ગઠિયો વા (Rheumatism): લક્ષણો, કારણો અને આયુર્વેદિક તેમજ આધુનિક સારવારની સંપૂર્ણ માહિતી
ગઠિયો વા એ એક ‘ઓટો-ઈમ્યુન ડિસઓર્ડર’ (Auto-immune Disorder) છે. સામાન્ય રીતે આપણી રોગપ્રતિકારક શક્તિ આપણને બહારના બેક્ટેરિયા કે વાયરસથી બચાવે છે, પરંતુ ગઠિયો વાની સ્થિતિમાં શરીરની ઈમ્યુનિટી ભૂલથી પોતાના જ સાંધાઓ પર હુમલો કરવા લાગે છે. આનાથી સાંધામાં સોજો આવે છે, દુખાવો થાય છે અને લાંબા ગાળે સાંધા પોતાનો આકાર ગુમાવી દે છે.
ગઠિયો વા ના કારણો શું છે?
ગઠિયો વા (Rheumatoid Arthritis) થવા પાછળ ઘણાં કારણો હોઈ શકે છે. આ એક ‘ઓટોઈમ્યુન ડિસઓર્ડર’ છે, જેનો અર્થ છે કે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી પોતાના જ સાંધાના કોષો પર હુમલો કરવા લાગે છે.
ગઠિયો વા થવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. આનુવંશિક કારણો (Genetics)
જો તમારા પરિવારમાં (માતા-પિતા કે દાદા-દાદીને) ગઠિયો વાની સમસ્યા રહી હોય, તો તમને આ રોગ થવાની શક્યતા વધી જાય છે. અમુક ચોક્કસ જનીનો (Genes) આ માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે.
૨. હોર્મોનલ ફેરફાર (Hormonal Changes)
પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓમાં ગઠિયો વાનું પ્રમાણ વધારે જોવા મળે છે. ખાસ કરીને:
- મેનોપોઝ (માસિક ધર્મ બંધ થવો) દરમિયાન.
- ડિલિવરી પછીના સમયગાળામાં હોર્મોન્સમાં થતા ફેરફારને કારણે.
૩. ઉંમર (Age)
જોકે આ રોગ ગમે તે ઉંમરે થઈ શકે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે ૪૦ થી ૬૦ વર્ષની ઉંમર વચ્ચે આ થવાની શક્યતા સૌથી વધુ હોય છે.
૪. પર્યાવરણીય અને જીવનશૈલીના પરિબળો
- ધૂમ્રપાન: સિગારેટ કે બીડી પીવાથી ગઠિયો વા થવાનું જોખમ અને તેની તીવ્રતા બંને વધી જાય છે.
- વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વજન વધારે હોવાથી સાંધાઓ પર દબાણ આવે છે અને સોજાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે.
- ચેપ (Infections): કેટલીકવાર અમુક પ્રકારના બેક્ટેરિયા કે વાયરસનો ચેપ લાગ્યા પછી શરીરની ઇમ્યુન સિસ્ટમમાં ગરબડ થાય છે, જે ગઠિયો વાને આમંત્રણ આપે છે.
૫. ખોટો આહાર અને પાચન (Ayurvedic Perspective)
આયુર્વેદ મુજબ, જ્યારે આપણી પાચનશક્તિ નબળી પડે ત્યારે શરીરમાં ‘આમ’ (ઝેરી તત્વો) ઉત્પન્ન થાય છે. આ ‘આમ’ જ્યારે સાંધાઓમાં જમા થાય છે, ત્યારે તે ગઠિયો વા (આમવાત) માં પરિણમે છે.
સાવચેતી અને નિદાન
જો તમને સવારના સમયે સાંધામાં ૧ કલાકથી વધુ સમય માટે જકડન રહેતી હોય, તો તમારે નીચેના રિપોર્ટ્સ વિશે ડોક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ:
- RA Factor (બ્લડ ટેસ્ટ)
- Anti-CCP ટેસ્ટ
- CRP અથવા ESR (સોજો માપવા માટે)
ગઠિયો વા ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
ગઠિયો વા (Rheumatoid Arthritis) ના લક્ષણો શરૂઆતમાં ધીમા હોય છે, પણ સમય જતાં તે વધતા જાય છે. આ રોગની ખાસિયત એ છે કે તે શરીરના બંને બાજુના સાંધા (દા.ત. બંને હાથની આંગળીઓ કે બંને ઘૂંટણ) ને એકસાથે અસર કરે છે.
તેના મુખ્ય ચિહ્નો અને લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
૧. સાંધામાં જકડન (Morning Stiffness)
આ આ રોગનું સૌથી મોટું લક્ષણ છે. સવારે ઉઠતી વખતે સાંધા એકદમ જકડાયેલા લાગે છે. ગઠિયો વા હોય તો આ જકડન ૩૦ મિનિટથી ૧ કલાક સુધી અથવા તેનાથી વધુ સમય સુધી રહે છે. જેમ જેમ દિવસ પસાર થાય અને હલનચલન વધે, તેમ તેમ જકડન ઓછી થાય છે.
૨. સાંધામાં સોજો અને લાલાશ
સાંધાની આસપાસની ચામડી લાલ થઈ જાય છે અને ત્યાં સોજો જોવા મળે છે. અડવાથી તે ભાગ ગરમ લાગે છે. આ સોજો સાંધાની અંદર રહેલા પ્રવાહીમાં વધારો થવાને કારણે આવે છે.
૩. સાંધાનો દુખાવો
સાંધામાં સતત કળતર અને દુખાવો રહે છે. શરૂઆતમાં નાના સાંધા (આંગળીઓ, કાંડા, પંજા) માં દુખાવો થાય છે અને પછી તે ઘૂંટણ, ખભા કે થાપા સુધી ફેલાય છે.
૪. સાંધાનો આકાર બદલાવો (Deformity)
જો લાંબા સમય સુધી આની સારવાર ન કરવામાં આવે, તો સાંધાનો આકાર બદલાવા લાગે છે. આંગળીઓ ત્રાંસી થવી કે સાંધા પાસે નાની-નાની ગાંઠો (Nodules) દેખાવી એ ગઠિયો વાના પાછળના તબક્કાના લક્ષણો છે.
૫. શારીરિક અશક્તિ અને થાક
આ રોગ માત્ર સાંધા પૂરતો મર્યાદિત નથી, તે આખા શરીરને અસર કરે છે:
- સતત થાક અને નબળાઈ લાગવી.
- ઝીણો તાવ (Low-grade fever) રહેવો.
- ભૂખ ઓછી લાગવી અને વજન ઘટવું.
ગઠિયો વા અને સામાન્ય સાંધાના દુખાવા વચ્ચેનો તફાવત:
| લક્ષણ | ગઠિયો વા (Rheumatoid) | સામાન્ય વા (Osteoarthritis) |
| ક્યારે થાય? | સવારે ઉઠતી વખતે વધુ હોય. | આખો દિવસ કામ કર્યા પછી વધુ થાય. |
| ક્યાં થાય? | શરીરની બંને બાજુ સરખી અસર. | સામાન્ય રીતે કોઈ એક જ સાંધામાં. |
| ઉંમર | ગમે તે ઉંમરે (યુવાનને પણ) થઈ શકે. | મુખ્યત્વે મોટી ઉંમરે ઘસારાને કારણે. |
નોંધ: જો તમને હાથ કે પગના નાના સાંધામાં સતત ૧ અઠવાડિયાથી વધુ સમય માટે સોજો અને દુખાવો રહેતો હોય, તો તમારે તેને અવગણવો જોઈએ નહીં.
ગઠિયો વા નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
ગઠિયો વા (Rheumatoid Arthritis) નું નિદાન શરૂઆતના તબક્કામાં કરવું થોડું અઘરું હોઈ શકે છે કારણ કે તેના લક્ષણો અન્ય સાંધાના દુખાવા જેવા જ લાગે છે. ડોક્ટરો સામાન્ય રીતે નીચેની ત્રણ પદ્ધતિઓ દ્વારા તેનું ચોક્કસ નિદાન કરે છે:
૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)
ડોક્ટર સૌથી પહેલા તમારા સાંધાની તપાસ કરશે અને નીચેની બાબતો ચકાસશે:
- સાંધામાં સોજો, લાલાશ અને તે ભાગ ગરમ છે કે નહીં.
- સાંધાના હલનચલન કરવાની ક્ષમતા (Range of motion).
- સાંધા પર નાની ગાંઠો (Nodules) દેખાય છે કે નહીં.
- સ્નાયુઓની મજબૂતી અને રિફ્લેક્સિસ.
૨. લેબોરેટરી (બ્લડ ટેસ્ટ)
લોહીની તપાસ ગઠિયો વાની પુષ્ટિ કરવા માટે સૌથી મહત્વની છે:
- RA Factor Test: આ ટેસ્ટ લોહીમાં ‘રૂમેટોઇડ ફેક્ટર’ નામનું એન્ટિબોડી શોધે છે. જોકે, કેટલાક સામાન્ય લોકોને પણ આ પોઝિટિવ આવી શકે છે.
- Anti-CCP ટેસ્ટ: આ ટેસ્ટ ગઠિયો વાના નિદાન માટે સૌથી ચોક્કસ માનવામાં આવે છે. જો આ પોઝિટિવ આવે, તો ગઠિયો વા હોવાની શક્યતા ૯૦% થી વધુ રહે છે.
- ESR અને CRP: આ ટેસ્ટ શરીરમાં કેટલો સોજો (Inflammation) છે તે માપે છે. જો આ આંકડા ઊંચા હોય, તો તેનો અર્થ છે કે સાંધામાં સક્રિય સોજો છે.
૩. ઇમેજિંગ ટેસ્ટ (Imaging Tests)
સાંધાની અંદર થયેલા નુકસાનને જોવા માટે ડોક્ટર નીચેના રિપોર્ટ્સ કરાવી શકે છે:
- X-ray: સાંધામાં કેટલો ઘસારો થયો છે કે હાડકાંને કેટલું નુકસાન થયું છે તે જોવા માટે.
- MRI અથવા Ultrasound: આ ટેસ્ટ સાંધાની અંદરના મૃદુ પેશીઓ (Soft tissues) અને સોજાની તીવ્રતા વધુ વિગતવાર બતાવે છે, જે શરૂઆતના તબક્કામાં એક્સ-રેમાં નથી દેખાતી.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?
જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ હોય, તો તમારે Rheumatologist (સાંધાના નિષ્ણાત ડોક્ટર) ને મળવું જોઈએ:
- સવારે ઉઠતાની સાથે સાંધા ૧ કલાકથી વધુ જકડાઈ જતા હોય.
- હાથ કે પગના નાના સાંધામાં સતત દુખાવો રહેતો હોય.
- શરીરની બંને બાજુના સાંધા (જેમ કે બંને કાંડા) એકસાથે દુખતા હોય.
યાદ રાખો: ગઠિયો વાનું વહેલું નિદાન થવાથી સાંધાને કાયમી નુકસાન થતું અટકાવી શકાય છે.
ગઠિયો વા ની સારવાર શું છે?
ગઠિયો વા (Rheumatoid Arthritis) એક લાંબા ગાળાની બીમારી છે, તેથી તેની સારવારનો મુખ્ય હેતુ દુખાવો ઓછો કરવો, સોજો ઘટાડવો અને સાંધાને કાયમી નુકસાન થતું અટકાવવો છે.
તેની સારવાર મુખ્યત્વે ચાર ભાગમાં વહેંચાયેલી છે:
૧. તબીબી સારવાર (Medicines)
ડોક્ટરો (Rheumatologists) સામાન્ય રીતે નીચેની દવાઓ આપે છે:
- NSAIDs: આ દવાઓ તાત્કાલિક દુખાવો અને સોજો ઘટાડવા માટે વપરાય છે.
- DMARDs: આ સૌથી મહત્વની દવાઓ છે. તે રોગને વધતો અટકાવે છે અને સાંધાને બગડતા બચાવે છે.
- Steroids: જ્યારે દુખાવો ખૂબ જ વધારે હોય ત્યારે સોજો ઝડપથી ઘટાડવા માટે ટૂંકા સમય માટે ડોક્ટર આનો ઉપયોગ કરે છે.
- Biologics: જો સામાન્ય દવાઓ કામ ન કરે, તો આ આધુનિક ઈન્જેક્શન આપવામાં આવે છે જે સીધા ઇમ્યુન સિસ્ટમ પર કામ કરે છે.
૨. ફિઝિયોથેરાપી (Exercise)
માત્ર દવાઓ પૂરતી નથી, સાંધાની હિલચાલ જાળવી રાખવા કસરત જરૂરી છે:
- સાંધા જકડાઈ ન જાય તે માટે સ્ટ્રેચિંગ કસરતો.
- સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓ મજબૂત કરવા માટે હળવી કસરત.
- ગરમ કે ઠંડો શેક: સવારે જકડન હોય ત્યારે ગરમ પાણીનો શેક અને જો સોજો વધુ હોય તો બરફનો શેક રાહત આપે છે.
૩. આહાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર
ખોરાક આ રોગને કાબૂમાં લેવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે:
- શું ખાવું: આદુ, હળદર, લસણ, મેથી, અખરોટ અને ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ ધરાવતો ખોરાક સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
- શું ન ખાવું: મેંદો, વધુ પડતી ખાંડ, પેકેજ્ડ ફૂડ, ઠંડા પીણાં અને વધુ પડતું મીઠું (નમક) ટાળવું જોઈએ.
- વજન ઘટાડવું: વજન ઓછું કરવાથી ઘૂંટણ અને થાપાના સાંધા પરનું દબાણ ઘટે છે.
૪. આયુર્વેદિક અને ઘરેલુ ઉપાયો
આ ઉપાયો દવાઓની સાથે પૂરક તરીકે મદદરૂપ થાય છે:
- મેથીનું પાણી: રાત્રે પલાળેલી મેથી સવારે ચાવીને ખાવી.
- એરંડિયું (Castor Oil): રાત્રે સૂતી વખતે ગરમ દૂધમાં અડધી ચમચી એરંડિયું નાખીને પીવાથી વાયુમાં રાહત મળે છે (આયુર્વેદ મુજબ).
- મસાજ: મહાનારાયણ તેલ કે સરસવના તેલથી હળવા હાથે માલિશ કરવી.
૫. સર્જરી (છેલ્લો વિકલ્પ)
જ્યારે દવાઓ કામ ન કરે અને સાંધા સંપૂર્ણપણે ઘસાઈ ગયા હોય, ત્યારે Joint Replacement Surgery (જેમ કે ની-રિપ્લેસમેન્ટ) ની સલાહ આપવામાં આવે છે.
ચેતવણી: ગઠિયો વાની દવાઓ ડોક્ટરની સલાહ વગર ક્યારેય બંધ ન કરવી જોઈએ, કારણ કે તેનાથી રોગ અચાનક ઉથલો મારી શકે છે.
ગઠિયો વા ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
ગઠિયો વા (Rheumatoid Arthritis) માં સાંધાના સોજા અને દુખાવામાં રાહત મેળવવા માટે આયુર્વેદિક અને ઘરગથ્થુ ઉપચારો ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે. આ ઉપચારોનો મુખ્ય હેતુ શરીરમાંથી ‘વાયુ’ અને ‘સોજો’ ઘટાડવાનો છે.
અહીં કેટલાક શ્રેષ્ઠ ઘરેલુ ઉપાયો છે:
૧. મેથીના દાણા (સૌથી અસરકારક)
મેથી વાયુના રોગો માટે રામબાણ ઈલાજ માનવામાં આવે છે.
- રીત: રાત્રે ૧ ચમચી મેથીના દાણા એક ગ્લાસ પાણીમાં પલાળી રાખો. સવારે ભૂખ્યા પેટે આ પાણી પી જવું અને મેથીના દાણા ચાવીને ખાઈ જવા.
૨. આદુ અને હળદર
આ બંનેમાં ‘એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી’ ગુણો હોય છે જે સોજો ઘટાડે છે.
- રીત: ૧ કપ પાણીમાં થોડું આદુ ઉકાળીને તેમાં ચપટી હળદર નાખીને ચાની જેમ પીવું. અથવા રાત્રે સૂતી વખતે ગરમ દૂધમાં હળદર નાખીને પીવું.
૩. લસણનો પ્રયોગ
લસણ સાંધાના દુખાવામાં કુદરતી પેઈનકિલર જેવું કામ કરે છે.
- રીત: રોજ સવારે લસણની ૨-૩ કળીઓ કાચી ખાવી અથવા તેને તલના તેલમાં ગરમ કરી, તે તેલથી દુખાવાવાળા સાંધા પર માલિશ કરવી.
૪. એરંડિયું (Castor Oil)
આયુર્વેદ મુજબ ગઠિયો વા શરીરમાં ઝેરી તત્વો (આમ) જમા થવાથી થાય છે. એરંડિયું પેટ સાફ રાખે છે અને વાયુને દૂર કરે છે.
- રીત: રાત્રે સૂતી વખતે એક ગ્લાસ ગરમ દૂધ અથવા ગરમ પાણીમાં ૧ ચમચી શુદ્ધ એરંડિયું નાખીને પીવું. (અઠવાડિયામાં ૨-૩ વાર).
૫. ગરમ અને ઠંડો શેક
- જો સવારે સાંધા જકડાઈ ગયા હોય, તો ગરમ પાણીની થેલીથી શેક કરવો. તેનાથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધશે અને જકડન ઓછી થશે.
- જો સાંધામાં તીવ્ર સોજો અને બળતરા હોય, તો બરફનો શેક (Cold Compress) કરવાથી રાહત મળે છે.
૬. અજમાનો પ્રયોગ
અજમો વાયુ મટાડવા માટે જાણીતો છે.
- રીત: ગરમ પાણીમાં થોડો અજમો નાખીને તે પાણીની વરાળ સાંધા પર લેવી અથવા અજમાની પોટલી બનાવીને સાંધા પર હળવો શેક કરવો.
આહારમાં આટલી પરેજી રાખવી ખૂબ જરૂરી છે:
- શું ન ખાવું: દહીં, છાસ, આથાવાળી વસ્તુઓ (ઢોકળા, ઇડલી), ઠંડા પીણા, બટાકા, ગવાર અને વાસી ખોરાક ટાળવો. આ બધી વસ્તુઓ શરીરમાં વાયુ અને સોજો વધારે છે.
- શું ખાવું: મગ, મેથીની ભાજી, ગરમ તાજો ખોરાક, લસણ અને અજમો ખોરાકમાં લેવા.
ખાસ નોંધ: જો તમને ડાયાબિટીસ કે બ્લડ પ્રેશર જેવી અન્ય સમસ્યા હોય, તો કોઈપણ પ્રયોગ શરૂ કરતા પહેલા જાણ કરવી.
ગઠિયો વા નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
ગઠિયો વા (Rheumatoid Arthritis) ના જોખમને ઘટાડવા માટે તમારે તમારી જીવનશૈલી અને ખોરાકમાં ચોક્કસ ફેરફારો કરવા જરૂરી છે. જો તમારા પરિવારમાં કોઈને આ બીમારી હોય, તો તમારે નીચેની બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ:
૧. વજન નિયંત્રણમાં રાખો (Manage Weight)
વધારે પડતું વજન સાંધા, ખાસ કરીને ઘૂંટણ અને થાપા પર વધારાનું દબાણ લાવે છે. શરીરમાં ચરબીનું પ્રમાણ વધુ હોવાને કારણે એવા કેમિકલ્સ ઉત્પન્ન થાય છે જે સાંધામાં સોજો (Inflammation) વધારે છે. વજન કાબૂમાં રાખવાથી ગઠિયો વા થવાનું જોખમ ઘટે છે.
૨. ધૂમ્રપાન છોડો (Quit Smoking)
ધૂમ્રપાન એ ગઠિયો વા માટેનું સૌથી મોટું પર્યાવરણીય જોખમ છે. તે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને નબળી પાડે છે અને સોજો વધારે છે. સંશોધનો મુજબ, ધૂમ્રપાન કરનાર વ્યક્તિમાં આ રોગ થવાની શક્યતા અને તેની ગંભીરતા અન્ય કરતા ઘણી વધારે હોય છે.
૩. એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી ખોરાક લો
ખોરાકમાં એવી વસ્તુઓ સામેલ કરો જે સોજો ઘટાડે છે:
- ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ: અખરોટ, ફ્લેક્સ સીડ્સ (અળસી) અને માછલીનું સેવન કરો.
- મસાલા: રસોઈમાં હળદર, આદુ અને લસણનો પૂરતો ઉપયોગ કરો.
- ફળો અને શાકભાજી: તાજા ફળો અને લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી લો જે એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સથી ભરપૂર હોય.
૪. સાંધાનું રક્ષણ કરો (Protect Your Joints)
કામ કરતી વખતે કે રમતગમત દરમિયાન સાંધામાં ઈજા ન થાય તેનું ધ્યાન રાખો. વારંવાર થતી નાની ઈજાઓ ભવિષ્યમાં ગઠિયો વાનું કારણ બની શકે છે. ભારે વસ્તુઓ ઉપાડતી વખતે યોગ્ય પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરો જેથી સાંધા પર વધુ જોર ન પડે.
૫. નિયમિત કસરત કરો
શરીરને સક્રિય રાખવાથી સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે અને સાંધાની લવચીકતા (Flexibility) જળવાય છે.
- રોજ ૩૦ મિનિટ ઝડપથી ચાલવું, સાયકલિંગ અથવા સ્વિમિંગ જેવી કસરતો કરો.
- યોગ અને પ્રાણાયામ પણ તણાવ ઘટાડવામાં અને ઇમ્યુનિટી સુધારવામાં મદદ કરે છે.
૬. મૌખિક સ્વાસ્થ્ય (Oral Hygiene) જાળવો
તમને જાણીને નવાઈ લાગશે, પણ પેઢાના રોગો (Gum diseases) અને ગઠિયો વા વચ્ચે ઊંડો સંબંધ છે. પેઢામાં ચેપ પેદા કરતા બેક્ટેરિયા શરીરમાં સોજો વધારી શકે છે, જે આ રોગને ઉત્તેજિત કરી શકે છે. તેથી, દાંત અને પેઢાની સફાઈનું ધ્યાન રાખો.
૭. વિટામિન-D અને કેલ્શિયમ
શરીરમાં વિટામિન-D ની ઉણપ પણ આડકતરી રીતે સાંધાના રોગો સાથે જોડાયેલી છે. રોજ સવારના કુમળા તડકામાં ૧૦-૧૫ મિનિટ બેસવું અને જરૂર જણાય તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ વિટામિન-D ના સપ્લીમેન્ટ્સ લેવા.
યાદ રાખવા જેવી બાબત:
જો તમને ક્યારેક સાંધામાં દુખાવો કે જકડન લાગે, તો તેને અવગણશો નહીં. વહેલું નિદાન એ જ આ રોગને વધતો અટકાવવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-ગઠિયો વા
સામાન્ય રીતે સાંધાના દુખાવાને આપણે હળવાશથી લેતા હોઈએ છીએ, પરંતુ ગઠિયો વા (Rheumatoid Arthritis) એવી સ્થિતિ છે જેમાં મોડું કરવું નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.
જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો તમારે વિલંબ કર્યા વગર Rheumatologist (સાંધાના નિષ્ણાત ડોક્ટર) ને મળવું જોઈએ:
૧. સવારની જકડન (Morning Stiffness)
જો સવારે ઉઠ્યા પછી સાંધા એટલા જકડાઈ જતા હોય કે તેને હલાવવામાં તકલીફ પડે અને આ જકડન ૩૦ મિનિટથી ૧ કલાક કરતા વધુ સમય સુધી રહેતી હોય, તો આ ગઠિયો વાનું મુખ્ય સંકેત છે.
૨. નાના સાંધામાં દુખાવો અને સોજો
જો દુખાવો હાથની આંગળીઓના વેઢા, કાંડા અથવા પગના પંજાના નાના સાંધામાં શરૂ થયો હોય, તો તેને અવગણશો નહીં. ખાસ કરીને જો આ સોજો બંને હાથ કે બંને પગમાં એકસાથે (Symmetrical) દેખાય.
૩. સાંધામાં ગરમી અને લાલાશ
જો કોઈ ઈજા વગર સાંધા લાલ થઈ ગયા હોય, ત્યાં સોજો હોય અને તે ભાગ અડવાથી ગરમ લાગતો હોય, તો તે અંદર રહેલા સોજા (Inflammation) ને સૂચવે છે.
૪. તાવ અને અશક્તિ
સાંધાના દુખાવાની સાથે જો તમને સતત ઝીણો તાવ રહેતો હોય, ભૂખ ન લાગતી હોય અને ખૂબ જ થાક (Fatigue) અનુભવાતો હોય, તો તેનો અર્થ છે કે આ રોગ આખા શરીરમાં ફેલાઈ રહ્યો છે.
૫. દવાઓથી રાહત ન મળવી
જો તમે સામાન્ય પેઈનકિલર કે ઘરેલુ ઉપાયો ૨ અઠવાડિયાથી કરી રહ્યા છો અને તેમ છતાં દુખાવામાં કોઈ જ ફેર ન પડતો હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે.
૬. અસામાન્ય ગાંઠો (Nodules)
જો કોણી, હાથ કે પગના સાંધા પાસે ચામડીની નીચે નાની અને કઠણ ગાંઠો જેવું દેખાવા લાગે, તો તે ગઠિયો વાની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
શા માટે વહેલું મળવું જરૂરી છે?
ગઠિયો વા જો વધતો જાય તો તે સાંધાને કાયમી માટે વાંકા કરી શકે છે (Deformity) અને હાડકાંને ઓગાળી શકે છે. શરૂઆતના ૩ થી ૬ મહિનામાં જો સારવાર શરૂ થઈ જાય, તો સાંધાને બચાવવાની શક્યતા ઘણી વધી જાય છે.
નિષ્કર્ષ
ગઠિયો વા એ લાંબો ચાલતો રોગ છે, તેથી તેમાં ધીરજ રાખવી ખૂબ જરૂરી છે. શરૂઆતના તબક્કામાં જો સારવાર લેવામાં આવે, તો સાંધાને વાંકા થતા બચાવી શકાય છે. અંધશ્રદ્ધામાં પડવાને બદલે યોગ્ય રુમેટોલોજિસ્ટ (Rheumatologist) ની સલાહ લેવી જોઈએ.
