટર ઉપલબ્ધ છે. દરેકની વાપરવાની રીત અલગ હોય છે:
- ડિજિટલ થર્મોમીટર (Digital Thermometer): આ સૌથી વધુ વપરાતું અને સલામત થર્મોમીટર છે. તેમાં સેન્સર હોય છે જે શરીરની ગરમી નોંધીને LCD સ્ક્રીન પર આંકડા બતાવે છે.
- ઈન્ફ્રારેડ થર્મોમીટર (Infrared/Touchless Thermometer): આ થર્મોમીટર શરીરને અડક્યા વગર, ખાસ કરીને કપાળથી દૂર રાખીને તાપમાન માપે છે. તે જાહેર સ્થળો કે નાના બાળકો માટે ઉત્તમ છે.
- ટિમ્પેનિક થર્મોમીટર (Tympanic/Ear Thermometer): આ કાનની અંદર મૂકીને તાપમાન માપવા માટે વપરાય છે.
- કાચનું પારો ધરાવતું થર્મોમીટર (Mercury Thermometer): આ જૂની પદ્ધતિ છે. પારો ઝેરી હોવાથી અને કાચ તૂટવાનો ડર હોવાથી હવે તેનો ઉપયોગ ઓછો થાય છે.
તાવ માપવાની સાચી પદ્ધતિઓ
શરીરના અલગ-અલગ ભાગો પરથી તાપમાન માપી શકાય છે. ઉંમર મુજબ યોગ્ય પદ્ધતિ પસંદ કરવી જોઈએ.
૧. મોઢા દ્વારા (Oral Method)
આ પદ્ધતિ ૪-૫ વર્ષથી મોટી ઉંમરના બાળકો અને પુખ્ત વયના લોકો માટે શ્રેષ્ઠ છે.
- રીત: થર્મોમીટરની અણી (Probe) ને જીભની નીચે છેક પાછળના ભાગમાં મૂકો.
- સાવધાની: જીભ નીચે રાખ્યા પછી હોઠ ચુસ્તપણે બંધ રાખો. શ્વાસ નાકથી લો.
- નોંધ: કંઈપણ ગરમ કે ઠંડું પીધા પછી તરત જ તાપમાન ન માપવું. ઓછામાં ઓછી ૨૦-૩૦ મિનિટ રાહ જોવી.
૨. બગલ દ્વારા (Axillary Method)
જો વ્યક્તિ મોઢામાં થર્મોમીટર રાખી શકે તેમ ન હોય, તો આ રીત અપનાવાય છે.
- રીત: બગલનો પરસેવો લૂછી લો. થર્મોમીટરની અણી બગલની વચ્ચે રાખી હાથને શરીર સાથે દબાવી રાખો.
- નોંધ: બગલનું તાપમાન મોઢાના તાપમાન કરતા આશરે $1^{\circ}F$ જેટલું ઓછું હોય છે. તેથી રીડિંગમાં ૧ ડિગ્રી ઉમેરવી પડે છે.
૩. ગુદા દ્વારા (Rectal Method)
નવજાત શિશુઓ અને ૩ વર્ષથી નાના બાળકો માટે આ સૌથી સચોટ રીત માનવામાં આવે છે.
- રીત: થર્મોમીટરની અણી પર થોડું પેટ્રોલિયમ જેલી લગાવો. બાળકને પેટના બળે સૂવડાવી હળવેથી અડધો ઇંચ જેટલું થર્મોમીટર અંદર દાખલ કરો.
- સાવધાની: આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક કરવી જોઈએ.
ડિજિટલ થર્મોમીટર વાપરવાના સ્ટેપ્સ
સચોટ પરિણામ માટે નીચેના સ્ટેપ્સ અનુસરો:
- સફાઈ: થર્મોમીટર વાપરતા પહેલા અને પછી તેને આલ્કોહોલ સ્વાબ અથવા સાબુવાળા ઠંડા પાણીથી સાફ કરો. (ગરમ પાણીનો ઉપયોગ ન કરવો).
- ચાલુ કરવું: બટન દબાવીને થર્મોમીટર ચાલુ કરો. સ્ક્રીન પર ‘0’ અથવા ‘L’ દેખાય ત્યાં સુધી રાહ જુઓ.
- ગોઠવણી: ઉપર જણાવ્યા મુજબ મોઢામાં કે બગલમાં ગોઠવો.
- બીપ અવાજ: જ્યાં સુધી થર્મોમીટરમાંથી ‘બીપ-બીપ’ અવાજ ન આવે ત્યાં સુધી તેને હલાવ્યા વગર પકડી રાખો.
- રીડિંગ: અવાજ આવ્યા પછી થર્મોમીટર કાઢી લો અને સ્ક્રીન પર દેખાતું તાપમાન નોંધો.
સામાન્ય તાપમાન કેટલું હોવું જોઈએ?
સામાન્ય રીતે તંદુરસ્ત માનવ શરીરનું સરેરાશ તાપમાન $98.6^{\circ}F$ ($37^{\circ}C$) માનવામાં આવે છે. જોકે, વ્યક્તિના કામ, ઉંમર અને સમય મુજબ તેમાં થોડો ફેરફાર હોઈ શકે છે.
| સ્થિતિ | તાપમાન (Fahrenheit) | નિષ્કર્ષ |
| સામાન્ય | $97^{\circ}F$ થી $99^{\circ}F$ | ચિંતા કરવાની જરૂર નથી |
| હળવો તાવ | $99.1^{\circ}F$ થી $100.4^{\circ}F$ | આરામની જરૂર છે |
| તાવ | $100.4^{\circ}F$ થી વધુ | ડૉક્ટરની સલાહ લેવી |
| ગંભીર તાવ | $103^{\circ}F$ થી વધુ | તાત્કાલિક સારવાર જરૂરી |
તાવ માપતી વખતે રાખવાની ખાસ સાવચેતીઓ
- સમયની પસંદગી: કસરત કર્યા પછી, ગરમ પાણીથી સ્નાન કર્યા પછી અથવા ધૂમ્રપાન કર્યા પછી તરત જ તાવ ન માપવો. આનાથી તાપમાન વધારે આવી શકે છે.
- બાળકો માટે: નાના બાળકો માટે ક્યારેય કાચના થર્મોમીટરનો ઉપયોગ ન કરો, કારણ કે તે મોઢામાં તૂટી શકે છે.
- સફાઈ: દરેક ઉપયોગ પછી થર્મોમીટર સાફ કરવું અનિવાર્ય છે જેથી ચેપ ન ફેલાય.
- બે વાર માપવું: જો તમને રીડિંગ પર શંકા હોય, તો ૫ મિનિટ પછી ફરીથી માપો.
ક્યારે ડૉક્ટર પાસે જવું?
જો તાવની સાથે નીચેના લક્ષણો દેખાય, તો વિલંબ ન કરવો:
- ખૂબ જ માથાનો દુખાવો કે ગરદન અકડાઈ જવી.
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી.
- શરીર પર ચકામા (Rashes) થવા.
- લગાદાર ઉલટી થવી.
- જો બાળક ૩ મહિનાથી નાનું હોય અને તાવ $100.4^{\circ}F$ થી વધુ હોય.
નિષ્કર્ષ:
તાવ માપવો એ એક સરળ પ્રક્રિયા છે, પરંતુ જો તે યોગ્ય પદ્ધતિથી ન કરવામાં આવે તો તે ખોટી માહિતી આપી શકે છે. હંમેશા ગુણવત્તાયુક્ત ડિજિટલ થર્મોમીટરનો ઉપયોગ કરો અને તાપમાનની સાથે દર્દીના અન્ય લક્ષણો પર પણ ધ્યાન આપો.
