અંગદાન (Organ Donation) એ આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાનની માનવજાતને મળેલી એક અમૂલ્ય ભેટ છે. તેને ‘મહાદાન’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે એક વ્યક્તિનું અંગદાન મૃત્યુ પછી પણ અન્ય આઠથી વધુ વ્યક્તિઓને નવું જીવન આપી શકે છે
અંગદાન: જીવન જીવવાની એક નવી આશા
૧. અંગદાન એટલે શું?
અંગદાન એટલે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સ્વેચ્છાએ પોતાના શરીરના અંગો અન્ય જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિને આપવાની મંજૂરી આપે છે. આ પ્રક્રિયામાં તંદુરસ્ત અંગોને ઓપરેશન દ્વારા દાતાના શરીરમાંથી બહાર કાઢીને જે વ્યક્તિના તે અંગો ફેઈલ થઈ ગયા હોય તેના શરીરમાં પ્રત્યારોપણ (Transplant) કરવામાં આવે છે.
૨. અંગદાનના પ્રકારો
અંગદાન મુખ્યત્વે બે પ્રકારે થઈ શકે છે:
- જીવંત અંગદાન (Living Donation): જ્યારે દાતા જીવિત હોય ત્યારે તે પોતાની એક કિડની અથવા લીવરનો અમુક ભાગ દાન કરી શકે છે. સામાન્ય રીતે આ પ્રકારનું દાન નજીકના સંબંધીઓને કરવામાં આવે છે.
- મૃત્યુ બાદ અંગદાન (Deceased/Cadaver Donation): જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું ‘બ્રેઈન ડેડ’ (Brain Dead) જાહેર થાય ત્યારે તેના હૃદય, ફેફસાં, લીવર, કિડની વગેરેનું દાન કરી શકાય છે. કુદરતી મૃત્યુના કિસ્સામાં માત્ર આંખો (ચક્ષુદાન) અને ત્વચાનું દાન થઈ શકે છે.
અંગદાનની જરૂરિયાત અને મહત્વ
ભારતમાં અને સમગ્ર વિશ્વમાં એવા હજારો દર્દીઓ છે જેઓ અંગોના નિષ્ફળ જવાને કારણે મૃત્યુની રાહ જોઈ રહ્યા છે. આંકડાઓ મુજબ:
- ભારતમાં દર વર્ષે લગભગ ૫ લાખ લોકો અંગોની અછતને કારણે મૃત્યુ પામે છે.
- લગભગ ૨ લાખ લોકોને કિડનીની અને ૫૦,૦૦૦ લોકોને હૃદયની જરૂર હોય છે, પરંતુ તેની સામે દાતાઓની સંખ્યા ખૂબ જ ઓછી છે.
અંગદાન માત્ર એક વ્યક્તિને બચાવતું નથી, પણ આખા પરિવારને વેરવિખેર થતા બચાવે છે. જ્યારે કોઈ ઘરનો કમાનાર સભ્ય અંગદાન દ્વારા નવું જીવન મેળવે છે, ત્યારે તે સમાજ માટે સૌથી મોટી સેવા છે.
કયા અંગો અને પેશીઓનું દાન થઈ શકે છે?
ઘણા લોકો માને છે કે માત્ર આંખોનું જ દાન થઈ શકે છે, પરંતુ તબીબી વિજ્ઞાન ઘણું આગળ વધી ચૂક્યું છે:
| અંગો (Organs) | પેશીઓ (Tissues) |
| હૃદય (Heart) | આંખો/કોર્નિયા (Eyes/Cornea) |
| કિડની (Kidneys – બંને) | ત્વચા (Skin) |
| લીવર (Liver) | હાડકાં (Bones) |
| ફેફસાં (Lungs) | હૃદયના વાલ્વ (Heart Valves) |
| સ્વાદુપિંડ (Pancreas) | નસો (Veins) |
| આંતરડા (Intestines) | લિગામેન્ટ અને ટેન્ડન્સ |
બ્રેઈન ડેડ (Brain Dead) એટલે શું?
અંગદાનના સંદર્ભમાં ‘બ્રેઈન ડેડ’ સમજવું ખૂબ જરૂરી છે. જ્યારે કોઈ ગંભીર અકસ્માત કે બ્રેઈન હેમરેજને કારણે મગજ કાયમી ધોરણે કામ કરતું બંધ કરી દે, પણ વેન્ટિલેટરની મદદથી હૃદય અને અન્ય અંગો ચાલુ હોય, તેને ‘બ્રેઈન ડેડ’ કહેવામાં આવે છે.
તબીબોની એક સ્પેશિયલ પેનલ બે વાર તપાસ કરીને વ્યક્તિને બ્રેઈન ડેડ જાહેર કરે છે. આ સ્થિતિમાંથી વ્યક્તિ ક્યારેય પાછી સજીવન થઈ શકતી નથી. આવા કિસ્સામાં જ હૃદય અને લીવર જેવા મહત્વના અંગોનું દાન થઈ શકે છે.
અંગદાનની પ્રક્રિયા (The Process)
૧. સંમતિ: જો વ્યક્તિએ જીવિત હોતી વખતે અંગદાનનું ફોર્મ ભર્યું હોય, તો પણ મૃત્યુ સમયે પરિવારની સંમતિ અનિવાર્ય છે.
૨. મેડિકલ તપાસ: દાતાના અંગો કાર્યક્ષમ છે કે નહીં અને તેને કોઈ ચેપી રોગ (જેમ કે HIV કે કેન્સર) નથી તેની તપાસ કરવામાં આવે છે.
૩. અંગો કાઢવા: નિષ્ણાત ડોક્ટરોની ટીમ ઓપરેશન થિયેટરમાં અત્યંત સન્માનપૂર્વક અંગો બહાર કાઢે છે.
૪. ટ્રાન્સપોર્ટેશન (Green Corridor): અંગોને એક શહેરથી બીજા શહેર કે એક હોસ્પિટલથી બીજી હોસ્પિટલ પહોંચાડવા માટે પોલીસ ‘ગ્રીન કોરિડોર’ બનાવે છે, જેથી ટ્રાફિક ન નડે અને અંગો સમયસર પહોંચી જાય.
૫. પ્રત્યારોપણ: મેળવનાર દર્દી (Recipient) તૈયાર હોય છે અને તાત્કાલિક સર્જરી દ્વારા અંગ બેસાડવામાં આવે છે.
સામાજિક ભ્રમણાઓ અને વાસ્તવિકતા (Myths vs. Facts)
ભારતમાં અંગદાનનું પ્રમાણ ઓછું હોવાનું મુખ્ય કારણ અજ્ઞાનતા અને ભ્રમણાઓ છે:
- ભ્રમણા: અંગદાન કરવાથી શરીર વિકૃત થઈ જાય છે.
- વાસ્તવિકતા: અંગો કાઢવાની પ્રક્રિયા એક સામાન્ય ઓપરેશન જેવી જ હોય છે. શરીરને કોઈ નુકસાન થતું નથી અને અંતિમ સંસ્કાર માટે દેહ સન્માનપૂર્વક સોંપવામાં આવે છે.
- ભ્રમણા: મારો ધર્મ અંગદાનની મંજૂરી આપતો નથી.
- વાસ્તવિકતા: વિશ્વના લગભગ તમામ મુખ્ય ધર્મો (હિન્દુ, ઇસ્લામ, ખ્રિસ્તી, શીખ, જૈન) અંગદાનને માનવતાનું સૌથી મોટું કામ અને પરોપકાર માને છે.
- ભ્રમણા: જો હું અંગદાતા તરીકે નોંધણી કરાવું, તો ડોક્ટરો મને બચાવવાનો પ્રયત્ન નહીં કરે.
- વાસ્તવિકતા: ડોક્ટરોનું પ્રથમ કર્તવ્ય દર્દીનો જીવ બચાવવાનું છે. અંગદાનની વાત ત્યારે જ આવે છે જ્યારે તમામ પ્રયત્નો પછી દર્દીને બ્રેઈન ડેડ જાહેર કરવામાં આવે.
- ભ્રમણા: અંગદાન માટે પૈસા મળે છે.
- વાસ્તવિકતા: અંગદાન એ સંપૂર્ણપણે નિઃસ્વાર્થ સેવા છે. ભારતના કાયદા મુજબ અંગોની ખરીદ-વેચાણ ગુનો છે.
ભારતમાં અંગદાન અંગેનો કાયદો
ભારત સરકાર દ્વારા ‘Transplantation of Human Organs Act (THOTA), 1994’ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો છે. આ કાયદા મુજબ:
- અંગોનું વેચાણ કે ખરીદી સખત મનાઈ છે અને તેના માટે જેલની સજા થઈ શકે છે.
- અંગદાનની સમગ્ર પ્રક્રિયા પારદર્શક હોવી જોઈએ.
- NOTTO (National Organ and Tissue Transplant Organization) નામની સંસ્થા આ આખી વ્યવસ્થાનું સંચાલન કરે છે.
અંગદાતા કેવી રીતે બનવું?
જો તમે અંગદાન કરવા ઈચ્છતા હોવ, તો નીચે મુજબના પગલાં લઈ શકો છો:
૧. ઓનલાઇન રજીસ્ટ્રેશન: તમે NOTTO અથવા અન્ય માન્ય સંસ્થાઓની વેબસાઈટ પર જઈને ઓનલાઇન પ્રતિજ્ઞા લઈ શકો છો.
૨. ડોનર કાર્ડ: રજીસ્ટ્રેશન પછી તમને એક ‘ડોનર કાર્ડ’ મળશે, જે તમારે હંમેશા તમારી પાસે રાખવું જોઈએ.
૩. પરિવારને જાણ કરો: આ સૌથી મહત્વનું પગલું છે. કાયદાકીય રીતે મૃત્યુ બાદ પરિવારની સંમતિ વગર અંગદાન થઈ શકતું નથી, તેથી તમારા પરિવારને તમારી ઈચ્છા વિશે અગાઉથી જણાવો.
ગુજરાતનું યોગદાન
ગુજરાત અંગદાન ક્ષેત્રે સમગ્ર દેશમાં અગ્રેસર રહ્યું છે. અમદાવાદની સિવિલ હોસ્પિટલ અને સુરતની સંસ્થાઓ (જેમ કે ડોનેટ લાઈફ) દ્વારા રેકોર્ડબ્રેક અંગદાન કરાવવામાં આવ્યા છે. નાના બાળકોથી લઈને વૃદ્ધો સુધીના પરિવારોએ દુઃખની ઘડીમાં પણ અંગદાનનો નિર્ણય લઈને સમાજને રાહ ચીંધી છે.
નિષ્કર્ષ
અંગદાન એ માત્ર વિજ્ઞાન નથી, પણ માનવતાનો સર્વોચ્ચ ઉત્સવ છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આ દુનિયા છોડીને જાય છે, ત્યારે તેનું શરીર માટીમાં મળી જાય છે અથવા રાખ બની જાય છે. પરંતુ જો તેના અંગો કોઈના શરીરમાં ધબકતા રહે, તો તે અમર બની જાય છે.
આપણો એક નાનકડો નિર્ણય કોઈના અંધકારમય જીવનમાં પ્રકાશ લાવી શકે છે. ચાલો, આપણે સૌ અંગદાનનો સંકલ્પ લઈએ અને એક સ્વસ્થ અને સમૃદ્ધ સમાજનું નિર્માણ કરીએ.
“મૃત્યુ પછી પણ જીવન જીવો – અંગદાન કરો.”
