બ્રેઈન હેમરેજ (Brain Hemorrhage): કારણો, લક્ષણો અને બચવાના ઉપાયો
મગજ એ શરીરનું સૌથી નાજુક અને મહત્વનું અંગ છે. જ્યારે મગજમાં લોહીનો સ્ત્રાવ થાય છે, ત્યારે તેને ‘હેમરેજિક સ્ટ્રોક’ (Hemorrhagic Stroke) પણ કહેવામાં આવે છે. લોહી જમા થવાથી મગજના કોષો મરવા લાગે છે, જેનાથી લકવો અથવા કાયમી શારીરિક ક્ષતિ થઈ શકે છે.
બ્રેઈન હેમરેજ કયા પ્રકારના હોય છે?
બ્રેઈન હેમરેજ તેના સ્થાન (મગજમાં કઈ જગ્યાએ લોહી વહ્યું છે) ના આધારે મુખ્ય બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે. તેને સમજવા માટે નીચે મુજબના પ્રકારો જાણી શકાય છે:
૧. મગજની અંદરનો રક્તસ્ત્રાવ (Intracerebral Hemorrhage)
આ પ્રકારમાં રક્તસ્ત્રાવ મગજની પેશીઓની અંદર થાય છે.
- આ સૌથી સામાન્ય પ્રકારનો હેમરેજ છે.
- તે મુખ્યત્વે લાંબા સમયના હાઈ બ્લડ પ્રેશરને કારણે થાય છે.
૨. મગજની આસપાસનો રક્તસ્ત્રાવ (Extracerebral Hemorrhage)
આમાં લોહી મગજની પેશીઓની અંદર નહીં, પરંતુ મગજ અને ખોપરીની વચ્ચે આવેલા પડો (Membranes) માં વહે છે. તેના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે:
- સબએરેકનોઇડ હેમરેજ (Subarachnoid Hemorrhage): મગજ અને તેને ઢાંકતા પાતળા પડની વચ્ચે લોહી વહેવું. આ મોટાભાગે ‘એન્યુરિઝમ’ (નસ ફૂલી જવી) ફાટવાથી થાય છે.
- એપિડ્યુરલ હેમરેજ (Epidural Hemorrhage): ખોપરીના હાડકા અને મગજના ઉપરના સૌથી બહારના પડની વચ્ચે લોહી જામવું. આ સામાન્ય રીતે માથાની ગંભીર ઈજાને કારણે થાય છે.
- સબડ્યુરલ હેમરેજ (Subdural Hemorrhage): મગજની સપાટી અને તેના બહારના પડની બરાબર નીચે લોહી જામવું.
પ્રકાર મુજબ તફાવત (કોષ્ટક)
| પ્રકાર | સ્થાન | મુખ્ય કારણ |
| ઇન્ટ્રાસેરેબ્રલ | મગજની અંદર | હાઈ બ્લડ પ્રેશર |
| સબએરેકનોઇડ | મગજની સપાટીની આસપાસ | એન્યુરિઝમ ફાટવું |
| એપિડ્યુરલ | ખોપરી અને પડની વચ્ચે | અકસ્માત/ઈજા |
| સબડ્યુરલ | મગજની ઉપરના પડમાં | માથાની ઈજા કે ઉંમર |
બ્રેઈન હેમરેજ ના કારણો શું છે?
બ્રેઈન હેમરેજ થવા પાછળ ઘણા કારણો હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે રુધિરવાહિનીની દીવાલ નબળી પડે છે અથવા તેના પર દબાણ વધે છે ત્યારે તે ફાટી જાય છે.
મુખ્ય કારણોની વિગત નીચે મુજબ છે:
૧. હાઈ બ્લડ પ્રેશર (Hypertension)
આ બ્રેઈન હેમરેજનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે. લાંબા સમય સુધી હાઈ બ્લડ પ્રેશર રહેવાથી મગજની ઝીણી નસો નબળી પડવા લાગે છે અને દબાણ વધતા તે ફાટી શકે છે.
૨. માથામાં ગંભીર ઈજા (Head Trauma)
- રોડ અકસ્માત, ઊંચાઈ પરથી પડવું અથવા રમતગમત દરમિયાન માથામાં જોરદાર ફટકો લાગવાથી રક્તસ્ત્રાવ થઈ શકે છે.
- ૫૦ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના લોકોમાં હેમરેજ થવાનું આ મુખ્ય કારણ છે.
૩. એન્યુરિઝમ (Aneurysm)
આ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં રુધિરવાહિનીની દીવાલ નબળી પડીને ફુગ્ગાની જેમ ફૂલી જાય છે. જ્યારે આ ફુગ્ગો ફાટે છે, ત્યારે મગજમાં ઝડપથી રક્તસ્ત્રાવ થાય છે.
૪. એમીલોઈડ એન્જીયોપેથી (Amyloid Angiopathy)
આ સ્થિતિમાં રુધિરવાહિનીઓની દીવાલોમાં એક પ્રકારનું પ્રોટીન જમા થાય છે. આ સામાન્ય રીતે વૃદ્ધાવસ્થામાં જોવા મળે છે અને તેના કારણે વારંવાર નાના-નાના રક્તસ્ત્રાવ થઈ શકે છે.
૫. રુધિરવાહિનીઓની ખામી (AVM)
આ એક જન્મજાત ખામી છે જેમાં મગજની ધમનીઓ અને નસો યોગ્ય રીતે જોડાયેલી હોતી નથી. તે ગમે ત્યારે ફાટી શકે છે, જોકે આ કિસ્સાઓ ઓછા જોવા મળે છે.
૬. અન્ય કારણો
- લોહી પાતળું કરવાની દવાઓ: એસ્પિરિન કે વોરફરીન જેવી દવાઓનો વધુ પડતો કે અનિયંત્રિત ઉપયોગ.
- લીવરની બીમારી: લીવરની ગંભીર બીમારીને કારણે શરીરમાં લોહી ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા ધીમી પડે છે.
- નશાકારક પદાર્થો: કોકેઈન જેવા ડ્રગ્સનો ઉપયોગ બ્લડ પ્રેશર અચાનક વધારી દે છે, જે હેમરેજ નોતરે છે.
- બ્લીડિંગ ડિસોર્ડર: હીમોફિલિયા કે સિકલ સેલ એનિમિયા જેવી બીમારીઓ.
સાવચેતી: જો કોઈ વ્યક્તિને અચાનક અસહ્ય માથાનો દુખાવો થાય કે અડધું શરીર નબળું પડે, તો તેને ‘સ્ટ્રોક’ માનીને વિલંબ કર્યા વગર હોસ્પિટલ પહોંચાડવી જોઈએ.
બ્રેઈન હેમરેજ ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
બ્રેઈન હેમરેજના લક્ષણો એ બાબત પર આધાર રાખે છે કે મગજના કયા ભાગમાં રક્તસ્ત્રાવ થયો છે અને તે કેટલો ગંભીર છે. સામાન્ય રીતે આ લક્ષણો અચાનક જ જોવા મળે છે.
બ્રેઈન હેમરેજના મુખ્ય ચિહ્નો નીચે મુજબ છે:
૧. અચાનક અને અસહ્ય માથાનો દુખાવો
આને ઘણીવાર લોકો “જીવનનો સૌથી ખરાબ માથાનો દુખાવો” ગણાવે છે. તે કોઈ પણ અગાઉની ચેતવણી વગર અચાનક શરૂ થાય છે.
૨. શારીરિક નબળાઈ અથવા લકવો
- શરીરના કોઈ પણ એક ભાગમાં (ડાબી કે જમણી બાજુ) અચાનક નબળાઈ આવવી.
- હાથ, પગ અથવા ચહેરો સુન્ન થઈ જવો.
- ઘણીવાર ચહેરાનો એક ભાગ નીચે નમી જાય છે (Facial Droop).
૩. દ્રષ્ટિમાં ફેરફાર
- અચાનક ધૂંધળું દેખાવું.
- એક વસ્તુના બે દેખાવવા (Double Vision).
- એક આંખે દેખાતું બંધ થઈ જવું.
૪. બોલવામાં અને સમજવામાં તકલીફ
- બોલતી વખતે શબ્દો લથડવા (Slurred Speech).
- વ્યક્તિ શું બોલે છે તે સમજવામાં સામેવાળાને તકલીફ પડવી.
- પોતે શું કહેવા માંગે છે તે વ્યક્ત ન કરી શકવું.
૫. સંતુલન અને સંકલન ગુમાવવું
- ચાલતી વખતે લથડિયું ખાવું.
- ચક્કર આવવા (Vertigo).
- હાથ-પગના હલનચલન પર કાબૂ ન રહેવો.
૬. અન્ય મહત્વના લક્ષણો
- ઉબકા અને ઉલટી: માથાના દુખાવાની સાથે સતત ઉલટી થવી.
- ગળવામાં તકલીફ: ખોરાક કે પાણી ગળતી વખતે મુશ્કેલી થવી (Dysphagia).
- ઝબકારા આવવા અથવા ખેંચ: અચાનક આંચકી કે વાઈ આવવી (Seizures).
- ભાન ગુમાવવું: વ્યક્તિ અર્ધજાગૃત અવસ્થામાં જતી રહે અથવા સાવ બેભાન થઈ જાય.
FAST ફોર્મ્યુલા (તાત્કાલિક તપાસ માટે)
જો તમને શંકા હોય કે કોઈને હેમરેજ કે સ્ટ્રોક થયો છે, તો આ ૪ ટેસ્ટ કરો:
- F (Face): વ્યક્તિને હસવાનું કહો. શું ચહેરાની એક બાજુ નમી જાય છે?
- A (Arms): વ્યક્તિને બંને હાથ ઉંચા કરવા કહો. શું એક હાથ નીચે તરફ નમી જાય છે?
- S (Speech): એક સાદું વાક્ય બોલવાનું કહો. શું તેમના શબ્દો લથડે છે?
- T (Time): જો આમાંથી એક પણ લક્ષણ દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વગર તરત જ એમ્બ્યુલન્સ બોલાવો.
બ્રેઈન હેમરેજ નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
બ્રેઈન હેમરેજ એક મેડિકલ ઈમરજન્સી હોવાથી તેનું નિદાન ખૂબ જ ઝડપથી કરવું જરૂરી છે. જ્યારે દર્દીને હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવે છે, ત્યારે ડોક્ટરો નીચે મુજબની પ્રક્રિયાઓ દ્વારા નિદાન કરે છે:
૧. શારીરિક અને ન્યુરોલોજીકલ તપાસ
સૌ પ્રથમ ડોક્ટર દર્દીની સ્થિતિ તપાસે છે:
- લક્ષણોની તપાસ: બ્લડ પ્રેશર કેટલું છે, શ્વાસની ગતિ કેવી છે અને દર્દી સભાન છે કે નહીં.
- ન્યુરોલોજીકલ ટેસ્ટ: આંખોનું હલનચલન, યાદશક્તિ, સ્નાયુઓની તાકાત અને બોલવાની ક્ષમતાની તપાસ કરવામાં આવે છે.
૨. ઈમેજિંગ ટેસ્ટ (મુખ્ય નિદાન)
મગજની અંદરની સ્થિતિ જોવા માટે આ ટેસ્ટ સૌથી મહત્વના છે:
- CT Scan (સીટી સ્કેન): આ સૌથી પહેલો ટેસ્ટ છે. તે ખૂબ ઝડપથી થાય છે અને મગજમાં લોહી ક્યાં વહ્યું છે (રક્તસ્ત્રાવ) તે સ્પષ્ટ રીતે બતાવે છે.
- MRI Scan (એમઆરઆઈ): જો રક્તસ્ત્રાવનું કારણ વધુ ઊંડાણપૂર્વક સમજવું હોય, તો MRI કરવામાં આવે છે. તે મગજની પેશીઓના નુકસાન વિશે વધુ ચોક્કસ માહિતી આપે છે.
૩. રુધિરવાહિનીઓની તપાસ (Angiography)
જો ડોક્ટરને શંકા હોય કે કોઈ નસમાં ખામી છે, તો આ ટેસ્ટ કરાય છે:
- CT Angiogram (CTA): નસોમાં એક ખાસ પ્રકારનું ડાઈ (Injected dye) નાખીને જોવામાં આવે છે કે કઈ નસ ફાટી છે અથવા ક્યાં બ્લોકેજ છે.
૪. લમ્બર પંચર (Lumbar Puncture)
જો સીટી સ્કેનમાં કંઈ દેખાતું ન હોય પણ ડોક્ટરને ‘સબએરેકનોઇડ હેમરેજ’ની શંકા હોય, તો કરોડરજ્જુમાંથી પ્રવાહી (Cerebrospinal Fluid) કાઢીને તેમાં લોહીના અંશ છે કે નહીં તે તપાસવામાં આવે છે.
૫. બ્લડ ટેસ્ટ (લોહીની તપાસ)
આ તપાસ હેમરેજના કારણો શોધવા માટે કરવામાં આવે છે:
- લોહી કેટલી ઝડપથી ગંઠાય છે (Clotting test).
- બ્લડ શુગર અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું પ્રમાણ.
- ચેપ (Infection) કે સોજો તપાસવા માટે.
નિદાન પછી શું?
એકવાર રક્તસ્ત્રાવનું સ્થાન અને ગંભીરતા નક્કી થઈ જાય પછી, ડોક્ટર નક્કી કરે છે કે:
- શું માત્ર દવાઓથી બ્લડ પ્રેશર અને સોજો નિયંત્રિત કરી શકાશે?
- અથવા શું તાત્કાલિક સર્જરી (ઓપરેશન) કરીને લોહી કાઢવું પડશે?
બ્રેઈન હેમરેજ ની સારવાર શું છે?
બ્રેઈન હેમરેજની સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રક્તસ્ત્રાવને રોકવાનો, મગજ પરના દબાણને ઓછું કરવાનો અને ભવિષ્યમાં થતા નુકસાનને અટકાવવાનો હોય છે. સારવારનો પ્રકાર હેમરેજ કેટલું ગંભીર છે અને કયા સ્થાને છે તેના પર નિર્ભર કરે છે.
મુખ્ય સારવાર પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
૧. તાત્કાલિક મેડિકલ સારવાર (Life Support)
દર્દી હોસ્પિટલ પહોંચે એટલે સૌથી પહેલા તેમનો શ્વાસ અને બ્લડ પ્રેશર સ્થિર કરવામાં આવે છે. જો દર્દી બેભાન હોય, તો તેમને વેન્ટિલેટર પર પણ મૂકવામાં આવી શકે છે.
૨. દવાઓ દ્વારા સારવાર
- બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણ: બ્લડ પ્રેશર ઘટાડવાની દવાઓ આપવામાં આવે છે જેથી રક્તસ્ત્રાવ વધે નહીં.
- સોજો ઘટાડવાની દવાઓ: મગજમાં લોહી જામવાને કારણે જે સોજો (Edema) આવે છે તેને ઓછો કરવા માટે ખાસ દવાઓ અપાય છે.
- ખેંચ (Seizures) રોકવાની દવાઓ: હેમરેજ પછી આંચકી આવવાનું જોખમ રહે છે, તેથી એન્ટી-સીઝર દવાઓ આપવામાં આવે છે.
- પેઈન કિલર્સ: અસહ્ય માથાના દુખાવાને ઓછો કરવા માટે.
૩. સર્જરી (ઓપરેશન)
જો રક્તસ્ત્રાવ મોટો હોય અને મગજ પર વધુ દબાણ કરતો હોય, તો સર્જરી અનિવાર્ય બને છે:
- Craniotomy (ક્રેનિયોટોમી): આમાં ખોપરીનો એક ભાગ ખોલીને જમા થયેલું લોહી (Clot) કાઢવામાં આવે છે અને ફાટેલી નસને રીપેર કરવામાં આવે છે.
- Neuroendoscopy: નાના કાણાં દ્વારા એન્ડોસ્કોપ નાખીને લોહી દૂર કરવાની આધુનિક પદ્ધતિ.
- Aneurysm Clipping: જો નસ ફૂલી જવાને કારણે હેમરેજ થયું હોય, તો તેના પર નાની મેટલ ક્લિપ લગાવીને તેને બંધ કરવામાં આવે છે.
૪. પુનઃપ્રાપ્તિ અને રિહેબિલિટેશન (Rehabilitation)
હેમરેજની સફળ સારવાર પછી દર્દીને સામાન્ય જીવનમાં લાવવા માટે આ પગલાં ખૂબ મહત્વના છે:
- ફિઝિયોથેરાપી: હાથ-પગની તાકાત અને હલનચલન પાછી લાવવા માટે.
- સ્પીચ થેરાપી: જો બોલવામાં કે ગળવામાં તકલીફ હોય, તો તેને સુધારવા માટે.
- ઓક્યુપેશનલ થેરાપી: રોજિંદા કાર્યો (જેમ કે કપડાં પહેરવા, જમવું) જાતે કરી શકે તે માટેની તાલીમ.
શું બ્રેઈન હેમરેજથી બચી શકાય?
હા, જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરીને જોખમ ઘટાડી શકાય છે:
- બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રણમાં રાખવું (સૌથી મહત્વનું).
- ધૂમ્રપાન અને દારૂનું સેવન ટાળવું.
- માથામાં ઈજા ન થાય તે માટે હેલ્મેટ પહેરવું.
- તંદુરસ્ત ખોરાક અને નિયમિત વ્યાયામ.
બ્રેઈન હેમરેજ નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
બ્રેઈન હેમરેજથી બચવા માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે તમારી જીવનશૈલીમાં સકારાત્મક ફેરફાર કરવા. જો તમે જોખમી પરિબળોને નિયંત્રિત કરો, તો આ જીવલેણ સ્થિતિથી ઘણી હદ સુધી બચી શકાય છે.
જોખમ ઘટાડવા માટેના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
૧. બ્લડ પ્રેશર પર કાબૂ (સૌથી મહત્વનું)
બ્રેઈન હેમરેજનું મુખ્ય કારણ હાઈ બ્લડ પ્રેશર છે.
- નિયમિત અંતરે બ્લડ પ્રેશર ચેક કરાવતા રહો.
- જો તમને હાઈ બીપી હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ દવાઓ સમયસર લો.
- ખોરાકમાં મીઠા (નમક) નું પ્રમાણ ઘટાડવું.
૨. વ્યસનોથી દૂર રહો
- ધૂમ્રપાન (Smoking): તમાકુ રુધિરવાહિનીઓને નબળી પાડે છે અને લોહીને જાડું કરે છે, જે હેમરેજનું જોખમ વધારે છે.
- દારૂ: વધુ પડતો દારૂ બ્લડ પ્રેશરને અચાનક વધારી શકે છે.
૩. યોગ્ય આહાર અને વજન
- સંતુલિત ખોરાક: આહારમાં ફળો, શાકભાજી અને આખા અનાજનો સમાવેશ કરો. તે કોલેસ્ટ્રોલ અને બીપી ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
- વજન નિયંત્રણ: વધુ પડતું વજન હૃદય અને નસો પર દબાણ લાવે છે, તેથી વ્યાયામ દ્વારા વજન જાળવી રાખો.
૪. સુરક્ષાના સાધનોનો ઉપયોગ (ઈજાથી બચવા)
માથામાં વાગતી ઈજા પણ હેમરેજનું મોટું કારણ છે:
- ટુ-વ્હીલર ચલાવતી વખતે હંમેશા હેલ્મેટ પહેરો.
- કારમાં સીટ બેલ્ટનો ઉપયોગ કરો.
- વૃદ્ધોને પડતા બચાવવા માટે ઘરમાં લપસી ન પડાય તેવી વ્યવસ્થા રાખવી.
૫. બીમારીઓનું વ્યવસ્થાપન
- ડાયાબિટીસ: બ્લડ શુગર વધવાથી નસોને નુકસાન થાય છે, તેથી તેને કાબૂમાં રાખો.
- કોલેસ્ટ્રોલ: લોહીની નસોમાં જમા થતી ચરબી તેને નબળી પાડે છે.
૬. નશાકારક દ્રવ્યોનો ત્યાગ
કોકેઈન કે એમ્ફેટામાઈન જેવા નશાકારક પદાર્થો બ્લડ પ્રેશરમાં એકાએક વધારો કરે છે, જેનાથી તુરંત બ્રેઈન હેમરેજ થઈ શકે છે.
ટૂંકમાં યાદ રાખો:
| શું કરવું? | શું ટાળવું? |
| રોજ ૩૦ મિનિટ કસરત | વધુ પડતું મીઠું (Salt) |
| દવાઓ નિયમિત લેવી | માનસિક તાણ (Stress) |
| પૂરતી ઊંઘ લેવી | બેઠાડું જીવન |
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-બ્રેઈન હેમરેજ
બ્રેઈન હેમરેજ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં સેકન્ડોની કિંમત હોય છે. જો નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો ડૉક્ટરની એપોઇન્ટમેન્ટની રાહ જોવાને બદલે તરત જ ઈમરજન્સી (Emergency) વિભાગમાં જવું જોઈએ.
તમારે નીચેના સંજોગોમાં તાત્કાલિક ડૉક્ટરને મળવું જોઈએ:
૧. અચાનક થતા ફેરફારો
- તીવ્ર માથાનો દુખાવો: જો અચાનક એવો દુખાવો થાય જે અગાઉ ક્યારેય ન અનુભવ્યો હોય (Thunderclap Headache).
- શરીરની નબળાઈ: ચહેરા, હાથ કે પગમાં અચાનક નબળાઈ અથવા લકવો જેવી અસર જણાય (ખાસ કરીને શરીરની એક જ બાજુએ).
- બોલવામાં તકલીફ: જો શબ્દો લથડવા લાગે અથવા બોલતી વખતે વ્યક્તિ અટકી જાય.
૨. શારીરિક અસંતુલન
- ચાલતી વખતે સંતુલન ગુમાવવું કે અચાનક ચક્કર આવવા.
- જોવામાં તકલીફ પડવી (અચાનક ધૂંધળું દેખાવું કે બે વસ્તુઓ દેખાવી).
- ખોરાક કે પાણી ગળવામાં અચાનક મુશ્કેલી થવી.
૩. માનસિક અને ચેતનાની સ્થિતિ
- જો વ્યક્તિ મૂંઝવણ (Confusion) અનુભવે અથવા ઓળખવામાં ભૂલ કરે.
- ખૂબ જ ઊંઘ આવવી અથવા ભાન ગુમાવવું (Unconsciousness).
- અચાનક આંચકી (Seizure/Fits) આવવી.
૪. માથાની ઈજા પછી
- જો માથામાં જોરદાર ફટકો લાગ્યો હોય અને ત્યારબાદ ઉલટી થાય, ખૂબ ઊંઘ આવે અથવા માથું સતત દુખ્યા કરે, તો વિલંબ ન કરવો.
FAST ચેકલિસ્ટ યાદ રાખો:
તમારે ડૉક્ટર પાસે જવું જોઈએ જો:
- F (Face): હસતી વખતે ચહેરો એક બાજુ નમી જાય.
- A (Arm): હાથ ઉંચો કરવામાં અસમર્થતા જણાય.
- S (Speech): વાક્ય બોલવામાં જીભ થોથવાય.
- T (Time): આમાંથી કંઈ પણ હોય તો તે Time to call 108 (એમ્બ્યુલન્સ) છે.
યાદ રાખો: ઘરેલું ઉપચાર કે માથાના દુખાવાની સાદી ગોળી લઈને સમય બગાડવો જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. જેટલી વહેલી સારવાર શરૂ થશે, મગજને થતું કાયમી નુકસાન એટલું જ ઓછું કરી શકાશે.
નિષ્કર્ષ
બ્રેઈન હેમરેજ એ જીવલેણ હોઈ શકે છે, પરંતુ જો ‘ગોલ્ડન અવર’ (પહેલો એક કલાક) માં સારવાર મળી જાય, તો જીવ બચવાની અને લકવાથી બચવાની શક્યતા વધી જાય છે. લક્ષણોને ક્યારેય અવગણશો નહીં.
