પ્રવાસ એ જીવનનો એક અદભૂત લ્હાવો છે, પરંતુ જો સ્વાસ્થ્ય બગડે તો આ આનંદ કડવાશમાં બદલાઈ શકે છે. પ્રવાસ દરમિયાન વાતાવરણ, ખાણી-પીણી અને પાણીમાં આવતા ફેરફારોને કારણે શરીર ઘણીવાર અસંતુલિત થઈ જાય છે
પ્રવાસ દરમિયાન થતી મુખ્ય બીમારીઓ અને તેના કારણો
જ્યારે આપણે એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જઈએ છીએ, ત્યારે આપણું શરીર નવા બેક્ટેરિયા, વાયરસ અને પર્યાવરણના સંપર્કમાં આવે છે. નીચે મુજબની સમસ્યાઓ સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે:
૧. ટ્રાવેલર્સ ડાયરિયા (Traveler’s Diarrhea)
આ પ્રવાસ દરમિયાન થતી સૌથી સામાન્ય સમસ્યા છે. તે મુખ્યત્વે દૂષિત ખોરાક અથવા પાણીના સેવનથી થાય છે.
- લક્ષણો: પેટમાં ચૂંક આવવી, વારંવાર ઝાડા થવા, ઉબકા અને ક્યારેક હળવો તાવ.
- કારણ: હોટલ કે રસ્તા પરના ખુલ્લા ખોરાકમાં રહેલા ઈ-કોલી (E. coli) જેવા બેક્ટેરિયા.
૨. મોશન સિકનેસ (Motion Sickness)
ઘણા લોકોને બસ, કાર, ટ્રેન કે વિમાનમાં મુસાફરી કરતી વખતે ઉલટી કે ચક્કર આવવાની સમસ્યા હોય છે.
- લક્ષણો: માથું દુખવું, સતત ઉબકા આવવા, ઠંડો પરસેવો વળવો.
- કારણ: જ્યારે આપણી આંખો જે જુએ છે અને આપણા કાનની અંદરનું સંતુલન તંત્ર જે અનુભવે છે, તે બંને વચ્ચે તાલમેલ ન બેસે ત્યારે મગજ મૂંઝાઈ જાય છે.
૩. એલ્ટીટ્યુડ સિકનેસ (Altitude Sickness)
જો તમે પહાડી વિસ્તારોમાં (જેમ કે લદ્દાખ કે હિમાચલ) જઈ રહ્યા હોવ, તો ઊંચાઈ પર ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટવાને કારણે આ સમસ્યા થાય છે.
- લક્ષણો: શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, થાક, અનિદ્રા અને માથાનો અસહ્ય દુખાવો.
૪. સનબર્ન અને હીટ સ્ટ્રોક (Sunburn & Heat Stroke)
ગરમ પ્રદેશોમાં ફરતી વખતે સીધો સૂર્યપ્રકાશ અને ગરમી શરીરને ડિહાઈડ્રેટ કરી શકે છે.
- લક્ષણો: ત્વચા લાલ થઈ જવી, ચક્કર આવવા, ખૂબ તરસ લાગવી.
બીમારીથી બચવા માટેની તૈયારીઓ (Pre-travel Checklist)
પ્રવાસ પર નીકળતા પહેલા કેટલીક સાવચેતી રાખવી અનિવાર્ય છે:
- મેડિકલ કિટ તૈયાર કરો: તમારી સાથે પેઈનકિલર, એન્ટિસેપ્ટિક ક્રીમ, પાટા-પિંડી, ઝાડા-ઉલટીની દવાઓ, અને ઓઆરએસ (ORS) ના પેકેટ ચોક્કસ રાખો.
- રસીકરણ (Vaccination): જો તમે વિદેશ પ્રવાસ કરી રહ્યા હોવ, તો તે દેશ માટે જરૂરી રસીઓ (જેમ કે યલો ફીવર કે ટાઈફોઈડ) અગાઉથી લઈ લો.
- પૂરતી ઊંઘ: પ્રવાસ શરૂ કરતા પહેલા શરીરને પૂરતો આરામ આપો જેથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ જળવાઈ રહે.
ખાન-પાનમાં રાખવાની સાવચેતી
પ્રવાસમાં બીમાર પડવાનું ૮૦% કારણ ખોરાક અને પાણી હોય છે.
| શું કરવું? | શું ન કરવું? |
| હંમેશા સીલબંધ બોટલનું પાણી પીવો. | નળનું પાણી કે ખુલ્લા માટલાનું પાણી ટાળો. |
| ગરમ અને તાજો રાંધેલો ખોરાક ખાવો. | રસ્તા પર વેચાતા કાપેલા ફળો કે સલાડ ન ખાવા. |
| ફળો જાતે છોલીને ખાવા. | ઠંડા પીણામાં બરફ નાખવાનું ટાળો (બરફ અશુદ્ધ પાણીનો હોઈ શકે). |
| જમતા પહેલા હાથ સાબુથી કે સેનિટાઈઝરથી સાફ કરો. | અધકચરું રાંધેલું માંસ કે દરિયાઈ ખોરાક (Seafood) ન ખાવો. |
મોશન સિકનેસ અને એલ્ટીટ્યુડ સિકનેસને કેવી રીતે અટકાવવી?
- મોશન સિકનેસ માટે: મુસાફરી દરમિયાન પુસ્તકો ન વાંચો કે ફોનનો ઉપયોગ ન કરો. બસમાં આગળની સીટ પર બેસો અને બારીની બહાર ક્ષિતિજ તરફ જોવાનો પ્રયત્ન કરો. આદુનો નાનો ટુકડો મોઢામાં રાખવાથી પણ રાહત મળે છે.
- એલ્ટીટ્યુડ સિકનેસ માટે: ઊંચાઈ પર પહોંચ્યા પછી પહેલા ૨૪ કલાક આરામ કરો. શરીરને વાતાવરણ સાથે અનુકૂળ થવા દો (Acclimatization). પુષ્કળ પાણી પીવો અને આલ્કોહોલનું સેવન બિલકુલ ન કરો.
પ્રવાસ દરમિયાન માનસિક સ્વાસ્થ્ય
ઘણીવાર લાંબી મુસાફરી અને પ્લાનિંગના ટેન્શનમાં લોકો ‘ટ્રાવેલ ફેટીગ’ (Travel Fatigue) અનુભવે છે.
- વધારે પડતા સ્થળો એકસાથે જોવાની ઉતાવળ ન કરો.
- વચ્ચે-વચ્ચે આરામ માટે સમય ફાળવો.
- સ્થાનિક લોકો સાથે હળીમળીને પ્રવાસનો સાચો આનંદ લો.
નિષ્કર્ષ
સ્વાસ્થ્ય એ પ્રવાસની સૌથી મોટી મૂડી છે. જો તમે ઉપર મુજબની નાની નાની બાબતોનું ધ્યાન રાખશો, તો તમારી સફર યાદગાર અને સુખદ રહેશે. હંમેશા યાદ રાખો કે “સાવચેતી એ સારવાર કરતા વધુ સારી છે.”
