લોહી એ માનવ શરીરનું સૌથી મહત્વનું પ્રવાહી છે જે પોષક તત્વો, ઓક્સિજન અને રોગપ્રતિકારક કોષોને સમગ્ર શરીરમાં પહોંચાડે છે. પરંતુ, દરેક વ્યક્તિનું લોહી એકસરખું હોતું નથી. તબીબી વિજ્ઞાનમાં લોહીના વિવિધ પ્રકારો (Blood Groups) ને સમજવા ખૂબ જ જરૂરી છે, ખાસ કરીને જ્યારે બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન (લોહી ચડાવવું) કે અંગ પ્રત્યારોપણની વાત હોય
લોહીના પ્રકારો શું છે? (What are Blood Groups?)
લોહીના પ્રકારો મુખ્યત્વે લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells – RBCs) ની સપાટી પર રહેલા એન્ટિજેન્સ (Antigens) અને લોહીના પ્લાઝ્મામાં રહેલા એન્ટિબોડીઝ (Antibodies) ના આધારે નક્કી થાય છે. એન્ટિજેન્સ એ પ્રોટીન અથવા શર્કરાના અણુઓ છે જે રોગપ્રતિકારક શક્તિને ઓળખવામાં મદદ કરે છે કે બહારનો પદાર્થ શરીરમાં આવ્યો છે કે નહીં.
તબીબી રીતે બે મુખ્ય સિસ્ટમ દ્વારા લોહીનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે:
- ABO સિસ્ટમ
- Rh ફેક્ટર (Rh Factor)
૧. ABO બ્લડ ગ્રુપ સિસ્ટમ
આ સિસ્ટમ હેઠળ લોહીને ચાર મુખ્ય જૂથોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
- બ્લડ ગ્રુપ A: લાલ રક્તકણો પર ‘A’ એન્ટિજેન હોય છે અને પ્લાઝ્મામાં ‘B’ એન્ટિબોડી હોય છે.
- બ્લડ ગ્રુપ B: લાલ રક્તકણો પર ‘B’ એન્ટિજેન હોય છે અને પ્લાઝ્મામાં ‘A’ એન્ટિબોડી હોય છે.
- બ્લડ ગ્રુપ AB: લાલ રક્તકણો પર ‘A’ અને ‘B’ બંને એન્ટિજેન્સ હોય છે, પરંતુ પ્લાઝ્મામાં કોઈ એન્ટિબોડી હોતી નથી.
- બ્લડ ગ્રુપ O: લાલ રક્તકણો પર કોઈ એન્ટિજેન હોતા નથી, પરંતુ પ્લાઝ્મામાં ‘A’ અને ‘B’ બંને એન્ટિબોડીઝ હોય છે.
૨. Rh ફેક્ટર (Rhesus Factor)
ABO સિસ્ટમ ઉપરાંત, લોહીમાં Rh (D) એન્ટિજેન નામનું બીજું પ્રોટીન હોય છે.
- જો તમારા લોહીમાં આ પ્રોટીન હાજર હોય, તો તમારું બ્લડ ગ્રુપ પોઝિટિવ (+) કહેવાય.
- જો આ પ્રોટીન ગેરહાજર હોય, તો બ્લડ ગ્રુપ નેગેટિવ (-) કહેવાય.
આમ, ABO અને Rh ને ભેગા કરવાથી કુલ ૮ મુખ્ય બ્લડ ગ્રુપ બને છે:
- A+ (A પોઝિટિવ)
- A- (A નેગેટિવ)
- B+ (B પોઝિટિવ)
- B- (B નેગેટિવ)
- AB+ (AB પોઝિટિવ)
- AB- (AB નેગેટિવ)
- O+ (O પોઝિટિવ)
- O- (O નેગેટિવ)
બ્લડ ગ્રુપ અને બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન (કોણ કોને લોહી આપી શકે?)
જ્યારે કોઈને લોહીની જરૂર હોય, ત્યારે દાતા (Donor) અને લેનાર (Recipient) ના બ્લડ ગ્રુપ મેળવવા ખૂબ જરૂરી છે. જો ખોટું લોહી ચડાવવામાં આવે, તો શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ તે લોહીના કોષો પર હુમલો કરે છે, જે જીવલેણ બની શકે છે.
| બ્લડ ગ્રુપ | કોને લોહી આપી શકે? | કોની પાસેથી લોહી લઈ શકે? |
| A+ | A+, AB+ | A+, A-, O+, O- |
| A- | A+, A-, AB+, AB- | A-, O- |
| B+ | B+, AB+ | B+, B-, O+, O- |
| B- | B+, B-, AB+, AB- | B-, O- |
| AB+ | AB+ (માત્ર) | બધા જ (યુનિવર્સલ રેસિપિયન્ટ) |
| AB- | AB+, AB- | AB-, A-, B-, O- |
| O+ | A+, B+, AB+, O+ | O+, O- |
| O- | બધા જ (યુનિવર્સલ ડોનર) | O- (માત્ર) |
યુનિવર્સલ ડોનર અને રેસિપિયન્ટ
- યુનિવર્સલ ડોનર (O-): O નેગેટિવ લોહી કોઈપણ વ્યક્તિને આપી શકાય છે કારણ કે તેમાં કોઈ એન્ટિજેન્સ હોતા નથી.
- યુનિવર્સલ રેસિપિયન્ટ (AB+): AB પોઝિટિવ વ્યક્તિ કોઈપણ ગ્રુપનું લોહી લઈ શકે છે કારણ કે તેના શરીરમાં કોઈ એન્ટિબોડીઝ હોતી નથી જે અન્ય લોહીનો વિરોધ કરે.
બ્લડ ગ્રુપ કેવી રીતે નક્કી થાય છે? (આનુવંશિકતા)
તમારું બ્લડ ગ્રુપ તમારા માતા-પિતા પાસેથી વારસામાં મળે છે. તે જનીનો (Genes) દ્વારા નક્કી થાય છે. ABO બ્લડ ગ્રુપ માટે ત્રણ પ્રકારના એલેલ્સ (Alleles) જવાબદાર છે: A, B અને O.
- A અને B એલેલ્સ ડોમિનેન્ટ (પ્રભાવી) છે.
- O એલેલ રિસેશિવ (ગૌણ) છે.
ઉદાહરણ તરીકે: જો તમને માતા પાસેથી ‘A’ અને પિતા પાસેથી ‘O’ મળે, તો તમારું બ્લડ ગ્રુપ ‘A’ થશે. ‘O’ ગ્રુપ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે બંને માતા-પિતા પાસેથી ‘O’ જનીન મળે.
બોમ્બે બ્લડ ગ્રુપ (Bombay Blood Group)
આ એક અત્યંત દુર્લભ (Rare) બ્લડ ગ્રુપ છે જેની શોધ ૧૯૫૨માં મુંબઈમાં ડો. વાય.એમ. ભેંડેએ કરી હતી. આ પ્રકારના લોહીમાં H એન્ટિજેન હોતો નથી. વિશ્વમાં દર ૧૦ લાખ વ્યક્તિએ માંડ ૪ લોકોમાં આ ગ્રુપ જોવા મળે છે. આ વ્યક્તિઓ માત્ર બીજા બોમ્બે બ્લડ ગ્રુપ ધરાવતી વ્યક્તિ પાસેથી જ લોહી લઈ શકે છે.
ગર્ભાવસ્થા અને Rh ફેક્ટર
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન બ્લડ ગ્રુપની જાણકારી હોવી અનિવાર્ય છે. જો માતા Rh નેગેટિવ હોય અને પિતા Rh પોઝિટિવ હોય, તો બાળક Rh પોઝિટિવ હોવાની શક્યતા રહે છે. આવી સ્થિતિમાં, માતાનું શરીર બાળકના રક્તકણો વિરુદ્ધ એન્ટિબોડીઝ બનાવી શકે છે. આને ‘Rh incompatibility’ કહેવામાં આવે છે. આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાનમાં ‘Anti-D’ ઇન્જેક્શન દ્વારા આ સમસ્યાનું નિવારણ લાવી શકાય છે.
બ્લડ ગ્રુપ અને આરોગ્ય
કેટલાક સંશોધનો સૂચવે છે કે બ્લડ ગ્રુપ અને અમુક રોગો વચ્ચે સંબંધ હોઈ શકે છે:
- હૃદય રોગ: સંશોધનો મુજબ, O બ્લડ ગ્રુપ ધરાવતા લોકોમાં હૃદય રોગનું જોખમ A, B અને AB ગ્રુપ કરતા ઓછું હોઈ શકે છે.
- કેન્સર: ગ્રુપ A ધરાવતા લોકોમાં પેટના કેન્સરનું જોખમ થોડું વધારે જોવા મળ્યું છે.
- મેલેરિયા: O બ્લડ ગ્રુપના લોકોમાં ગંભીર મેલેરિયા સામે લડવાની ક્ષમતા વધુ હોય છે.
બ્લડ ગ્રુપ ટેસ્ટિંગ પ્રક્રિયા
બ્લડ ગ્રુપ જાણવા માટે લેબોરેટરીમાં લોહીના નમૂનામાં વિવિધ એન્ટિબોડીઝ ઉમેરવામાં આવે છે. જો લોહીના કણો જામી જાય (Agglutination), તો તે એન્ટિજેનની હાજરી સૂચવે છે.
- જો Anti-A નાખતા લોહી જામી જાય, તો તે ‘A’ ગ્રુપ છે.
- જો Anti-B નાખતા લોહી જામી જાય, તો તે ‘B’ ગ્રુપ છે.
- જો બંનેમાં જામી જાય, તો તે ‘AB’ ગ્રુપ છે.
નિષ્કર્ષ
લોહીના પ્રકારો વિશેની જાણકારી માત્ર જ્ઞાન માટે જ નહીં, પરંતુ ઈમરજન્સીના સમયે જીવન બચાવવા માટે પણ અત્યંત જરૂરી છે. દરેક વ્યક્તિએ પોતાનું બ્લડ ગ્રુપ જાણવું જોઈએ અને શક્ય હોય તો નિયમિત રક્તદાન કરવું જોઈએ, કારણ કે તમારું થોડું લોહી કોઈનો જીવ બચાવી શકે છે.
