પેટમાં કરમિયા (Intestinal Worms): કારણો, લક્ષણો અને જડમૂળથી મટાડવાના ઉપાયો
પેટમાં થતા કરમિયા સૂક્ષ્મ જીવો છે જે ગંદા પાણી, દૂષિત ખોરાક અથવા અસ્વચ્છતા દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશે છે. આ જીવો આંતરડાની દીવાલો પર ચોંટી જાય છે અને આપણે જે ખોરાક ખાઈએ છીએ તેમાંથી પોષણ મેળવે છે, જેના કારણે વ્યક્તિને પૂરતું પોષણ મળતું નથી.
પેટના કરમિયા કયા પ્રકારના હોય છે?
પેટમાં થતા કરમિયા મુખ્યત્વે પરોપજીવી (Parasites) હોય છે, જે આપણા આંતરડામાં રહીને પોષણ મેળવે છે. આકાર અને પ્રકૃતિના આધારે તેના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
૧. રાઉન્ડવોર્મ (Roundworms – ગોળ કૃમિ)
આ સૌથી સામાન્ય પ્રકારના કરમિયા છે. તે દેખાવમાં અળસિયા જેવા પણ કદમાં નાના અને આછા ગુલાબી કે સફેદ રંગના હોય છે.
- ક્યાં જોવા મળે છે: તે નાના આંતરડામાં રહે છે.
- કેવી રીતે ફેલાય છે: દૂષિત ખોરાક કે ગંદા પાણી દ્વારા આના ઈંડા પેટમાં જાય છે. તે શરીરમાં ૧૦ થી ૧૨ ઇંચ સુધી લાંબા થઈ શકે છે.
૨. પિનવોર્મ (Pinworms – પટ્ટી કૃમિ)
આને ‘સીડ્સ’ અથવા ‘ઝીણા કરમિયા’ પણ કહેવામાં આવે છે. આ ખાસ કરીને નાના બાળકોમાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે.
- લક્ષણ: આ કરમિયા રાત્રે ગુદાના ભાગમાં ઈંડા મૂકવા બહાર આવે છે, જેના કારણે રાત્રે તે ભાગમાં ખૂબ જ ખંજવાળ આવે છે.
- દેખાવ: તે અડધા ઇંચ જેટલા લાંબા અને દોરા જેવા સફેદ હોય છે.
૩. હૂકવોર્મ (Hookworms – અંકુશ કૃમિ)
આ કરમિયા ખૂબ જ જોખમી માનવામાં આવે છે કારણ કે તે આંતરડાની દીવાલ સાથે વળગી રહે છે.
- જોખમ: તે સીધું લોહી ચૂસે છે, જેના કારણે વ્યક્તિને એનિમિયા (લોહીની કમી) અને સતત થાક લાગે છે.
- કેવી રીતે ફેલાય છે: તે મોટે ભાગે ખુલ્લા પગે ગંદકી કે માટીમાં ચાલવાથી ત્વચા વાટે શરીરમાં પ્રવેશે છે.
૪. ટેપવોર્મ (Tapeworms – પટ્ટી કૃમિ)
આ કરમિયા પટ્ટી જેવા ચપટા અને લાંબા હોય છે.
- લક્ષણ: તે આંતરડામાં ચોંટી જાય છે અને વ્યક્તિ જે ખોરાક લે તેમાંથી પોષણ ખેંચી લે છે, પરિણામે વ્યક્તિ ગમે તેટલું ખાય તો પણ તેનું વજન વધતું નથી.
- કારણ: તે અધકચરું રાંધેલું માંસ કે દૂષિત ખોરાક ખાવાથી થઈ શકે છે.
૫. વ્હીપવોર્મ (Whipworm – ચાબુક કૃમિ)
તેનો આકાર ચાબુક જેવો હોય છે, જેનો પાછળનો ભાગ જાડો અને આગળનો ભાગ પાતળો હોય છે. તે મોટા આંતરડામાં જોવા મળે છે અને તેના કારણે પેટમાં સતત દુખાવો કે ઝાડાની સમસ્યા રહે છે.
મુખ્ય તફાવત એક નજરે:
| કરમિયાનો પ્રકાર | મુખ્ય લક્ષણ | ફેલાવવાનું કારણ |
| રાઉન્ડવોર્મ | પેટ ફૂલવું, ઉધરસ | ગંદુ પાણી / ખોરાક |
| પિનવોર્મ | ગુદામાં રાત્રે ખંજવાળ | નખની ગંદકી / સ્પર્શ |
| હૂકવોર્મ | શરીરમાં લોહીની કમી | ખુલ્લા પગે માટીમાં ચાલવું |
| ટેપવોર્મ | વધુ ભૂખ લાગવી, નબળાઈ | દૂષિત માંસ કે શાકભાજી |
પેટના કરમિયા ના કારણો શું છે?
પેટમાં કરમિયા થવા પાછળનું મુખ્ય કારણ અસ્વચ્છતા અને દૂષિત જીવનશૈલી છે. જ્યારે કરમિયાના ઈંડા કે લાર્વા (જીવાત) કોઈ પણ માધ્યમ દ્વારા આપણા મોઢા વાટે આંતરડામાં પહોંચે છે, ત્યારે તે ત્યાં વિકસે છે.
તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. દૂષિત ખોરાક અને પાણી
આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે.
- બહારના ખુલ્લા ખોરાક, જેની ઉપર માખીઓ બેસતી હોય, તેના દ્વારા ઈંડા શરીરમાં પ્રવેશે છે.
- જો પીવાનું પાણી ફિલ્ટર કરેલું કે ઉકાળેલું ન હોય, તો તેમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવો પેટમાં જઈને કરમિયા પેદા કરે છે.
૨. શાકભાજી અને ફળો બરાબર ન ધોવા
શાકભાજી અને ફળો જમીનમાં ઉગતા હોય છે અને ઘણીવાર તેના પર કરમિયાના ઈંડા ચોંટેલા હોય છે. જો તેને વાપરતા પહેલા નવશેકા પાણીમાં મીઠું નાખીને બરાબર ધોવામાં ન આવે, તો તે ખોરાક દ્વારા શરીરમાં જાય છે.
૩. વ્યક્તિગત અસ્વચ્છતા (Hygiene)
- હાથ ન ધોવા: જમતા પહેલા કે શૌચાલય ગયા પછી સાબુથી હાથ બરાબર ન ધોવાને કારણે નખમાં છુપાયેલી ગંદકી પેટમાં જાય છે.
- નખ વધારવા: મોટા નખમાં કરમિયાના ઈંડા સરળતાથી ભરાઈ રહે છે, જે બાળકોમાં આ સમસ્યા થવાનું મોટું કારણ છે.
૪. ખુલ્લા પગે માટીમાં ચાલવું
ખાસ કરીને હૂકવોર્મ (Hookworm) પ્રકારના કરમિયા માટીમાં હોય છે. જ્યારે આપણે ખુલ્લા પગે માટીમાં ચાલીએ છીએ, ત્યારે આ જીવાત ત્વચાને વીંધીને સીધી લોહીના પ્રવાહમાં ભળી જાય છે અને ત્યાંથી આંતરડા સુધી પહોંચે છે.
૫. અધકચરું રાંધેલું માંસ
જે લોકો માંસાહારી છે, જો તેઓ માંસને બરાબર ઉંચા તાપમાને રાંધતા નથી, તો તેમાં રહેલા ટેપવોર્મ (Tapeworm) જીવતા રહી જાય છે અને ખાનારના પેટમાં જઈને મોટું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
૬. બાળકોમાં અંગૂઠો ચૂસવાની આદત
નાના બાળકો રમતી વખતે ગમે તે વસ્તુ કે માટીવાળા હાથ મોઢામાં નાખતા હોય છે. આ સિવાય અંગૂઠો કે આંગળીઓ ચૂસવાની આદતને કારણે પણ જંતુઓ પેટમાં પહોંચે છે.
બચવાના સરળ ઉપાયો:
- હંમેશા ગરમ અને તાજો ખોરાક ખાવો.
- પાણી હંમેશા ઉકાળીને અથવા શુદ્ધ કરીને પીવું.
- બાળકોના નખ દર અઠવાડિયે કાપવા.
- જમતા પહેલા ૨૦ સેકન્ડ સુધી સાબુથી હાથ ધોવા.
પેટના કરમિયા ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
પેટમાં કરમિયા હોવાના લક્ષણો ઘણીવાર સામાન્ય પાચનની સમસ્યાઓ જેવા લાગે છે, પરંતુ જો તેને લાંબા સમય સુધી અવગણવામાં આવે તો તે શરીરને અંદરથી ખોખલું કરી શકે છે. કરમિયાના પ્રકાર અને તેની સંખ્યાના આધારે લક્ષણો અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.
મુખ્ય ચિહ્નો અને લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
૧. પાચનતંત્રને લગતા લક્ષણો
- પેટમાં દુખાવો: નાભિની આસપાસ સતત કે અવારનવાર ઝીણો દુખાવો થવો.
- ગેસ અને બ્લોટિંગ: પેટ ભારે લાગવું અને વારંવાર ગેસ થવો.
- ઝાડા કે કબજિયાત: મળ ત્યાગની આદતોમાં અચાનક ફેરફાર થવો. ક્યારેક ઝાડામાં સફેદ દોરા જેવા કરમિયા દેખાઈ શકે છે.
- ઉબકા અને ઉલટી: સવારે ઉઠતી વખતે અથવા જમ્યા પછી તરત ઉબકા આવવા.
૨. શારીરિક ફેરફારો અને નબળાઈ
- વજન ઘટવું: પૂરતો ખોરાક લેવા છતાં પણ વજન ન વધવું અથવા સતત ઘટવું.
- એનિમિયા (લોહીની કમી): ચહેરો અને આંખો ફિક્કી પડી જવી. હૂકવોર્મ જેવા કરમિયા લોહી ચૂસતા હોવાથી શરીરમાં રક્તકણો ઘટી જાય છે.
- સતત થાક: થોડું કામ કરવા છતાં પણ ખૂબ જ થાક અને નબળાઈ અનુભવવી.
૩. ત્વચા અને એલર્જીના લક્ષણો
- ગુદાના ભાગમાં ખંજવાળ: ખાસ કરીને રાત્રિના સમયે પિનવોર્મ્સ ઈંડા મૂકવા માટે નીચે આવતા હોવાથી ગુદાના ભાગમાં અસહ્ય ખંજવાળ આવે છે.
- ચામડી પર ચકામા: ક્યારેક શરીર પર લાલ ચકામા કે એલર્જી જેવી સ્થિતિ જોવા મળે છે.
- મોઢા પર સફેદ ડાઘ: આયુર્વેદ મુજબ, ચહેરા પર દેખાતા આછા સફેદ ડાઘ પણ પેટમાં કરમિયા હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
૪. ઊંઘ અને વર્તનમાં ફેરફાર (ખાસ કરીને બાળકોમાં)
- દાંત કચકચાવવા: રાત્રે સૂતી વખતે દાંત પીસવાનો અવાજ આવવો.
- ચિડચિડિયાપણું: ઊંઘ પૂરી ન થવાને કારણે કે પેટની અસ્વસ્થતાને લીધે બાળક સ્વભાવે જીદ્દી કે ચિડચિડિયું થઈ જાય છે.
- મોઢામાંથી લાળ પડવી: ઊંઘમાં મોઢામાંથી વધુ પડતી લાળ (Drooling) પડવી એ પણ એક જાણીતું લક્ષણ છે.
લક્ષણોની ગંભીરતા મુજબ ચેકલિસ્ટ:
| સામાન્ય લક્ષણો | ગંભીર લક્ષણો (ડોક્ટરને મળવું) |
| પેટમાં સામાન્ય ચૂંક આવવી | મળમાં લોહી કે પરુ આવવું |
| જીભ પર સફેદ પડ જામવું | અસહ્ય પેટનો દુખાવો કે સોજો |
| વારંવાર ભૂખ લાગવી | સતત ઉલટી થવી |
| રાત્રે પથારીમાં પેશાબ કરી જવો | ખૂબ જ તાવ અને અશક્તિ |
પેટના કરમિયા નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
પેટમાં કરમિયાનું નિદાન (Diagnosis) કરવા માટે તબીબી વિજ્ઞાનમાં કેટલીક ચોક્કસ પદ્ધતિઓ છે. જો ઉપર જણાવેલા લક્ષણો દેખાય, તો ડોક્ટર નીચે મુજબની તપાસ કરાવી શકે છે:
૧. મળની તપાસ (Stool Test)
આ સૌથી સામાન્ય અને વિશ્વસનીય પદ્ધતિ છે.
- કેવી રીતે થાય છે: દર્દીના મળનો નમૂનો લેબોરેટરીમાં મોકલવામાં આવે છે.
- શું જોવામાં આવે છે: માઇક્રોસ્કોપ નીચે તપાસ કરવાથી તેમાં કરમિયાના ઈંડા (Eggs) અથવા તેના લાર્વા દેખાય છે. ક્યારેક ચોક્કસ પ્રકારના કરમિયા ઓળખવા માટે સળંગ ૩ દિવસ સુધી અલગ-અલગ નમૂના લેવામાં આવે છે.
૨. ટેપ ટેસ્ટ (Scotch Tape Test)
આ ટેસ્ટ ખાસ કરીને પિનવોર્મ (Pinworms) માટે કરવામાં આવે છે, જે રાત્રે ગુદાના ભાગમાં ઈંડા મૂકે છે.
- કેવી રીતે થાય છે: સવારે ઉઠતાની સાથે જ, વ્યક્તિ શૌચાલય જાય કે સ્નાન કરે તે પહેલાં, ગુદાના ભાગની આસપાસ એક પારદર્શક ચીકણી પટ્ટી (Tape) લગાડવામાં આવે છે.
- પરિણામ: જો ઈંડા હશે તો તે પટ્ટી પર ચોંટી જશે, જેને લેબમાં માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ તપાસવામાં આવે છે.
૩. લોહીની તપાસ (Blood Test)
કેટલાક કરમિયા લોહીમાં ચોક્કસ પ્રકારના ફેરફારો કરે છે.
- Eosinophils: જો લોહીના રિપોર્ટમાં ‘ઈઓસિનોફિલ્સ’ (એક પ્રકારના શ્વેત કણો) નું પ્રમાણ વધેલું જોવા મળે, તો તે શરીરમાં પરોપજીવી જીવાત કે એલર્જી હોવાનો સંકેત આપે છે.
- Hemoglobin: જો લોહીમાં હિમોગ્લોબિન ઓછું (એનિમિયા) હોય, તો તે હૂકવોર્મની હાજરી સૂચવી શકે છે.
૪. ઈમેજિંગ ટેસ્ટ (Imaging Tests)
જો કરમિયા આંતરડામાંથી આગળ વધીને અન્ય અંગો (જેમ કે લીવર કે ફેફસાં) સુધી પહોંચ્યા હોવાની આશંકા હોય, તો ડોક્ટર આ રિપોર્ટ કરાવી શકે છે:
- X-ray: આંતરડામાં કરમિયાના ઝુંડને જોવા માટે.
- Ultrasound (સોનોગ્રાફી): પિત્તાશય કે સ્વાદુપિંડમાં કરમિયાની હાજરી તપાસવા.
- CT Scan અથવા MRI: જો સંક્રમણ ખૂબ ગંભીર હોય અને મગજ કે અન્ય ભાગો સુધી પહોંચ્યું હોય (ખાસ કરીને ટેપવોર્મની સ્થિતિમાં).
૫. એન્ડોસ્કોપી (Endoscopy)
જ્યારે મળની તપાસમાં કંઈ ન મળે પણ લક્ષણો ગંભીર હોય, ત્યારે મોઢા વાટે એક પાતળી નળી (જેમાં કેમેરો હોય) નાખીને આંતરડાની અંદરની તપાસ કરવામાં આવે છે જેથી ત્યાં છુપાયેલા કરમિયાને સીધા જોઈ શકાય.
ઘરે જાતે નિરીક્ષણ કેવી રીતે કરવું?
- નાના બાળકોમાં: રાત્રે સૂતી વખતે ૧-૨ કલાક પછી બાળકના ગુદાના ભાગે ટોર્ચ કરીને તપાસવું. જો પિનવોર્મ હશે તો તે નાના સફેદ દોરા જેવા ચાલતા દેખાશે.
- મળનું અવલોકન: ક્યારેક રાઉન્ડવોર્મ કે ટેપવોર્મના ટુકડા મળમાં નરી આંખે પણ જોઈ શકાય છે.
પેટના કરમિયા ની સારવાર શું છે?
પેટના કરમિયાની સારવાર મુખ્યત્વે બે રીતે કરી શકાય છે: મેડિકલ (એલોપેથી) અને આયુર્વેદિક. સારવારનો મુખ્ય હેતુ કરમિયાને મારવાનો અને તેને મળ વાટે શરીરની બહાર કાઢવાનો હોય છે.
નીચે મુજબની વિગતવાર સારવાર પદ્ધતિઓ છે:
૧. મેડિકલ સારવાર (Allopathic Treatment)
ડોક્ટર્સ સામાન્ય રીતે ‘એન્ટી-પેરાસાઈટિક’ દવાઓ આપે છે. આ દવાઓ કરમિયાના પ્રકાર મુજબ અલગ હોઈ શકે છે:
- Albendazole (એલબેન્ડાઝોલ): આ સૌથી પ્રચલિત દવા છે. તે કરમિયાને ગ્લુકોઝ લેતા અટકાવે છે, જેથી તે શક્તિ વગર મરી જાય છે.
- Mebendazole (મેબેન્ડાઝોલ): આ દવા ખાસ કરીને રાઉન્ડવોર્મ અને પિનવોર્મ માટે વપરાય છે.
- Ivermectin: જ્યારે કરમિયાનું સંક્રમણ વધુ હોય ત્યારે ડોક્ટર આ દવાની સલાહ આપે છે.
નોંધ: આ દવાઓનો ડોઝ (ટીકડી કે સિરપ) વ્યક્તિની ઉંમર અને વજન પર આધાર રાખે છે. તેથી ડોક્ટરની સલાહ વગર જાતે દવા લેવી નહીં.
૨. આયુર્વેદિક અને ઘરેલું સારવાર
આયુર્વેદમાં કરમિયાને ‘કૃમિ’ કહેવામાં આવે છે અને તેને દૂર કરવા માટે કડવી અને તીખી વસ્તુઓનો ઉપયોગ થાય છે.
- અજમો અને ગોળ: સવારે ખાલી પેટે થોડો ગોળ ખાવો અને ૧૫ મિનિટ પછી અડધી ચમચી અજમો નવશેકા પાણી સાથે લેવો. અજમો કરમિયાનો નાશ કરે છે.
- વીડંગાદિ ચૂર્ણ: આ આયુર્વેદની જાણીતી દવા છે. ‘વાયવિડંગ’ કરમિયા માટે શ્રેષ્ઠ ઔષધિ માનવામાં આવે છે.
- કાચા પપૈયાનો રસ: કાચા પપૈયાના દૂધ (સફેદ રસ) ને મધ અને ગરમ પાણી સાથે લેવાથી કરમિયા મરી જાય છે.
- લીમડાના પાન: સવારે ખાલી પેટે કડવા લીમડાના પાનનો રસ પીવો અથવા પાન ચાવીને ખાવા. તે આંતરડાને શુદ્ધ કરે છે.
- દાડમની છાલ: દાડમની સૂકી છાલનો ઉકાળો પીવાથી ટેપવોર્મ જેવા લાંબા કરમિયામાં ફાયદો થાય છે.
૩. સારવાર દરમિયાન રાખવાની સાવચેતીઓ
માત્ર દવા લેવાથી કરમિયા મટતા નથી, કારણ કે તેના ઈંડા ઘરમાં કે નખમાં રહી ગયા હોય તો તે ફરીથી થઈ શકે છે. તેથી નીચેની બાબતોનું પાલન કરો:
- આખા પરિવારની સારવાર: જો ઘરમાં એક બાળકને કરમિયા હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ પરિવારના તમામ સભ્યોએ ‘ડીવોર્મિંગ’ કરવું જોઈએ, કારણ કે તે એકબીજાના સંપર્કથી ફેલાય છે.
- કપડાં ગરમ પાણીમાં ધોવા: સારવાર દરમિયાન પહેરેલા કપડાં, પથારીની ચાદર અને ટુવાલને ગરમ પાણીમાં ધોવા જેથી ઈંડા નાશ પામે.
- ખાંડ અને મીઠાઈ બંધ કરવી: કરમિયા ખાંડ અને ગળી વસ્તુઓ પર જીવે છે. સારવાર ચાલતી હોય ત્યારે ગળપણ સાવ ઓછું કરી દેવું.
- નખ કાપવા: જે દિવસે દવા લો તે જ દિવસે નખ કાપી નાખવા જેથી નખમાં છુપાયેલા ઈંડા ફરી મોઢામાં ન જાય.
૪. ડીવોર્મિંગ (Deworming) ક્યારે કરવું?
ભારત સરકારના આરોગ્ય વિભાગ મુજબ, વર્ષમાં બે વાર (દર ૬ મહિને) બાળકોને કરમિયાની દવા આપવી જોઈએ. આ એક સાવચેતીનું પગલું છે જેથી બાળકનું શારીરિક અને માનસિક વિકાસ અટકે નહીં.
પેટના કરમિયા નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
પેટમાં કરમિયાનું જોખમ ઘટાડવા માટે દવા કરતાં પણ વધુ મહત્વનું ‘હાઈજીન’ (Hygiene) એટલે કે સ્વચ્છતા છે. જો તમે તમારી જીવનશૈલીમાં થોડા ફેરફાર કરો, તો કરમિયાને શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવી શકાય છે.
અહીં કેટલીક અસરકારક રીતો છે જેનાથી તમે અને તમારો પરિવાર આ જોખમથી બચી શકો છો:
૧. હાથ ધોવાની આદત (સૌથી મહત્વનું)
- શૌચાલય પછી: શૌચાલય ગયા પછી હંમેશા સાબુથી ૨૦ સેકન્ડ સુધી હાથ ધોવા.
- જમતા પહેલા: કોઈ પણ વસ્તુ ખાતા પહેલા કે રસોઈ બનાવતા પહેલા હાથ સાફ કરવા અનિવાર્ય છે.
- બહારથી આવ્યા પછી: રમીને કે બહારથી આવ્યા પછી બાળકોના હાથ-પગ સાબુથી સાફ કરાવવા.
૨. આહારમાં સાવચેતી
- શાકભાજી અને ફળો: બજારમાંથી લાવેલા શાકભાજી (ખાસ કરીને પાંદડાવાળા શાક જેવા કે કોબીજ, પાલક) ને નવશેકા ગરમ પાણીમાં મીઠું નાખીને ધોવા જોઈએ.
- પાણીની શુદ્ધતા: હંમેશા ઉકાળેલું અથવા ફિલ્ટર કરેલું શુદ્ધ પાણી પીવું. ખુલ્લા નળ કે અજાણ્યા સ્ત્રોતનું પાણી પીવાનું ટાળવું.
- ખોરાકને ઢાંકીને રાખવો: ખોરાક પર માખીઓ ન બેસે તેનું ખાસ ધ્યાન રાખવું, કારણ કે માખીઓ કરમિયાના ઈંડા ફેલાવવાનું કામ કરે છે.
- માંસ રાંધવાની રીત: જો તમે માંસાહારી હોવ, તો માંસને હંમેશા પૂરેપૂરું (Well-cooked) રાંધવું. અધકચરું માંસ ટેપવોર્મનું મુખ્ય કારણ છે.
૩. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા
- નખ કાપવા: નિયમિતપણે નખ કાપવા જોઈએ. લાંબા નખમાં કરમિયાના ઈંડા ભરાઈ રહે છે, જે જમતી વખતે સીધા પેટમાં જાય છે.
- બહાર ચપ્પલ પહેરવા: માટી કે કાદવમાં ક્યારેય ખુલ્લા પગે ન ચાલવું. હૂકવોર્મ જેવા કરમિયા ત્વચા વાટે શરીરમાં ઘૂસી શકે છે, તેથી બહાર હંમેશા પગરખાં પહેરવા.
૪. ઘરની સ્વચ્છતા
- પથારી અને કપડાં: જો પરિવારમાં કોઈને કરમિયા હોય, તો તેમની ચાદર, ટુવાલ અને કપડાં ગરમ પાણીમાં ધોવા જેથી તેના ઈંડા નાશ પામે.
- શૌચાલયની સફાઈ: શૌચાલય અને બાથરૂમને નિયમિત જંતુનાશક પ્રવાહી (Disinfectant) થી સાફ રાખવા.
૫. પાલતુ પ્રાણીઓની કાળજી
જો તમારા ઘરે કૂતરો કે બિલાડી જેવા પાલતુ પ્રાણીઓ હોય, તો તેમને પણ સમયસર કરમિયાની દવા (Deworming) અપાવવી જોઈએ, કારણ કે પ્રાણીઓ દ્વારા પણ માણસોમાં કરમિયા ફેલાઈ શકે છે.
નિવારણ માટે ‘ગોલ્ડન રૂલ’:
દર ૬ મહિને ડીવોર્મિંગ: વર્ષમાં બે વાર (દર છ મહિને) ડોક્ટરની સલાહ મુજબ કરમિયાની દવા લેવી એ સૌથી ઉત્તમ નિવારણ છે. આખા પરિવારે એકસાથે આ દવા લેવી જોઈએ જેથી એકબીજામાં ચેપ ફેલાવાનું જોખમ શૂન્ય થઈ જાય.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-પેટના કરમિયા
પેટમાં કરમિયા થવા એ આમ તો સામાન્ય બાબત છે, પરંતુ કેટલીકવાર તે ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. જો નીચે મુજબની પરિસ્થિતિ જણાય, તો તમારે વિલંબ કર્યા વગર ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
૧. પાચનતંત્રની ગંભીર સમસ્યાઓ
- ઝાડામાં લોહી: જો મળ ત્યાગ વખતે લોહી કે પરુ (Pus) જેવું દેખાય.
- સતત ઉલટી: જો તમને કે બાળકને સતત ઉબકા આવતા હોય અને કંઈ પણ ખાધેલું પેટમાં ટકતું ન હોય.
- પેટમાં અસહ્ય દુખાવો: પેટમાં સતત ચૂંક આવવી અથવા પેટ ફૂલી જવું (સોજો આવવો).
૨. શારીરિક અશક્તિના ચિહ્નો
- અતિશય થાક: જો વ્યક્તિ દરરોજ કરતાં વધુ થાક અનુભવે અને ચહેરો એકદમ ફિક્કો (Pale) પડી ગયો હોય, જે એનિમિયા (લોહીની કમી) ના લક્ષણો હોઈ શકે છે.
- તાવ: કરમિયાના સંક્રમણને કારણે જો સતત હળવો કે તેજ તાવ રહેતો હોય.
- વજનમાં ઝડપી ઘટાડો: પૂરતો ખોરાક લેવા છતાં પણ જો ટૂંકા સમયમાં વજનમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળે.
૩. ત્વચા અને એલર્જી
- જો આખા શરીર પર લાલ ચકામા, ખંજવાળ કે એલર્જીક રિએક્શન જેવું જણાય.
- ગુદાના ભાગમાં એટલી હદે ખંજવાળ આવતી હોય કે જેથી ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચે અને ત્યાં ચામડી છોલાઈ જાય.
૪. જ્યારે ઘરેલું ઉપાયો કામ ન કરે
- જો તમે અજમો, લસણ કે અન્ય ઘરેલું નુસખાઓ ૧ અઠવાડિયા સુધી અજમાવ્યા હોય અને છતાં પણ લક્ષણોમાં કોઈ સુધારો ન જણાય.
- જો મળમાં (Stool) જીવતા કરમિયા કે તેના ટુકડા વારંવાર જોવા મળતા હોય.
ખાસ નોંધ:
બાળકોના કિસ્સામાં ખાસ સાવધ રહેવું જોઈએ. જો બાળક સતત રડતું હોય, પથારીમાં પેશાબ કરી જતું હોય અથવા તેના વિકાસમાં અવરોધ જણાતો હોય, તો તુરંત પિડિયાટ્રિશિયન (બાળ રોગ નિષ્ણાત) ને બતાવવું.
ડોક્ટર પાસે જતી વખતે શક્ય હોય તો છેલ્લા ૧-૨ દિવસના લક્ષણોની યાદી સાથે રાખવી જેથી તેઓ ચોક્કસ પ્રકારના કરમિયાનું નિદાન કરી શકે.
નિષ્કર્ષ
પેટના કરમિયા એ કોઈ ગભરાવા જેવી બીમારી નથી, પરંતુ તેને અવગણવી પણ ન જોઈએ. સ્વચ્છતા એ જ આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ છે. જો તમે તમારા આહાર અને રહેણીકરણીમાં શુદ્ધતા રાખશો, તો કરમિયા જેવી સમસ્યાઓથી દૂર રહી શકશો.
