ભારતીય સંસ્કૃતિમાં તાંબાના વાસણનો ઉપયોગ હજારો વર્ષોથી થતો આવ્યો છે. આપણા દાદા-દાદી, નાના-નાની અને પૂર્વજો તાંબાના લોટા કે તાંબાની બોટલમાં પાણી ભરીને પીતા હતા, અને આજે પણ ઘણા ઘરોમાં આ પરંપરા જળવાઈ રહી છે. આયુર્વેદમાં તાંબાના પાણીને “તામ્ર જલ” કહેવામાં આવે છે અને તેને સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત લાભદાયી માનવામાં આવ્યું છે. છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં આધુનિક જીવનશૈલી અને ફાસ્ટ ફૂડના યુગમાં લોકો ફરી પાછા આ પ્રાચીન પરંપરા તરફ વળી રહ્યા છે, અને તાંબાની બોટલો તથા વાસણોનું ચલણ ફરી વધ્યું છે.
પરંતુ સવાલ એ છે કે તાંબાના પાણીના ફાયદા ખરેખર કેટલા સાચા છે? શું વિજ્ઞાન પણ આ પરંપરાગત માન્યતાઓને સમર્થન આપે છે? અને સૌથી અગત્યનું – તાંબાનું પાણી પીવામાં કઈ કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જરૂરી છે, જેથી ફાયદાની જગ્યાએ નુકસાન ન થાય? આ લેખમાં આપણે આ તમામ પાસાઓની વિગતવાર અને સંતુલિત ચર્ચા કરીશું.
તાંબુ એટલે શું અને શરીર માટે તેનું મહત્વ
તાંબુ (Copper) એ એક આવશ્યક ટ્રેસ મિનરલ છે, જેની આપણા શરીરને ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં જરૂર પડે છે, પરંતુ તે વગર શરીરના અનેક કાર્યો યોગ્ય રીતે ચાલી શકતા નથી. તાંબુ શરીરમાં નીચેની પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ ભજવે છે:
- લાલ રક્તકણો (RBC) ના નિર્માણમાં મદદ કરવી
- આયર્નના શોષણ અને ઉપયોગમાં સહાય કરવી
- રોગપ્રતિકારક શક્તિ (ઇમ્યુન સિસ્ટમ) ને ટેકો આપવો
- કોલેજન અને ઇલાસ્ટિન જેવા સંયોજક પેશીઓના નિર્માણમાં ભાગ ભજવવો
- નર્વસ સિસ્ટમની કામગીરીમાં મદદ કરવી
- એન્ટીઓક્સિડન્ટ એન્ઝાઇમ્સના ઉત્પાદનમાં સહાય કરવી
સામાન્ય રીતે વ્યક્તિને દરરોજ લગભગ 0.9 મિલિગ્રામ તાંબાની જરૂર પડે છે, જે સામાન્ય આહાર (કઠોળ, બદામ, બીજ, અનાજ, સી-ફૂડ વગેરે) દ્વારા સરળતાથી મળી રહે છે. તાંબાના વાસણમાં પાણી રાખવાથી પાણીમાં તાંબાના સૂક્ષ્મ કણો ભળે છે, જે શરીરને આ ખનિજ પૂરું પાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
તાંબાના પાણીના સંભવિત ફાયદા
૧. પાચનતંત્ર માટે લાભદાયી
આયુર્વેદ અનુસાર તાંબાનું પાણી પાચનતંત્રને મજબૂત બનાવે છે. તાંબામાં એન્ટીબેક્ટેરિયલ અને એન્ટીમાઇક્રોબાયલ ગુણધર્મો હોય છે, જે પેટમાં રહેલા હાનિકારક બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. તાંબાનું પાણી પેટના ઉત્સેચકોને ઉત્તેજિત કરીને ખોરાકના પાચનમાં સહાય કરે છે તેવું માનવામાં આવે છે. જે લોકોને એસિડિટી, અપચો, ગેસ કે કબજિયાત જેવી સમસ્યાઓ રહેતી હોય, તેમના માટે તાંબાનું પાણી ફાયદાકારક ગણાય છે. જોકે, આ અંગે વ્યાપક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો મર્યાદિત છે અને મોટાભાગનો આધાર પરંપરાગત જ્ઞાન પર છે.
૨. રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં વધારો
તાંબુ એક શક્તિશાળી એન્ટીઓક્સિડન્ટ તરીકે કામ કરે છે. તે શરીરમાં રહેલા ફ્રી રેડિકલ્સ સામે લડવામાં મદદ કરે છે, જે કોષોને નુકસાનથી બચાવે છે. તાંબાના એન્ટીબેક્ટેરિયલ, એન્ટીવાયરલ અને એન્ટીફંગલ ગુણધર્મોને કારણે તે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત બનાવવામાં સહાયક ગણાય છે. કેટલાક વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોમાં એ પણ જોવા મળ્યું છે કે તાંબાની સપાટી પર બેક્ટેરિયા અને વાયરસ લાંબો સમય ટકી શકતા નથી, જેના કારણે તાંબાના વાસણમાં રાખેલું પાણી થોડું વધુ સ્વચ્છ (માઇક્રોબાયોલોજિકલી) બની શકે છે.
૩. વજન ઘટાડવામાં મદદરૂપ
તાંબાનું પાણી શરીરમાં ચરબીના કોષોને તોડવામાં મદદ કરે છે અને મેટાબોલિઝમને વેગ આપે છે તેવું માનવામાં આવે છે, જેના કારણે વજન નિયંત્રણમાં તે સહાયક બની શકે છે. સવારે ખાલી પેટે તાંબાના વાસણમાં રાખેલું પાણી પીવાની સલાહ ઘણીવાર આપવામાં આવે છે, કારણ કે તે શરીરના ટોક્સિન્સ દૂર કરવામાં અને પાચનક્રિયા સુધારવામાં મદદરૂપ ગણાય છે – અને સારી પાચનક્રિયા વજન વ્યવસ્થાપનમાં પરોક્ષ રીતે ફાયદો કરે છે.
૪. ઘાવ રૂઝવવામાં અને ત્વચા માટે લાભદાયી
તાંબુ કોલેજનના ઉત્પાદનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, જે ત્વચાની ઇલાસ્ટિસિટી અને મજબૂતાઈ માટે જરૂરી છે. તાંબાના એન્ટીબેક્ટેરિયલ ગુણોને કારણે ઘા ઝડપથી રૂઝાવવામાં અને ચેપ અટકાવવામાં મદદ મળે છે તેવું માનવામાં આવે છે. વળી, તાંબુ મેલાનિનના ઉત્પાદનમાં પણ ભાગ ભજવે છે, જે ત્વચાના રંગ અને સ્વાસ્થ્ય માટે જવાબદાર છે. આ કારણોસર તાંબાના પાણીને ત્વચાની ચમક વધારવા અને વૃદ્ધત્વના ચિહ્નો ધીમા કરવા માટે પણ ફાયદાકારક ગણવામાં આવે છે.
૫. થાઇરોઇડ ગ્રંથિ માટે સહાયક
થાઇરોઇડ ગ્રંથિની યોગ્ય કામગીરી માટે તાંબુ એક જરૂરી ખનિજ છે. તાંબાની ઉણપ થાઇરોઇડ હોર્મોનના ઉત્પાદનને અસર કરી શકે છે. તાંબાનું પાણી પીવાથી શરીરમાં તાંબાનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે છે, જે થાઇરોઇડ ગ્રંથિના સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક ગણાય છે.
૬. એનીમિયા (લોહીની ઉણપ) સામે રક્ષણ
તાંબુ શરીરમાં આયર્નના શોષણ અને ઉપયોગમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. લાલ રક્તકણોના નિર્માણ માટે આયર્નની સાથે તાંબુ પણ જરૂરી છે. તાંબાની ઉણપથી એનીમિયા જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. તેથી તાંબાનું પાણી પીવાથી શરીરમાં હિમોગ્લોબિનનું સ્તર જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે.
૭. મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમ માટે ફાયદાકારક
તાંબુ મગજની કામગીરી માટે પણ મહત્વનું છે. તે નર્વસ સિસ્ટમમાં ચેતાસંકેતોના વહનમાં મદદરૂપ થાય છે અને માયલિન શીથ (ચેતાતંતુઓ પરનું આવરણ) ના નિર્માણમાં ભાગ ભજવે છે. આ કારણોસર તાંબાનું પૂરતું પ્રમાણ મગજની તીક્ષ્ણતા અને યાદશક્તિ જાળવવામાં સહાયક ગણાય છે.
૮. સાંધાના દુખાવા અને સોજામાં રાહત
આયુર્વેદ અનુસાર તાંબાના પાણીમાં એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી ગુણધર્મો હોય છે, જે સાંધાના દુખાવા અને સોજામાં રાહત આપવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. સંધિવા (આર્થરાઇટિસ) જેવી સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો માટે તાંબાનું પાણી ફાયદાકારક માનવામાં આવે છે, જોકે આ અંગે નિર્ણાયક વૈજ્ઞાનિક પુરાવા હજુ મર્યાદિત છે.
૯. હૃદય માટે ફાયદાકારક
તાંબુ કોલેસ્ટ્રોલના સ્તરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદરૂપ ગણાય છે, જેના કારણે હૃદયરોગનું જોખમ ઘટાડવામાં તે સહાયક બની શકે છે. તાંબુ બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત રાખવામાં અને ધમનીઓમાં લચીલાપણું જાળવવામાં પણ ભાગ ભજવે છે તેવું માનવામાં આવે છે.
૧૦. પાણીને કુદરતી રીતે શુદ્ધ કરવાનો ગુણ
તાંબાના એન્ટીમાઇક્રોબાયલ ગુણધર્મોને કારણે વૈજ્ઞાનિક રીતે એ સાબિત થયું છે કે તાંબાની સપાટી અમુક બેક્ટેરિયા (જેમ કે ઇ-કોલાઈ) અને વાયરસનો નાશ કરવામાં સક્ષમ છે. તાંબાના વાસણમાં કેટલાક કલાકો સુધી રાખેલું પાણી અમુક હાનિકારક જીવાણુઓથી મુક્ત થઈ શકે છે, જેના કારણે તેને “કુદરતી વોટર પ્યુરિફાયર” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) દ્વારા પણ પાણી શુદ્ધિકરણમાં તાંબાની અસરકારકતા અંગે સંશોધનોને સમર્થન મળ્યું છે.
વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ – શું કહે છે સંશોધન?
એ સમજવું જરૂરી છે કે તાંબાના પાણીના ઘણા ફાયદા હજારો વર્ષોના પરંપરાગત અને આયુર્વેદિક જ્ઞાન પર આધારિત છે. આધુનિક વિજ્ઞાને તાંબાના એન્ટીમાઇક્રોબાયલ ગુણધર્મો અને શરીરમાં તાંબાની જૈવિક ભૂમિકાને સમર્થન આપ્યું છે, પરંતુ “તાંબાનું પાણી પીવાથી ચોક્કસ રોગ મટે છે” તેવા દાવાઓ માટે મોટા પાયે ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ મર્યાદિત છે. તેથી તાંબાના પાણીને કોઈ રોગની સારવારના વિકલ્પ તરીકે નહીં, પરંતુ એકંદર સ્વાસ્થ્યને ટેકો આપતી પૂરક આદત તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય રહેશે. જો કોઈ ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા હોય, તો તબીબની સલાહ લેવી જ શ્રેષ્ઠ છે.
તાંબાના વાસણમાં પાણી કેવી રીતે તૈયાર કરવું?
તાંબાના પાણીના ફાયદા મેળવવા માટે તેને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવું જરૂરી છે:
૧. શુદ્ધ તાંબાનું વાસણ પસંદ કરો – બજારમાં મળતા ઘણા વાસણો તાંબા અને અન્ય ધાતુના મિશ્રણથી બનેલા હોય છે. શુદ્ધ (૯૯% થી વધુ) તાંબાનું વાસણ જ પસંદ કરવું.
૨. સ્વચ્છ પાણી ભરો – વાસણમાં સામાન્ય તાપમાનનું (ન બહુ ઠંડું, ન બહુ ગરમ) સ્વચ્છ પાણી ભરો.
૩. યોગ્ય સમય માટે રાખો – પાણીને ઓછામાં ઓછું ૬ થી ૮ કલાક (સામાન્ય રીતે આખી રાત) તાંબાના વાસણમાં રાખવું જોઈએ, જેથી તાંબાના તત્વો પાણીમાં યોગ્ય માત્રામાં ભળી શકે.
૪. સવારે ખાલી પેટે પીવો – સવારે ઊઠીને ખાલી પેટે આ પાણી પીવાની સલાહ આપવામાં આવે છે, જેનાથી શરીરને મહત્તમ ફાયદો મળે છે તેવું માનવામાં આવે છે.
૫. દિવસ દરમિયાન પણ પી શકાય – માત્ર સવારે જ નહીં, દિવસ દરમિયાન પણ તાંબાના વાસણનું પાણી પી શકાય છે, પરંતુ સતત આખો દિવસ એક જ પાણી ન રાખવું.
તાંબાના પાણી સાથે જોડાયેલી જરૂરી સાવચેતીઓ
તાંબાના પાણીના ફાયદા હોવા છતાં, તેનો ઉપયોગ સમજી-વિચારીને અને મર્યાદિત માત્રામાં કરવો અત્યંત જરૂરી છે. વધુ પડતું તાંબાનું સેવન નુકસાનકારક પણ સાબિત થઈ શકે છે. નીચે કેટલીક મહત્વની સાવચેતીઓ આપવામાં આવી છે:
૧. વધુ પડતું સેવન ટાળો
તાંબુ એક એવું ખનિજ છે જેની શરીરને માત્ર ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં જરૂર હોય છે. વધુ પડતું તાંબુ શરીરમાં જમા થવાથી “કોપર ટોક્સિસિટી” (તાંબાની ઝેરી અસર) થઈ શકે છે, જેના લક્ષણોમાં ઉલટી, ઝાડા, પેટમાં દુખાવો, માથાનો દુખાવો અને ચક્કર આવવા જેવી સમસ્યાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેથી દિવસમાં એક કે બે ગ્લાસ તાંબાનું પાણી પૂરતું ગણાય છે – આખો દિવસ માત્ર તાંબાના વાસણનું જ પાણી પીવું જરૂરી નથી.
૨. સતત આખો દિવસ પાણી ન રાખો
તાંબાના વાસણમાં પાણી લાંબા સમય સુધી (૨૪ કલાકથી વધુ) રાખવાથી પાણીમાં તાંબાનું પ્રમાણ વધુ પડતું ભળી શકે છે, જે નુકસાનકારક બની શકે છે. તેથી દરરોજ તાજું પાણી ભરવું અને તેને ૬-૮ કલાકથી વધુ સમય માટે ન રાખવું.
૩. ખાટા અને એસિડિક પદાર્થો ટાળો
તાંબાના વાસણમાં ક્યારેય લીંબુ પાણી, છાશ, દહીં, ખાટા ફળોનો રસ કે અન્ય એસિડિક પ્રવાહી ન રાખવા. એસિડિક પદાર્થો તાંબા સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરીને ઝેરી સંયોજનો બનાવી શકે છે, જે સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત હાનિકારક સાબિત થઈ શકે છે.
૪. વાસણની નિયમિત સફાઈ કરો
તાંબાનું વાસણ સમય જતાં ઓક્સિડાઇઝ થઈને તેની સપાટી પર લીલો કે કાળો પડ (patina) જમા થાય છે. આ સ્તર દૂર કરવા માટે વાસણને લીંબુ અને મીઠું અથવા આમલીના પાણીથી નિયમિતપણે (અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછું એક-બે વાર) સાફ કરવું જરૂરી છે. ગંદા કે ઓક્સિડાઇઝ થયેલા વાસણમાં પાણી પીવાથી ફાયદાને બદલે નુકસાન થઈ શકે છે.
૫. ગરમ પાણી ન ભરો
તાંબાના વાસણમાં ક્યારેય ગરમ કે ઉકળતું પાણી ન ભરવું. ગરમ પાણી તાંબા સાથે ઝડપથી પ્રતિક્રિયા કરે છે અને વધુ પડતું તાંબુ પાણીમાં ભળી શકે છે. હંમેશા સામાન્ય તાપમાનનું પાણી જ ભરવું.
૬. વિલ્સન ડિસીઝ ધરાવતા લોકોએ ટાળવું
જે લોકોને “વિલ્સન ડિસીઝ” નામનો આનુવંશિક રોગ હોય, જેમાં શરીર તાંબાને યોગ્ય રીતે બહાર કાઢી શકતું નથી અને તે યકૃત, મગજ તથા અન્ય અંગોમાં જમા થાય છે, તેમણે તાંબાના વાસણનું પાણી બિલકુલ ટાળવું જોઈએ. આ સ્થિતિ ધરાવતા લોકો માટે તાંબાનું વધારાનું સેવન ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે.
૭. યકૃત અને કિડનીની સમસ્યા ધરાવતા લોકોએ સાવધાની રાખવી
જે લોકોને લિવર (યકૃત) અથવા કિડની સંબંધિત બીમારીઓ હોય, તેમના શરીરમાં તાંબાનું ચયાપચય (metabolism) યોગ્ય રીતે થઈ શકતું નથી. આવા લોકોએ તાંબાનું પાણી પીતા પહેલા ડૉક્ટરની સલાહ અવશ્ય લેવી જોઈએ.
૮. નાના બાળકોમાં સાવચેતી
નાના બાળકોની પાચનતંત્ર અને ચયાપચય પ્રણાલી હજુ સંપૂર્ણ વિકસિત નથી હોતી, તેથી તેમને તાંબાનું પાણી આપતા પહેલા બાળરોગ નિષ્ણાતની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.
૯. ગર્ભાવસ્થા અને સ્તનપાન દરમિયાન સાવધાની
સગર્ભા અને સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓએ તાંબાના પાણીનું સેવન મર્યાદિત માત્રામાં અને તબીબની સલાહ મુજબ જ કરવું જોઈએ, કારણ કે આ સમયગાળા દરમિયાન શરીરની જરૂરિયાતો અલગ હોય છે.
૧૦. દવાઓ સાથે આંતરક્રિયા
જો તમે કોઈ ચોક્કસ દવાઓ લઈ રહ્યા હો, ખાસ કરીને પેટ સંબંધિત કે અન્ય ક્રોનિક બીમારીઓની દવાઓ, તો તાંબાના પાણીના નિયમિત સેવન પહેલા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી યોગ્ય રહેશે, કારણ કે કેટલીક દવાઓ સાથે તાંબુ પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે.
૧૧. ગુણવત્તાયુક્ત વાસણ જ ખરીદો
બજારમાં ઘણી વખત મિશ્ર ધાતુના (ભેળસેળવાળા) વાસણો શુદ્ધ તાંબાના નામે વેચાય છે. હંમેશા વિશ્વસનીય વિક્રેતા પાસેથી જ પ્રમાણિત શુદ્ધ તાંબાનું વાસણ ખરીદવું, જેથી ભેળસેળવાળી ધાતુના કારણે થતાં નુકસાનથી બચી શકાય.
કોણે તાંબાનું પાણી ટાળવું જોઈએ?
નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં તાંબાનું પાણી પીતા પહેલા તબીબની સલાહ લેવી અથવા તેને સંપૂર્ણપણે ટાળવું જરૂરી છે:
- વિલ્સન ડિસીઝ ધરાવતા લોકો
- ગંભીર લિવર કે કિડનીની બીમારી ધરાવતા લોકો
- જેમને તાંબાથી એલર્જી હોય
- નાના બાળકો (ડૉક્ટરની સલાહ વગર)
- જે લોકોમાં પહેલેથી જ શરીરમાં તાંબાનું પ્રમાણ વધુ હોય
તાંબાના પાણી અંગે વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
પ્રશ્ન ૧: તાંબાનું પાણી દરરોજ કેટલી માત્રામાં પીવું જોઈએ? સામાન્ય રીતે દિવસમાં ૧-૨ ગ્લાસ તાંબાનું પાણી પૂરતું ગણાય છે. વધુ પડતું સેવન ટાળવું જોઈએ.
પ્રશ્ન ૨: શું તાંબાનું પાણી રોજ પી શકાય? હા, પરંતુ મર્યાદિત માત્રામાં અને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલું પાણી જ પીવું જોઈએ. સતત વધુ પડતું સેવન નુકસાનકારક બની શકે છે.
પ્રશ્ન ૩: તાંબાના વાસણમાં પાણી કેટલા કલાક રાખવું જોઈએ? ઓછામાં ઓછું ૬-૮ કલાક, અને ૨૪ કલાકથી વધુ નહીં.
પ્રશ્ન ૪: તાંબાના વાસણમાં કયા પ્રવાહી ન રાખવા જોઈએ? લીંબુ પાણી, છાશ, દહીં, ખાટા રસ કે અન્ય એસિડિક પ્રવાહી ક્યારેય તાંબાના વાસણમાં ન રાખવા.
પ્રશ્ન ૫: તાંબાનું વાસણ કેવી રીતે સાફ કરવું? લીંબુ અને મીઠું અથવા આમલીના પાણીથી નિયમિતપણે સાફ કરવું, જેથી ઓક્સિડેશનનું સ્તર દૂર થાય.
નિષ્કર્ષ
તાંબાના વાસણમાં પાણી પીવાની પરંપરા સદીઓ જૂની છે અને તેની પાછળ આયુર્વેદિક તથા વૈજ્ઞાનિક બંને પ્રકારના તર્ક જોડાયેલા છે. તાંબુ પાચનતંત્ર, રોગપ્રતિકારક શક્તિ, ત્વચા, હૃદય અને એકંદર સ્વાસ્થ્ય માટે અનેક રીતે ફાયદાકારક ગણાય છે. તેના એન્ટીમાઇક્રોબાયલ ગુણધર્મોને વૈજ્ઞાનિક સમર્થન પણ મળ્યું છે. જોકે, “વધુ સારું તેટલું વધુ ફાયદાકારક” એ વિચારસરણી તાંબાના પાણી માટે યોગ્ય નથી. કોઈપણ વસ્તુની જેમ, તાંબાના પાણીનું સેવન પણ સંતુલિત માત્રામાં અને યોગ્ય પદ્ધતિથી કરવું જરૂરી છે.
જો તમને કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા હોય, ખાસ કરીને લિવર, કિડની કે વિલ્સન ડિસીઝ સંબંધિત, તો તાંબાનું પાણી શરૂ કરતા પહેલા તબીબની સલાહ અવશ્ય લેવી. યોગ્ય માત્રામાં અને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલું તાંબાનું પાણી તમારી દિનચર્યાનો એક સ્વસ્થ ભાગ બની શકે છે, પરંતુ તેને કોઈ રોગની સારવારના વિકલ્પ તરીકે ન ગણવું જોઈએ.
