સ્ટ્રોક (લકવો) એ એક ગંભીર તબીબી કટોકટી છે. જ્યારે મગજના કોઈ ભાગમાં લોહીનો પુરવઠો ખોરવાય અથવા મગજની નળી ફાટી જાય, ત્યારે મગજના કોષોને ઓક્સિજન મળતો બંધ થઈ જાય છે અને તે મિનિટોમાં મરવા લાગે
સ્ટ્રોક (લકવો) એટલે શું?
મગજ શરીરનું કંટ્રોલ સેન્ટર છે. તેને સતત કાર્યરત રહેવા માટે લોહી દ્વારા મળતા ઓક્સિજન અને પોષક તત્વોની જરૂર હોય છે. જ્યારે આ પ્રક્રિયામાં અવરોધ આવે ત્યારે તેને સ્ટ્રોક કહેવામાં આવે છે. જેટલી જલ્દી સારવાર મળે, તેટલું મગજને થતું નુકસાન ઓછું કરી શકાય છે.
સ્ટ્રોકના શરૂઆતના મુખ્ય ચિહ્નો (BE FAST)
સ્ટ્રોકને ઓળખવા માટે તબીબી જગતમાં ‘BE FAST’ નામનું સૂત્ર પ્રચલિત છે. આ ચિહ્નો અચાનક દેખાય છે:
- B – Balance (સંતુલન): વ્યક્તિને ચાલવામાં તકલીફ પડે, ચક્કર આવે અથવા શરીરનું સંતુલન અચાનક ગુમાવી દે.
- E – Eyes (આંખો): એક અથવા બંને આંખોથી જોવામાં તકલીફ થવી, અચાનક ઝાંખું દેખાવું અથવા બે-બે દેખાવું (Double vision).
- F – Face (ચહેરો): ચહેરાનો એક ભાગ નમી જવો અથવા ખોટો પડી જવો. વ્યક્તિને હસવાનું કહો; જો સ્મિત વાંકું હોય, તો તે લકવાની નિશાની છે.
- A – Arms (હાથ): એક હાથ અથવા પગમાં નબળાઈ અનુભવવી. બંને હાથ ઉપર કરવાનું કહેતા જો એક હાથ નીચે પડી જાય, તો તે ગંભીર છે.
- S – Speech (બોલી): બોલવામાં લથડિયું ખાવું અથવા અસ્પષ્ટ બોલવું. વ્યક્તિ સરળ વાક્ય બોલી શકતી નથી અથવા સમજવામાં મૂંઝવણ અનુભવે છે.
- T – Time (સમય): જો ઉપરનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો સમય બગાડ્યા વિના તરત જ હોસ્પિટલ પહોંચવું જરૂરી છે.
અન્ય ગૌણ લક્ષણો
ઉપરના મુખ્ય ચિહ્નો સિવાય પણ કેટલાક લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:
- અચાનક જ અસહ્ય માથાનો દુખાવો થવો (જેને લોકો ઘણીવાર “જીવનનો સૌથી ખરાબ દુખાવો” કહે છે).
- શરીરના કોઈ એક ભાગમાં (ડાબી કે જમણી બાજુ) અચાનક ખાલી ચડવી અથવા સંવેદના જતી રહેવી.
- ગળવામાં તકલીફ થવી.
- અચાનક મૂંઝવણ અનુભવવી અથવા યાદશક્તિમાં ઘટાડો થવો.
સ્ટ્રોકના પ્રકારો
સ્ટ્રોક મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના હોય છે:
૧. ઇસ્કેમિક સ્ટ્રોક (Ischemic Stroke)
આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે (લગભગ ૮૫% કિસ્સાઓમાં). જ્યારે મગજની નળીમાં લોહીનો ગઠ્ઠો (Clot) જામી જાય અને લોહીનો પ્રવાહ અટકી જાય ત્યારે આ સ્ટ્રોક આવે છે.
૨. હેમરેજિક સ્ટ્રોક (Hemorrhagic Stroke)
જ્યારે મગજની કોઈ નળી ફાટી જાય અને મગજની અંદર લોહી વહેવા લાગે ત્યારે આ સ્થિતિ સર્જાય છે. હાઈ બ્લડ પ્રેશર આનું મુખ્ય કારણ છે.
૩. ટી.આઈ.એ. (Transient Ischemic Attack – TIA)
આને ‘મિની સ્ટ્રોક’ પણ કહેવામાં આવે છે. આમાં લક્ષણો થોડી મિનિટો કે કલાકો માટે જ રહે છે અને પછી મટી જાય છે. પરંતુ, આને હળવાશથી ન લેવો જોઈએ કારણ કે તે ભવિષ્યમાં આવનારા મોટા સ્ટ્રોકની ચેતવણી છે.
સ્ટ્રોક આવવાના મુખ્ય કારણો અને જોખમી પરિબળો
લકવો આવવા પાછળ ઘણા કારણો હોઈ શકે છે, જે નીચે મુજબ છે:
| જોખમી પરિબળ | વિગત |
| હાઈ બ્લડ પ્રેશર | આ સ્ટ્રોકનું સૌથી મોટું કારણ છે. નળીઓ પર દબાણ વધવાથી તે ફાટી શકે છે. |
| ડાયાબિટીસ | બ્લડ શુગર વધવાથી મગજની નસોને નુકસાન થાય છે. |
| કોલેસ્ટ્રોલ | લોહીમાં ચરબીનું પ્રમાણ વધવાથી નળીઓ સાંકડી થઈ જાય છે. |
| હૃદયના રોગો | અનિયમિત ધબકારા (Atrial Fibrillation) લોહીના ગઠ્ઠા પેદા કરી શકે છે. |
| જીવનશૈલી | ધૂમ્રપાન, દારૂનું સેવન, અને બેઠાડુ જીવન. |
નિદાન અને તાત્કાલિક સારવાર
જ્યારે દર્દીને હોસ્પિટલ લાવવામાં આવે, ત્યારે ડોક્ટરો નીચે મુજબના ટેસ્ટ કરે છે:
- CT સ્કેન અથવા MRI: મગજમાં બ્લીડિંગ છે કે ગઠ્ઠો તે જાણવા માટે.
- કેરોટિડ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ: ગળાની નળીઓમાં અવરોધ તપાસવા.
- લોહીની તપાસ: શુગર અને ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા તપાસવા.
ગોલ્ડન અવર (Golden Hour)
સ્ટ્રોક આવ્યા પછીના પહેલા ૪.૫ કલાક અત્યંત મહત્વના હોય છે. જો દર્દીને આ સમયમાં યોગ્ય સારવાર મળે, તો ‘Clot Buster’ ઇન્જેક્શન (tPA) આપીને મગજને કાયમી નુકસાનથી બચાવી શકાય છે.
સ્ટ્રોકથી બચવાના ઉપાયો (નિવારણ)
“Prevention is better than cure” – આ વાક્ય લકવા માટે એકદમ યોગ્ય છે.
- બ્લડ પ્રેશર કાબૂમાં રાખો: નિયમિત ચેકઅપ કરાવો અને મીઠાનું સેવન ઓછું કરો.
- સ્વસ્થ આહાર: ખોરાકમાં લીલા શાકભાજી, ફળો અને આખા અનાજનો સમાવેશ કરો. જંક ફૂડ અને તળેલી વસ્તુઓ ટાળો.
- નિયમિત વ્યાયામ: રોજ ઓછામાં ઓછી ૩૦ મિનિટ ઝડપી ચાલવું અથવા કસરત કરવી.
- વજન ઘટાડવો: સ્થૂળતા એ અનેક રોગોનું મૂળ છે.
- વ્યસન મુક્તિ: ધૂમ્રપાન અને તમાકુ મગજની નળીઓને સખત બનાવી દે છે, જે સ્ટ્રોક નોતરે છે.
નિષ્કર્ષ
સ્ટ્રોક અથવા લકવો એ અચાનક આવતી આફત છે, પણ જાગૃતિ દ્વારા તેને રોકી શકાય છે. જો તમે કોઈ વ્યક્તિમાં BE FAST ના ચિહ્નો જુઓ, તો ઘરેલું ઉપચારમાં સમય બગાડ્યા વગર તરત જ ન્યુરોલોજીસ્ટ અથવા નજીકની મોટી હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરો. તમારી સતર્કતા કોઈનું જીવન બચાવી શકે છે અને તેમને કાયમી અપંગતાથી દૂર રાખી શકે છે.
