સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ઇન્ફેક્શન્સ (STIs)
સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ઇન્ફેક્શન્સ (STIs), જેને સામાન્ય ભાષામાં ગુપ્ત રોગો અથવા જાતીય રોગો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે મુખ્યત્વે જાતીય સંપર્ક દ્વારા એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાય છે. આ ચેપ બેક્ટેરિયા, વાયરસ અથવા પરોપજીવીઓ (parasites) દ્વારા થઈ શકે છે.
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) મુજબ, દરરોજ દુનિયામાં લાખો લોકો STIs નો શિકાર બને છે. યોગ્ય જાણકારીનો અભાવ અને સામાજિક સંકોચને કારણે ઘણા લોકો તેની સારવાર કરાવતા નથી, જે ભવિષ્યમાં ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ નોતરે છે.
૧. STI અને STD વચ્ચેનો તફાવત
ઘણીવાર લોકો STI અને STD (Sexually Transmitted Diseases) ને એક જ માને છે, પરંતુ તેમાં સૂક્ષ્મ તફાવત છે:
- STI: આ એક ચેપ (Infection) છે. ઘણીવાર વ્યક્તિના શરીરમાં બેક્ટેરિયા કે વાયરસ હોય છે પણ કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી.
- STD: જ્યારે ચેપ વકરી જાય અને શરીરના અંગોને નુકસાન પહોંચાડવા લાગે અથવા સ્પષ્ટ રોગના લક્ષણો દેખાય, ત્યારે તેને ‘ડિસીઝ’ એટલે કે રોગ કહેવામાં આવે છે.
૨. સામાન્ય STIs ના પ્રકારો
STIs ને ત્રણ મુખ્ય શ્રેણીમાં વહેંચી શકાય છે:
ક) બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન્સ (દવાથી મટી શકે છે)
- ક્લેમીડિયા (Chlamydia): આ સૌથી સામાન્ય STI છે. તે ઘણીવાર કોઈ લક્ષણો બતાવતું નથી, પરંતુ જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વ (Infertility) લાવી શકે છે.
- ગોનોરિયા (Gonorrhea): તેને ‘પ્રમેહ’ પણ કહેવાય છે. તે પેશાબની નળીઓ, પ્રજનન અંગો અને ગળામાં ચેપ લગાડી શકે છે.
- સિફિલિસ (Syphilis): આ એક ગંભીર રોગ છે જે પ્રારંભિક તબક્કે મટી શકે છે, પરંતુ જો ધ્યાન ન અપાય તો તે હૃદય અને મગજને નુકસાન કરી શકે છે.
ખ) વાયરલ ઇન્ફેક્શન્સ (નિયંત્રિત કરી શકાય છે, પણ સંપૂર્ણ નાબૂદ કરવા અઘરા છે)
- HIV/AIDS: આ વાયરસ રોગપ્રતિકારક શક્તિ પર હુમલો કરે છે. તેનો કોઈ ચોક્કસ ઈલાજ નથી, પરંતુ ART દવાઓથી લાંબુ આયુષ્ય જીવી શકાય છે.
- હ્યુમન પેપિલોમા વાયરસ (HPV): આ વાયરસ ગુપ્તાંગ પર મસા (Warts) કરી શકે છે અને સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશયના મુખના કેન્સર (Cervical Cancer) માટે જવાબદાર છે.
- હર્પીસ (Herpes – HSV): આમાં ગુપ્તાંગોની આસપાસ ફોલ્લા કે ચાંદા પડે છે. તે વારંવાર ઉથલો મારી શકે છે.
- હિપેટાઇટિસ B: આ યકૃત (Liver) ને નુકસાન કરે છે અને જાતીય સંપર્ક તેમજ લોહી દ્વારા ફેલાય છે.
ગ) પરોપજીવી (Parasitic) ચેપ
- ટ્રાઇકોમોનિઆસિસ (Trichomoniasis): આ એક નાના પરોપજીવી દ્વારા ફેલાય છે અને તેના કારણે ગુપ્તાંગમાં ખંજવાળ અને અસામાન્ય સ્ત્રાવ થાય છે.
૩. STI ના લક્ષણો
ઘણા કિસ્સાઓમાં STIs ના કોઈ લક્ષણો જોવા મળતા નથી (Asymptomatic). જો લક્ષણો દેખાય, તો તે નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:
Shutterstock
પુરુષોમાં લક્ષણો:
- પેશાબ કરતી વખતે બળતરા કે દુખાવો થવો.
- લિંગમાંથી પીળા, સફેદ કે લીલા રંગનો સ્ત્રાવ (Discharge) થવો.
- અંડકોષમાં સોજો કે દુખાવો.
- ગુપ્તાંગ પર ચાંદા, ફોલ્લા કે મસા થવા.
સ્ત્રીઓમાં લક્ષણો:
- યોનિમાર્ગમાંથી અસામાન્ય અને દુર્ગંધયુક્ત સ્ત્રાવ.
- સંભોગ દરમિયાન દુખાવો થવો.
- માસિક ધર્મ સિવાયના સમયે રક્તસ્ત્રાવ થવો.
- પેડુના ભાગમાં (Pelvic area) સતત દુખાવો રહેવો.
- યોનિની આસપાસ ખંજવાળ કે બળતરા.
૪. ચેપ ફેલાવાના કારણો
STIs માત્ર સંભોગથી જ ફેલાય છે તેવું નથી. તેના ફેલાવાના મુખ્ય માર્ગો નીચે મુજબ છે:
- અસુરક્ષિત શારીરિક સંબંધ: કોન્ડોમ વગરનો યોનિમાર્ગ, ગુદામાર્ગ (Anal) કે મૌખિક (Oral) જાતીય સંબંધ.
- લોહીનો સંપર્ક: દૂષિત સોય (Needles) કે સિરીંજનો ઉપયોગ કરવાથી (ખાસ કરીને ડ્રગ્સ લેનારાઓમાં).
- માતાથી બાળક: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અથવા પ્રસૂતિ સમયે ચેપગ્રસ્ત માતા દ્વારા બાળકને ચેપ લાગી શકે છે.
- ત્વચાનો સ્પર્ક: હર્પીસ અને HPV જેવા રોગો માત્ર ત્વચાના સંપર્કથી પણ ફેલાઈ શકે છે.
૫. નિદાન અને પરીક્ષણ (Testing)
જો તમને શંકા હોય અથવા તમે અસુરક્ષિત સંબંધ બાંધ્યો હોય, તો તુરંત તપાસ કરાવવી જોઈએ.
- લોહીની તપાસ: HIV, સિફિલિસ અને હિપેટાઇટિસ માટે.
- પેશાબની તપાસ: ક્લેમીડિયા અને ગોનોરિયા માટે.
- સ્વેબ ટેસ્ટ (Swab Test): ગુપ્તાંગના સ્ત્રાવ કે ચાંદામાંથી નમૂનો લઈને લેબમાં મોકલવામાં આવે છે.
૬. સારવાર (Treatment)
STI ની સારવાર તેના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે:
- એન્ટિબાયોટિક્સ: બેક્ટેરિયાથી થતા રોગો જેમ કે સિફિલિસ, ગોનોરિયા અને ક્લેમીડિયા એન્ટિબાયોટિક્સના એક ડોઝ કે કોર્સથી મટી શકે છે. નોંધ: અધૂરી દવા લેવાથી રોગ પાછો આવી શકે છે.
- એન્ટિવાયરલ દવાઓ: HIV કે હર્પીસ માટે વાયરસને દબાવી રાખવા માટે દવાઓ આપવામાં આવે છે.
- પાર્ટનરની સારવાર: જો તમને ચેપ હોય, તો તમારા પાર્ટનરની તપાસ અને સારવાર કરાવવી અનિવાર્ય છે, નહીંતર ચેપ ફરીથી લાગી શકે છે (Ping-pong infection).
૭. STI થી બચવાના ઉપાયો (Prevention)
બચાવ એ જ શ્રેષ્ઠ ઇલાજ છે. નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે:
- કોન્ડોમનો ઉપયોગ: લેટેક્સ કોન્ડોમનો યોગ્ય ઉપયોગ STIs ના જોખમને ઘણું ઘટાડે છે.
- વફાદારી (Monogamy): એક જ અને વિશ્વસનીય સાથી સાથે સંબંધ રાખવો.
- રસીકરણ (Vaccination): HPV અને હિપેટાઇટિસ B માટે રસી ઉપલબ્ધ છે. HPV રસી કેન્સરથી બચાવવામાં મદદરૂપ છે.
- નિયમિત તપાસ: જે લોકો એકથી વધુ પાર્ટનર ધરાવે છે તેમણે દર ૬ મહિને તપાસ કરાવવી જોઈએ.
- નશાથી દૂર રહો: દારૂ કે ડ્રગ્સના નશામાં વ્યક્તિ અસુરક્ષિત સંબંધ બાંધવાની ભૂલ કરી શકે છે.
૮. સામાજિક માન્યતાઓ અને સત્ય
- માન્યતા: STI માત્ર ગંદા કે અનૈતિક લોકોને જ થાય છે.
- સત્ય: કોઈપણ વ્યક્તિ જે શારીરિક રીતે સક્રિય છે તેને ચેપ લાગી શકે છે. તે કોઈ ચારિત્ર્યનું પ્રમાણપત્ર નથી, પણ એક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા છે.
- માન્યતા: જો કોઈ લક્ષણો ન હોય તો ચેપ નથી.
- સત્ય: ઘણા STIs વર્ષો સુધી લક્ષણો બતાવતા નથી પણ શરીરને અંદરથી નુકસાન કરે છે.
નિષ્કર્ષ
સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ઇન્ફેક્શન્સ વિશે શરમ કે સંકોચ રાખવાને બદલે જાગૃત બનવું જરૂરી છે. જો તેની સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે ગંભીર બીમારીઓ, વંધ્યત્વ અથવા તો મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે. હંમેશા સુરક્ષિત સંબંધો બાંધો અને જો કોઈ પણ અસામાન્ય ફેરફાર દેખાય તો તુરંત ડોક્ટરનો સંપર્ક કરો.
તમારી ગોપનીયતા જાળવીને પણ સરકારી હોસ્પિટલો અને ક્લિનિક્સમાં આની મફત અથવા સસ્તી સારવાર ઉપલબ્ધ હોય છે.
