ખંજવાળ (Itching) કારણો, લક્ષણો અને ઉપાયો

Table of Contents

ખંજવાળ (Itching): કારણો, લક્ષણો અને તેનાથી કાયમી છુટકારો મેળવવાના અસરકારક ઉપાયો

તબીબી ભાષામાં ખંજવાળને ‘પ્રુરાઈટસ’ (Pruritus) કહેવામાં આવે છે. ખંજવાળ એ કોઈ રોગ નથી, પરંતુ તે શરીરની આંતરિક કે બાહ્ય સમસ્યાનું એક લક્ષણ છે. જ્યારે આપણી ત્વચાના ચેતાતંતુઓ (Nerve fibers) કોઈ ઉત્તેજના અનુભવે છે, ત્યારે તે મગજને સંદેશો મોકલે છે અને આપણને તે ભાગને ખંજવાળવાની ઈચ્છા થાય છે.

ખંજવાળ ના કારણો શું છે?

ખંજવાળ (Itching અથવા Pruritus) થવા પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે. તે સામાન્ય ત્વચાની શુષ્કતાથી લઈને શરીરના આંતરિક રોગો સુધીના સંકેત હોઈ શકે છે.

મુખ્ય કારણોને નીચે મુજબ વર્ગીકૃત કરી શકાય છે:

૧. ત્વચા સંબંધિત કારણો (Skin Conditions)

મોટાભાગે ખંજવાળ ત્વચાની કોઈ સમસ્યાને કારણે હોય છે:

શુષ્ક ત્વચા (Dry Skin): ઉંમર વધવાને કારણે અથવા શિયાળામાં ત્વચા સૂકી પડવાથી ખંજવાળ આવે છે.
ખરજવું (Eczema): આમાં ત્વચા લાલ થઈ જાય છે અને સતત ખંજવાળ આવે છે.
સોરાયસીસ (Psoriasis): ચામડી પર સફેદ ભીંગડા જેવી પરત જામવી અને ત્યાં ખંજવાળ આવવી.
ફંગલ ઇન્ફેક્શન: જેમ કે દાદર (Ringworm), જે ગરમી કે ભેજવાળા ભાગોમાં વધુ થાય છે.

૨. એલર્જી અને પ્રતિક્રિયાઓ (Allergies)

સંપર્ક ત્વચાકોપ (Contact Dermatitis): કોઈ ખાસ સાબુ, કોસ્મેટિક્સ, પરફ્યુમ, કેમિકલ અથવા ઊની કપડાંના સંપર્કથી એલર્જી થવી.
ખોરાક કે દવાની એલર્જી: કેટલીક દવાઓ અથવા અમુક પ્રકારના ખોરાકથી આખા શરીરે ખંજવાળ આવી શકે છે.
શીળસ (Hives): ત્વચા પર લાલ ચકામાં પડવા જે ખૂબ જ ખંજવાળ પેદા કરે છે.

૩. જીવજંતુ અને પરોપજીવીઓ (Insects & Parasites)

મચ્છર, કીડી કે અન્ય જીવજંતુ કરડવાથી.
ખસ (Scabies): નાના જીવાત ત્વચાની અંદર જવાથી થતો ચેપ, જે રાત્રે વધુ ખંજવાળ પેદા કરે છે.
માથા કે શરીરમાં જુ (Lice) હોવાને કારણે.

૪. આંતરિક રોગો (Internal Diseases)

ક્યારેક ખંજવાળ એ શરીરની અંદર ચાલી રહેલી કોઈ બીમારીનું લક્ષણ હોઈ શકે છે:

લીવરની સમસ્યા: કમળો અથવા પિત્તની નળીમાં અવરોધ.
કિડનીના રોગો: કિડની બરાબર સાફ ન થવાથી શરીરમાં કચરો જમા થવો.
ડાયાબિટીસ: લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધવાથી નસો પર અસર થાય અને ખંજવાળ આવે.
થાઇરોઇડ: થાઇરોઇડ ગ્રંથિની વધુ પડતી કે ઓછી સક્રિયતા.
એનિમિયા: લોહીમાં આયર્ન (Iron) ની ઉણપ.

૫. અન્ય કારણો

ગર્ભાવસ્થા: હોર્મોનલ ફેરફારને કારણે પેટ કે હાથ-પગમાં ખંજવાળ આવવી સામાન્ય છે.
માનસિક કારણો: વધુ પડતો તણાવ અથવા ચિંતા પણ ક્યારેક ખંજવાળનું કારણ બને છે.
નર્વસ સિસ્ટમ: નસોની તકલીફ જેમ કે હર્પીસ (Shingles) પછી થતી ખંજવાળ.

તમારે ક્યારે સાવધ રહેવું જોઈએ? જો ખંજવાળ ૨ અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી રહે, ઘરેલું ઉપાયોથી મટતી ન હોય, આખા શરીરે ફેલાતી હોય અથવા તેની સાથે તાવ કે વજન ઘટવા જેવા લક્ષણો દેખાય, તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.

ખંજવાળ ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?

ખંજવાળ (Itching) પોતે જ એક લક્ષણ છે, પરંતુ તેની સાથે ત્વચા પર અન્ય ઘણા ફેરફારો જોવા મળે છે જે તેના મૂળ કારણને સમજવામાં મદદ કરે છે.

ખંજવાળના મુખ્ય ચિહ્નો અને લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

૧. ત્વચા પર દેખાતા ફેરફારો

લાલાશ (Redness): ખંજવાળ વાળા ભાગ પર ત્વચા લાલ થઈ જાય છે.
ફોલ્લીઓ કે ચકામા (Rash or Bumps): નાના દાણા, લાલ ચકમા અથવા ફોલ્લીઓ દેખાઈ શકે છે.
ત્વચાની શુષ્કતા (Dry Skin): ત્વચા એકદમ સૂકી, ફાટેલી અથવા ભીંગડાવાળી (Scaly) જોવા મળે છે.
સોજો (Swelling): જે ભાગમાં ખંજવાળ આવતી હોય ત્યાં સોજો આવી શકે છે.
કાળા ડાઘ: લાંબા સમય સુધી ખંજવાળવાથી તે ભાગની ચામડી જાડી અને કાળી પડી જાય છે (Lichenification).

૨. ગંભીરતાના લક્ષણો

સતત ખંજવાળ: ખંજવાળ એટલી તીવ્ર હોઈ શકે છે કે તેને રોકવી મુશ્કેલ બને અને તે સતત ચાલુ રહે.
રાત્રિના સમયે વધારો: ઘણીવાર ખસ (Scabies) જેવી સમસ્યામાં ખંજવાળ રાત્રે સુતી વખતે જ વધી જાય છે.
ચીકણું પ્રવાહી નીકળવું: જો ખંજવાળ સાથે ઇન્ફેક્શન હોય, તો તેમાંથી પાણી જેવું કે પરુ (Pus) જેવું પ્રવાહી નીકળી શકે છે.

૩. અન્ય શારીરિક સંકેતો

બળતરા થવી: ખંજવાળની સાથે ત્વચા પર બળતરા કે ચચરાટનો અનુભવ થવો.
ચીરો પડવો: ત્વચા એટલી સૂકી હોય કે તેમાં લોહી નીકળે તેવા ચીરા પડી શકે.
આખા શરીરે અસર: ક્યારેક ખંજવાળ કોઈ એક ભાગમાં નહીં પણ આખા શરીરે અનુભવાય છે, જે આંતરિક બીમારીનું સંકેત હોઈ શકે છે.

ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું જોઈએ?

જો તમને ખંજવાળની સાથે નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો તેને અવગણશો નહીં:

ખંજવાળ ૨ અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી રહે અને ઘરેલું ઉપાયોથી સુધારો ન થાય.
ખંજવાળ એટલી બધી હોય કે તમારી ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચે અથવા દૈનિક કામમાં મુશ્કેલી પડે.
આખા શરીરે અચાનક ખંજવાળ ઉપડે.
ખંજવાળની સાથે તાવ, થાક, અથવા વજન ઘટવા જેવા લક્ષણો હોય.
ત્વચા પર પરુ (Pus) થાય અથવા અત્યંત લાલ થઈ જાય (જે ચેપનું નિશાન છે).

ખંજવાળ નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?

ખંજવાળનું નિદાન (Diagnosis) કરવા માટે ડૉક્ટર સૌ પ્રથમ તમારા લક્ષણોની તપાસ કરે છે અને જરૂર પડે તો લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરાવે છે. નિદાનની પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે નીચેના તબક્કાઓમાં વહેંચાયેલી હોય છે:

૧. શારીરિક તપાસ અને ઇતિહાસ (Physical Exam)

ડૉક્ટર તમારી ત્વચાની સ્થિતિ જોઈને ઘણું બધું સમજી શકે છે:

ત્વચાનું અવલોકન: ખંજવાળ વાળા ભાગ પર લાલાશ, ફોલ્લીઓ, ભીંગડા કે જીવજંતુ કરડવાના નિશાન છે કે નહીં તે જોવામાં આવે છે.
પ્રશ્નોત્તરી: ડૉક્ટર તમને પૂછશે કે:
- ખંજવાળ ક્યારથી શરૂ થઈ?
- શું તે આખા શરીરે છે કે કોઈ ચોક્કસ ભાગમાં?
- શું રાત્રે ખંજવાળ વધી જાય છે?
- તમે કોઈ નવી દવા, સાબુ કે પરફ્યુમ વાપરવાનું શરૂ કર્યું છે?

૨. ત્વચાના ટેસ્ટ (Skin Tests)

જો ત્વચા પર ચેપ કે એલર્જીની શંકા હોય, તો નીચેના ટેસ્ટ થઈ શકે છે:

સ્કીન બાયોપ્સી (Skin Biopsy): ત્વચાનો નાનો ટુકડો લઈને તેને માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ તપાસવામાં આવે છે જેથી સોરાયસીસ કે કેન્સર જેવા રોગોનું નિદાન થઈ શકે.
સ્કીન સ્ક્રેપિંગ (Skin Scraping): ત્વચા પરથી થોડો ભાગ ઉખેડીને તપાસવામાં આવે છે જેથી ફૂગ (Fungus) કે ખસ (Scabies) ના જીવાત શોધી શકાય.
પેચ ટેસ્ટ (Patch Test): જો એલર્જીની શંકા હોય, તો ત્વચા પર વિવિધ પદાર્થો લગાવીને જોવામાં આવે છે કે કયા પદાર્થથી પ્રતિક્રિયા (Reaction) આવે છે.

૩. બ્લડ ટેસ્ટ (Blood Tests)

જો ત્વચા પર કોઈ નિશાન ન હોય છતાં ખંજવાળ આવતી હોય, તો તે શરીરની અંદરની સમસ્યા હોઈ શકે છે. આ માટે નીચેના રિપોર્ટ કરવામાં આવે છે:

CBC (Complete Blood Count): લોહીમાં ઇન્ફેક્શન કે એનિમિયા (લોહીની ઉણપ) તપાસવા માટે.
લિવર ફંક્શન ટેસ્ટ (LFT): લિવરની બીમારી કે પિત્તની સમસ્યા જાણવા માટે.
કિડની ફંક્શન ટેસ્ટ (KFT): કિડની બરાબર કામ કરે છે કે નહીં તે જોવા માટે.
થાઇરોઇડ ટેસ્ટ: થાઇરોઇડ હોર્મોનનું સ્તર તપાસવા માટે.
ડાયાબિટીસ ટેસ્ટ: બ્લડ શુગર લેવલ ચેક કરવા માટે.

૪. અન્ય તપાસ (Imaging Tests)

જો ડૉક્ટરને લાગે કે કોઈ ગંભીર આંતરિક સમસ્યા છે, તો તે નીચેના રિપોર્ટ કરાવી શકે છે:

છાતીનો એક્સ-રે (Chest X-ray): લિમ્ફોમા (કેન્સરનો એક પ્રકાર) જેવી સમસ્યા શોધવા માટે જેમાં ખંજવાળ એક લક્ષણ હોઈ શકે છે.

તમે તમારી જાતે શું કરી શકો?

નિદાનમાં મદદ કરવા માટે તમે એક નોંધ રાખી શકો છો કે:

તમને કયા સમયે સૌથી વધુ ખંજવાળ આવે છે?
તમે તે દિવસે શું ખાધું હતું અથવા કયા કપડાં પહેર્યા હતા?
શું ઘરમાં અન્ય કોઈને પણ આવી જ ખંજવાળ આવે છે? (આ ચેપી રોગ હોઈ શકે છે).

ખંજવાળ ની સારવાર શું છે?

ખંજવાળની સારવાર તેના મુખ્ય કારણ પર આધાર રાખે છે. સામાન્ય રીતે ડૉક્ટરો દવાઓ અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર સૂચવે છે.

અહીં ખંજવાળની મુખ્ય સારવાર પદ્ધતિઓ છે:

૧. દવાઓ (Medications)

એન્ટી-હિસ્ટામાઈન (Anti-histamines): એલર્જીને કારણે થતી ખંજવાળ માટે આ ગોળીઓ (જેમ કે Cetirizine, Loratadine) લેવામાં આવે છે. તે શરીરમાં એલર્જી પેદા કરતા રસાયણોને રોકે છે.
સ્ટરોઈડ ક્રીમ (Corticosteroids): જો ત્વચા પર લાલાશ અને સોજો હોય, તો ડૉક્ટર હાઈડ્રોકોર્ટિસોન જેવી ક્રીમ લગાવવાની સલાહ આપે છે.
એન્ટી-ફંગલ અથવા એન્ટી-બેક્ટેરિયલ: જો ખંજવાળ ફૂગ (Fungus) કે બેક્ટેરિયાને કારણે હોય, તો ચોક્કસ પ્રકારની ક્રીમ અથવા દવાઓ લેવી પડે છે.
કેલમાઈન લોશન (Calamine Lotion): તે ત્વચાને ઠંડક આપે છે અને સામાન્ય ખંજવાળમાં રાહત આપે છે.

૨. થેરાપી (Therapies)

ફોટોથેરાપી (Phototherapy): જો ખંજવાળ ખૂબ જ ગંભીર હોય અને દવાઓથી મટતી ન હોય, તો ત્વચાને ખાસ પ્રકારના અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV) પ્રકાશના સંપર્કમાં રાખવામાં આવે છે.

૩. આંતરિક રોગોની સારવાર

જો ખંજવાળ લિવર, કિડની કે થાઇરોઇડની બીમારીને કારણે હોય, તો જ્યાં સુધી તે મુખ્ય રોગની સારવાર ન થાય ત્યાં સુધી ખંજવાળ મટતી નથી. આવા કિસ્સામાં ડૉક્ટર તે રોગની ચોક્કસ દવાઓ શરૂ કરે છે.

૪. ઘરેલું ઉપચાર અને જીવનશૈલી (Home Remedies)

મોઇશ્ચરાઇઝર: દિવસમાં ઓછામાં ઓછું બે વાર સુગંધ વગરનું મોઇશ્ચરાઇઝર અથવા નાળિયેર તેલ લગાવો.
ઠંડો શેક: ખંજવાળ આવતી હોય ત્યાં ઠંડા પાણીમાં પલાળેલું કપડું અથવા બરફ રાખવાથી તરત રાહત મળે છે.
ઓટમીલ બાથ: નવશેકા પાણીમાં ઓટમીલ (જવ) નો પાવડર નાખીને સ્નાન કરવાથી ત્વચાની બળતરા શાંત થાય છે.
ઢીલા કપડાં: સુતરાઉ અને ઢીલા કપડાં પહેરો જેથી ત્વચાને હવા મળે અને ઘર્ષણ ઓછું થાય.

૫. શું ન કરવું?

ખંજવાળવું નહીં: નખથી ખંજવાળવાથી ત્વચા છોલાઈ શકે છે અને ત્યાં વધુ મોટો ચેપ લાગી શકે છે.
તીખા સાબુ ટાળો: વધુ પડતા કેમિકલ કે સુગંધવાળા સાબુનો ઉપયોગ ન કરો.
ગરમ પાણી: ખૂબ ગરમ પાણીથી ન્હાવાનું ટાળો કારણ કે તે ત્વચાને વધુ સૂકી બનાવે છે.

મહત્વની સૂચના: જો ખંજવાળ લાંબા સમયથી હોય, તો જાતે દવાઓ લેવાને બદલે સ્કિન સ્પેશિયાલિસ્ટ (Dermatologist) ને બતાવવું હિતાવહ છે, કારણ કે ખોટી ક્રીમ લગાવવાથી ક્યારેક સમસ્યા વધી શકે છે.

ખંજવાળ ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?

ખંજવાળ જો સામાન્ય હોય અથવા ત્વચાની શુષ્કતાને કારણે હોય, તો ઘરેલું ઉપચાર ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે. અહીં કેટલાક શ્રેષ્ઠ ઘરગથ્થુ ઉપચારો છે:

૧. નાળિયેર તેલ (Coconut Oil)

નાળિયેર તેલમાં એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી ગુણ હોય છે જે ત્વચાને ઠંડક આપે છે.

રીત: શુદ્ધ નાળિયેર તેલને ખંજવાળ વાળા ભાગ પર હળવા હાથે લગાવો. શુષ્ક ત્વચા માટે આ સૌથી ઉત્તમ ઈલાજ છે.

૨. એલોવેરા (Aloe Vera)

એલોવેરામાં ફૂગ વિરોધી અને બેક્ટેરિયા વિરોધી ગુણો હોય છે.

રીત: એલોવેરાના પાનમાંથી તાજું જેલ કાઢીને ખંજવાળ વાળી જગ્યા પર લગાવો. ૧૫-૨૦ મિનિટ પછી ધોઈ નાખો. તે બળતરા અને લાલાશ ઓછી કરે છે.

૩. કડવો લીમડો (Neem)

લીમડો કુદરતી એન્ટિસેપ્ટિક છે જે ચેપ સામે લડે છે.

રીત: લીમડાના પાનને પાણીમાં ઉકાળો અને તે પાણીથી સ્નાન કરો. અથવા લીમડાના પાનની પેસ્ટ બનાવીને અસરગ્રસ્ત ભાગ પર લગાવો.

૪. એપલ સાઇડર વિનેગર (Apple Cider Vinegar)

ત્વચાના pH લેવલને જાળવવા અને ઈન્ફેક્શન ઘટાડવા માટે આ ઉપયોગી છે.

રીત: એક કપ પાણીમાં એક ચમચી એપલ સાઇડર વિનેગર ભેળવો. રૂ (Cotton) ની મદદથી તેને ખંજવાળ પર લગાવો. (નોંધ: જો ચામડી છોલાઈ ગઈ હોય તો આ ન લગાવો).

૫. તુલસી (Tulsi)

તુલસીમાં થાઈમોલ અને કપૂર જેવા તત્વો હોય છે જે ખંજવાળ ઘટાડે છે.

રીત: તુલસીના થોડા પાન લો અને તેને ખંજવાળ વાળી ચામડી પર સીધા ઘસો, અથવા તેનો રસ લગાવો.

૬. ઠંડો શેક (Cold Compress)

જો ખંજવાળને કારણે બળતરા થતી હોય તો ઠંડક આપવી જરૂરી છે.

રીત: બરફના ટુકડાને કપડામાં લપેટીને અથવા ઠંડા પાણીની પટ્ટીઓ બનાવીને ખંજવાળ વાળા ભાગ પર ૧૦ મિનિટ સુધી રાખો.

૭. ખાવાનો સોડા (Baking Soda)

એલર્જી કે જીવજંતુ કરડવાને કારણે થતી ખંજવાળમાં આ રામબાણ છે.

રીત: થોડા પાણીમાં ખાવાનો સોડા ભેળવી પેસ્ટ બનાવો અને તેને ખંજવાળ વાળી જગ્યા પર લગાવો. ૧૦ મિનિટ પછી ધોઈ લો.

જીવનશૈલીમાં ફેરફાર:

વધુ પાણી પીવો: શરીર અંદરથી હાઇડ્રેટેડ રહેશે તો ત્વચા સૂકી નહીં પડે.
સુતરાઉ કપડાં: સિન્થેટિક કે ઊની કપડાં ટાળો, હંમેશા સુતરાઉ (Cotton) કપડાં પહેરો.
નખ કાપીને રાખો: ખંજવાળતી વખતે નખ વાગે નહીં તેનું ધ્યાન રાખો જેથી ઈન્ફેક્શન ન ફેલાય.

ચેતવણી: જો આ ઉપાયો કરવા છતાં ૩-૪ દિવસમાં રાહત ન મળે અથવા ત્વચા પર પરુ જેવું દેખાય, તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો.

ખંજવાળ નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?

ખંજવાળનું જોખમ ઘટાડવા માટે ત્વચાની યોગ્ય સંભાળ અને જીવનશૈલીમાં થોડા ફેરફાર કરવા ખૂબ જરૂરી છે. તમે નીચે મુજબના પગલાં ભરીને ખંજવાળ આવવાની શક્યતાઓને ઘણી ઓછી કરી શકો છો:

૧. ત્વચાને હાઇડ્રેટેડ અને મોઇશ્ચરાઇઝ્ડ રાખો

નિયમિત મોઇશ્ચરાઇઝર: સ્નાન કર્યા પછી તરત જ જ્યારે ત્વચા થોડી ભીની હોય, ત્યારે સારી ગુણવત્તાનું સુગંધ વગરનું (Fragrance-free) મોઇશ્ચરાઇઝર અથવા નાળિયેર તેલ લગાવો.
પુષ્કળ પાણી પીવો: દિવસ દરમિયાન ૨-૩ લિટર પાણી પીવો, જેથી ત્વચા અંદરથી સૂકી ન પડે.

૨. સ્નાન કરવાની સાચી પદ્ધતિ

નવશેકું પાણી: ખૂબ ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવાનું ટાળો, કારણ કે તે ત્વચાના કુદરતી તેલને દૂર કરે છે. હંમેશા નવશેકા અથવા ઠંડા પાણીનો ઉપયોગ કરો.
સમય મર્યાદા: સ્નાન કરવાનો સમય ૧૦ મિનિટથી વધુ ન રાખો.
સૌમ્ય સાબુ: હર્ષ (કઠોર) કેમિકલ કે તેજ ગંધવાળા સાબુને બદલે માઇલ્ડ (Gentle) અથવા ગ્લિસરીન યુક્ત સાબુ વાપરો.

૩. કપડાંની પસંદગી

સુતરાઉ કપડાં: હંમેશા સુતરાઉ (Cotton) અને ઢીલા કપડાં પહેરો. તે ત્વચાને શ્વાસ લેવામાં મદદ કરે છે અને પરસેવો શોષી લે છે.
ઊની અને સિન્થેટિક કપડાં ટાળો: ઊની કે સિન્થેટિક કાપડ ત્વચામાં ઘર્ષણ પેદા કરી શકે છે, જે ખંજવાળનું કારણ બને છે.

૪. એલર્જી અને ઉત્તેજકોથી બચો

નવી પ્રોડક્ટ્સ: કોઈ પણ નવો સાબુ, પરફ્યુમ કે લોશન વાપરતા પહેલા તેનો ‘પેચ ટેસ્ટ’ (હાથ પર થોડો ભાગ લગાવી તપાસવું) કરો.
ખોરાક પર ધ્યાન: જો તમને કોઈ ખાસ ખોરાક (જેમ કે રીંગણ, દહીં, આથો આવેલો ખોરાક) થી ખંજવાળ આવતી હોય, તો તેને ટાળો.
તણાવ ઘટાડો: માનસિક તણાવ કે ચિંતા પણ ઘણીવાર ખંજવાળને વધારે છે, તેથી યોગ અને પ્રાણાયામ કરો.

૫. વાતાવરણમાં ફેરફાર

હ્યુમિડિફાયરનો ઉપયોગ: જો તમે એર કંડિશનર (AC) માં વધુ રહેતા હોવ અથવા શિયાળામાં હવા ખૂબ સૂકી હોય, તો રૂમમાં હ્યુમિડિફાયર રાખો જેથી હવામાં ભેજ જળવાઈ રહે.
પરસેવો સાફ કરો: વધુ પડતો પરસેવો પણ ખંજવાળ અને ફૂગના ચેપનું કારણ બને છે, તેથી કસરત કર્યા પછી તરત જ કપડાં બદલી નાખો અને શરીર સાફ કરો.

વધારાની મહત્વની ટીપ્સ:

નખ ટૂંકા રાખો: જેથી જો ક્યારેક અજાણતા ખંજવાળાઈ જાય તો ચામડી છોલાય નહીં.
પર્સનલ વસ્તુઓ: પોતાની ટુવાલ, સાબુ કે કપડાં અન્ય વ્યક્તિ સાથે શેર ન કરો, જેથી ચેપી ખંજવાળથી બચી શકાય.

ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-ખંજવાળ

સામાન્ય રીતે ખંજવાળ ઘરેલું ઉપચાર કે મોઇશ્ચરાઇઝરથી મટી જતી હોય છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં તેને અવગણવી જોખમી બની શકે છે.

નીચે મુજબના લક્ષણો જણાય ત્યારે તમારે વિલંબ કર્યા વગર ત્વચાના નિષ્ણાત (Dermatologist) અથવા ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:

૧. સમયગાળો અને તીવ્રતા

જો ખંજવાળ ૨ અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી સતત રહે અને કોઈ પણ ઉપાયથી રાહત ન મળે.
ખંજવાળ એટલી તીવ્ર હોય કે તે તમારી ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડે અથવા તમારા રોજના કામકાજમાં અડચણ ઉભી કરે.

૨. આખા શરીરે અસર

જો ખંજવાળ અચાનક આખા શરીરે ફેલાઈ જાય (ભલે ત્યાં કોઈ ચકામા કે નિશાન ન દેખાતા હોય). આ આંતરિક રોગનું સંકેત હોઈ શકે છે.

૩. ત્વચા પર દેખાતા ગંભીર ફેરફારો

ખંજવાળ વાળા ભાગ પર પરુ (Pus) થવું અથવા પ્રવાહી નીકળવું.
ત્વચા અત્યંત લાલ થઈ જવી અથવા ત્યાં ખૂબ જ સોજો આવવો.
ચામડી પર ગઠ્ઠો દેખાવો કે અસામાન્ય આકારના ફોલ્લા પડવા.

૪. અન્ય શારીરિક લક્ષણો સાથે ખંજવાળ

જો ખંજવાળની સાથે નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ હોય:

તાવ અથવા ખૂબ થાક લાગવો.
અચાનક વજન ઘટવા માંડવું.
પેશાબ કે મળના રંગમાં ફેરફાર (જેમ કે પીળો પેશાબ, જે લિવરની સમસ્યા સૂચવે છે).
રાત્રે ખૂબ જ પરસેવો થવો.

૫. ઘરના અન્ય સભ્યોને પણ સમસ્યા હોય

જો તમારા સિવાય ઘરના અન્ય વ્યક્તિઓને પણ સમાન ખંજવાળ આવતી હોય, તો તે ખસ (Scabies) જેવો ચેપી રોગ હોઈ શકે છે, જેના માટે તાત્કાલિક ડોક્ટરી સારવાર જરૂરી છે.

સલાહ: ડૉક્ટર પાસે જતી વખતે તમે કઈ દવાઓ લો છો, કયો સાબુ વાપરો છો અને ખંજવાળ કયા સમયે વધે છે તેની વિગત સાથે રાખશો તો નિદાન ઝડપથી થશે.

નિષ્કર્ષ

ખંજવાળ એ સામાન્ય સમસ્યા હોવા છતાં તેને ક્યારેય હળવાશથી ન લેવી જોઈએ. સ્વચ્છતા જાળવવી અને ત્વચાને ભેજયુક્ત રાખવી એ ખંજવાળથી બચવાનો સૌથી સરળ રસ્તો છે. જો સમસ્યા ગંભીર હોય, તો ત્વચા રોગ નિષ્ણાત (Dermatologist) ની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.