ફંગલ ઇન્ફેક્શન (Fungal Infection): કારણો, લક્ષણો અને તેનાથી બચવાના અસરકારક ઉપાયો
ફંગલ ઇન્ફેક્શન શરીરના કોઈપણ ભાગમાં થઈ શકે છે, પરંતુ તે મોટાભાગે ચામડીના ભેજવાળા ભાગો જેમ કે આંગળીઓ વચ્ચે, બગલમાં અથવા સાથળના ભાગમાં વધુ જોવા મળે છે.
ફંગલ ઇન્ફેક્શન કયા પ્રકારના હોય છે?
ફંગલ ઇન્ફેક્શન (Fungal Infection) શરીરના કયા ભાગમાં થાય છે તેના આધારે તેના ઘણા પ્રકારો છે. મુખ્યત્વે તે ભેજવાળી અને ગરમ જગ્યાએ વધુ જોવા મળે છે.
અહીં ફંગલ ઇન્ફેક્શનના મુખ્ય પ્રકારો વિશેની વિગત છે:
૧. રિંગવોર્મ (Ringworm / દાદર)
આ ઇન્ફેક્શનમાં ત્વચા પર લાલ રંગના ગોળ ચકામા જોવા મળે છે, જેની કિનારીઓ થોડી ઉપસેલી હોય છે. તે શરીરના કોઈપણ ભાગ પર થઈ શકે છે.
- લક્ષણ: ગોળ રિંગ જેવી આકૃતિ અને ખૂબ જ ખંજવાળ.
૨. એથલીટ ફૂટ (Athlete’s Foot)
આ સામાન્ય રીતે પગની આંગળીઓ વચ્ચે જોવા મળે છે. જે લોકો લાંબો સમય સુધી ટાઈટ બૂટ પહેરે છે અથવા જેમના પગમાં વધુ પરસેવો થાય છે તેમને આ થવાની શક્યતા વધુ હોય છે.
- લક્ષણ: સફેદ કે લાલ પડતી ચામડી, આંગળીઓ વચ્ચે ચીરા પડવા અને બળતરા થવી.
૩. જોક ઇચ (Jock Itch)
આ ઇન્ફેક્શન સાથળના ભાગમાં કે ગુપ્ત ભાગોની આસપાસ થાય છે. પુરુષોમાં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે કારણ કે ત્યાં પરસેવો અને ભેજ વધુ રહે છે.
- લક્ષણ: સાથળના અંદરના ભાગે લાલાશ, ખંજવાળ અને ચામડી છોલાઈ જવી.
૪. કેન્ડિડાયાસિસ (Yeast Infection)
આ ‘કેન્ડિડા’ નામના ફૂગ (Yeast) દ્વારા થાય છે. તે મોઢામાં (Oral Thrush), ગળામાં અથવા મહિલાઓમાં પ્રજનન અંગો પાસે જોવા મળે છે.
- લક્ષણ: મોઢામાં સફેદ છારી બાઝવી અથવા પ્રાઈવેટ પાર્ટ્સમાં ખંજવાળ અને સફેદ સ્ત્રાવ થવો.
૫. ઓનિકોમીકોસીસ (Nail Fungus / નખનું ઇન્ફેક્શન)
આ ફૂગ નખના મૂળમાં કે નીચેના ભાગમાં લાગે છે.
- લક્ષણ: નખ પીળા કે કાળા પડી જવા, નખ જાડા થઈને બરડ બની જવા અને સરળતાથી તૂટી જવા.
ઇન્ફેક્શન થવાના મુખ્ય કારણો:
- ભેજ અને પરસેવો: પરસેવાવાળા કપડાં લાંબો સમય પહેરી રાખવા.
- નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ: ડાયાબિટીસ કે અન્ય બીમારીના કારણે શરીર ફૂગ સામે લડી શકતું નથી.
- ચેપ: ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિનો ટુવાલ, કાંસકો કે કપડાં વાપરવાથી.
ફંગલ ઇન્ફેક્શન ના કારણો શું છે?
ફંગલ ઇન્ફેક્શન થવા પાછળ ઘણા કારણો હોઈ શકે છે, પરંતુ તેનું મુખ્ય કારણ ભેજ (Moisture) અને ગરમી છે. ફૂગને જીવવા અને વધવા માટે આ બે વસ્તુઓની સૌથી વધુ જરૂર હોય છે.
અહીં ફંગલ ઇન્ફેક્શન થવાના મુખ્ય કારણો વિગતવાર આપ્યા છે:
૧. વાતાવરણ અને જીવનશૈલી
- વધુ પડતો પરસેવો: જો તમને પરસેવો વધુ થતો હોય અને તે લાંબો સમય ત્વચા પર રહે, તો ત્યાં ફૂગ જન્મે છે.
- ભેજવાળું વાતાવરણ: ચોમાસામાં અથવા દરિયા કિનારાના ગરમ વિસ્તારોમાં હવામાં ભેજ વધુ હોવાથી ઇન્ફેક્શન ઝડપથી ફેલાય છે.
- ચુસ્ત કપડાં: સિન્થેટિક કે જીન્સ જેવા ટાઈટ કપડાં પહેરવાથી ત્વચાને હવા મળતી નથી, જેના કારણે પરસેવો સુકાતો નથી.
૨. સ્વચ્છતાનો અભાવ
- ભીના કપડાં પહેરવા: વરસાદમાં પલાળેલા કપડાં કે બરાબર સુકાયા ન હોય તેવા અન્ડરગાર્મેન્ટ્સ પહેરવાથી ઇન્ફેક્શન થાય છે.
- વસ્તુઓની વહેંચણી: ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિનો ટુવાલ, કાંસકો, સાબુ કે કપડાં વાપરવાથી ફૂગ એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાય છે.
- જાહેર જગ્યાઓ: સ્વિમિંગ પૂલ, જિમ કે જાહેર બાથરૂમમાં ઉઘાડા પગે ચાલવાથી પણ પગનું ફંગલ ઇન્ફેક્શન થઈ શકે છે.
૩. શારીરિક કારણો
- નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity): જો તમારી બીમારી સામે લડવાની શક્તિ ઓછી હોય (દા.ત. ડાયાબિટીસ, કેન્સર અથવા HIV), તો ફંગલ ઇન્ફેક્શન જલ્દી લાગે છે.
- એન્ટીબાયોટીક્સનો વધુ પડતો વપરાશ: લાંબા સમય સુધી એન્ટીબાયોટીક્સ લેવાથી શરીરમાં રહેલા ‘સારા બેક્ટેરિયા’ મરી જાય છે, જેનાથી ફૂગને વધવાની તક મળે છે.
- વધુ વજન (Obesity): વજન વધુ હોવાથી શરીરના સાંધા અને ઘડીઓ (Skin folds) માં પરસેવો ભરાઈ રહે છે, જે ફૂગ માટે અનુકૂળ જગ્યા છે.
૪. અન્ય સંપર્ક
- પ્રાણીઓ દ્વારા: ક્યારેક પાલતુ કૂતરા કે બિલાડીના સંપર્કમાં આવવાથી પણ મનુષ્યને દાદર (Ringworm) થઈ શકે છે.
- જમીન કે માટી: માટીમાં કામ કરતા સમયે જો હાથ-પગમાં નાનો ઘા હોય, તો જમીનમાં રહેલી ફૂગ શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે.
ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબત
ફંગલ ઇન્ફેક્શન એ ચેપી છે. જો ઘરમાં એક વ્યક્તિને હોય, તો તે સાવચેતી ન રાખે તો આખા પરિવારને થઈ શકે છે.
ફંગલ ઇન્ફેક્શન ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
ફંગલ ઇન્ફેક્શનના લક્ષણો તે શરીરના કયા ભાગમાં થયું છે તેના પર આધાર રાખે છે, પરંતુ કેટલાક સામાન્ય ચિહ્નો છે જે લગભગ દરેક પ્રકારના ફંગલ ઇન્ફેક્શનમાં જોવા મળે છે.
અહીં તેના મુખ્ય ચિહ્નો અને લક્ષણોની યાદી છે:
૧. ત્વચા પર દેખાતા ફેરફારો
- લાલાશ (Redness): ઇન્ફેક્શનવાળી જગ્યા લાલ થઈ જાય છે.
- ચકામા (Rash): ત્વચા પર લાલ રંગના ધાબા કે ચકામા પડવા.
- ગોળ આકાર (Ring shape): જો ‘દાદર’ હોય, તો તે ગોળ રિંગ જેવું દેખાય છે જેની કિનારીઓ લાલ અને ઉપસેલી હોય છે.
- ફોડલીઓ: ક્યારેક ઇન્ફેક્શનવાળા ભાગ પર નાની ઝીણી ફોડલીઓ થાય છે જેમાં પાણી પણ ભરાઈ શકે છે.
૨. ખંજવાળ અને બળતરા
- અસહ્ય ખંજવાળ: ફંગલ ઇન્ફેક્શનનું સૌથી મોટું લક્ષણ ખંજવાળ છે, જે પરસેવો થવાથી કે રાત્રે વધી શકે છે.
- બળતરા (Burning Sensation): ખંજવાળ્યા પછી તે જગ્યાએ બળતરા થાય છે.
૩. ત્વચાની સપાટીમાં ફેરફાર
- પોપડી ઉખડવી (Scaling): ઇન્ફેક્શનવાળી ચામડી સૂકી થઈ જાય છે અને તેના પરથી સફેદ પોપડીઓ કે ચામડી ઉખડવા લાગે છે.
- ચામડી ફાટવી: ખાસ કરીને આંગળીઓની વચ્ચેની ચામડી સફેદ થઈને ફાટી જાય છે (જેમ કે એથલીટ ફૂટમાં).
૪. શરીરના ચોક્કસ ભાગો મુજબ લક્ષણો
| ભાગ | વિશિષ્ટ લક્ષણો |
| નખ | નખ જાડા થઈ જવા, પીળા કે કાળા પડવા અને બરડ થઈને તૂટી જવા. |
| માથું (વાળ) | માથામાં ભીંગડા પડવા, ત્યાંથી વાળ ખરી જવા અને સખત ખંજવાળ આવવી. |
| મોઢું | જીભ પર કે ગાલની અંદરના ભાગે સફેદ રંગના ધાબા (Oral Thrush) પડવા. |
| સાંધા/સાથળ | ઘાટા લાલ કે કથ્થઈ રંગના ચકામા જે ગુપ્ત ભાગોની આસપાસ ફેલાય છે. |
ખાસ ધ્યાન આપવા જેવી બાબત
જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો તરત ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો:
- ઇન્ફેક્શનવાળા ભાગમાંથી પરુ (Pus) નીકળવું.
- ઇન્ફેક્શનને કારણે તાવ આવવો.
- લાલાશ ખૂબ જ ઝડપથી આખા શરીરમાં ફેલાઈ રહી હોય.
ફંગલ ઇન્ફેક્શન નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
ફંગલ ઇન્ફેક્શનનું નિદાન કરવું સામાન્ય રીતે સરળ હોય છે, પરંતુ તે ચોક્કસ કયા પ્રકારની ફૂગ છે તે જાણવું યોગ્ય સારવાર માટે જરૂરી છે. ડૉક્ટરો નીચે મુજબની પદ્ધતિઓ દ્વારા તેનું નિદાન કરે છે:
૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)
મોટાભાગના કિસ્સામાં, અનુભવી સ્કીન સ્પેશિયાલિસ્ટ (Dermatologist) માત્ર તમારી ત્વચા, નખ અથવા પ્રભાવિત ભાગને જોઈને જ જણાવી શકે છે કે તે ફંગલ ઇન્ફેક્શન છે કે નહીં.
- તે ચકામાનો આકાર (જેમ કે ગોળ રિંગ), તેનો રંગ અને તે કયા ભાગમાં ફેલાયું છે તે તપાસે છે.
૨. ત્વચાનું સ્ક્રેપિંગ (Skin Scraping – KOH Test)
આ સૌથી સામાન્ય ટેસ્ટ છે.
- પદ્ધતિ: ડૉક્ટર ઇન્ફેક્શનવાળા ભાગ પરથી થોડી સૂકી ત્વચા અથવા પોપડીને હળવેથી ખોતરીને કાઢે છે.
- તપાસ: આ નમૂનાને પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ($KOH$) ના દ્રાવણમાં નાખીને માઇક્રોસ્કોપ નીચે જોવામાં આવે છે. જો તેમાં ફૂગના તંતુઓ (Hyphae) દેખાય, તો ઇન્ફેક્શન કન્ફર્મ થાય છે.
૩. વુડ્સ લેમ્પ ટેસ્ટ (Wood’s Lamp Test)
આ ટેસ્ટમાં અંધારા રૂમમાં અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV) લાઇટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
- જ્યારે આ ખાસ લાઇટ ત્વચા પર પાડવામાં આવે છે, ત્યારે અમુક પ્રકારની ફૂગ ‘ચમકે’ છે (Fluoresce). આનાથી ડૉક્ટરને ખબર પડે છે કે ઇન્ફેક્શન ફૂગના કારણે છે કે બેક્ટેરિયાના કારણે.
૪. ફંગલ કલ્ચર (Fungal Culture)
જો ઇન્ફેક્શન વારંવાર થતું હોય અથવા દવાઓની અસર ન થતી હોય, તો આ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે.
- ત્વચા, વાળ કે નખનો નમૂનો લઈ તેને લેબમાં થોડા દિવસો સુધી રાખવામાં આવે છે જેથી ફૂગનો વિકાસ થાય. આનાથી તે ચોક્કસ કઈ જાતની ફૂગ છે તેની ખબર પડે છે અને તે મુજબ સચોટ દવા આપી શકાય છે.
૫. બાયોપ્સી (Skin Biopsy)
ખૂબ જ ભાગ્યે જ કિસ્સામાં, જો ઇન્ફેક્શન ગંભીર હોય અને ઉપરના ટેસ્ટથી ખબર ન પડે, તો ત્વચાનો નાનો ટુકડો લઈને લેબમાં તપાસ માટે મોકલવામાં આવે છે.
૬. બ્લડ ટેસ્ટ (Blood Test)
જો શરીરના અંદરના અંગોમાં ઇન્ફેક્શન હોવાની શંકા હોય (Systemic Fungal Infection), તો લોહીની તપાસ કરવામાં આવે છે.
મહત્વની સલાહ: ઘણીવાર લોકો ઘરગથ્થુ ઉપાયો કે મેડિકલ સ્ટોર પરથી જાતે દવા લઈને મટાડવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ જો નિદાન ખોટું થાય તો ઇન્ફેક્શન વધી શકે છે. તેથી, નિષ્ણાત ડૉક્ટર પાસે નિદાન કરાવવું હિતાવહ છે.
ફંગલ ઇન્ફેક્શન ની સારવાર શું છે?
ફંગલ ઇન્ફેક્શનની સારવાર તેના પ્રકાર અને તે શરીરના કયા ભાગમાં છે તેના પર આધાર રાખે છે. તેની સારવાર મુખ્યત્વે ત્રણ રીતે કરવામાં આવે છે:
૧. લગાડવાની દવાઓ (Topical Treatments)
જો ઇન્ફેક્શન શરૂઆતી તબક્કે હોય અથવા ત્વચા પર મર્યાદિત હોય, તો ડોક્ટર નીચે મુજબની વસ્તુઓ લખી આપે છે:
- એન્ટી-ફંગલ ક્રીમ, લોશન કે પાવડર: જેમાં ક્લોટ્રિમાઝોલ (Clotrimazole), માઈકોનાઝોલ (Miconazole), અથવા ટર્બિનાફાઈન (Terbinafine) જેવા તત્વો હોય છે.
- એન્ટી-ફંગલ શેમ્પૂ: જો માથામાં ઇન્ફેક્શન હોય, તો કિટોકોનાઝોલ (Ketoconazole) યુક્ત શેમ્પૂ વપરાય છે.
- નેઇલ લેકર: નખના ઇન્ફેક્શન માટે ખાસ પ્રકારના નેઇલ પેઇન્ટ જેવી દવા આવે છે.
૨. મોઢેથી લેવાની દવાઓ (Oral Medications)
જો ઇન્ફેક્શન જૂનું હોય, વધુ ફેલાયેલું હોય અથવા નખમાં હોય, તો ડોક્ટર ટેબ્લેટ કે કેપ્સ્યુલ આપે છે:
- સામાન્ય દવાઓ: ફ્લુકોનાઝોલ (Fluconazole), ઈટ્રાકોનાઝોલ (Itraconazole) અથવા ટર્બિનાફાઈન.
- સમયગાળો: આ દવાઓ સામાન્ય રીતે ૧ થી ૪ અઠવાડિયા સુધી લેવી પડે છે (નખના કિસ્સામાં વધુ સમય લાગી શકે છે).
૩. ઘરેલું ઉપાયો અને સાવચેતી (Self-Care)
દવાની સાથે આ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું ખૂબ જ જરૂરી છે, નહીં તો ઇન્ફેક્શન વારંવાર થશે:
- કોરું રાખો: નાહ્યા પછી ઇન્ફેક્શનવાળા ભાગને બરાબર કોરો કરો. તમે બ્લો ડ્રાયરનો પણ ઉપયોગ કરી શકો છો (ઓછી ગરમી પર).
- લીમડાનું પાણી: નાહવાના પાણીમાં લીમડાના પાન નાખવાથી ફાયદો થાય છે, કારણ કે લીમડો કુદરતી એન્ટી-સેપ્ટિક છે.
- ઢીલા કપડાં: સુતરાઉ અને ઢીલા કપડાં પહેરો જેથી પરસેવો ન થાય.
- કોર્સ પૂરો કરવો: ઘણીવાર ખંજવાળ બંધ થતાં જ લોકો દવા છોડી દે છે. આવું ન કરો, ડોક્ટરે જેટલા દિવસ કહ્યું હોય તેટલા દિવસ દવા ચાલુ રાખો.
⚠️ સૌથી મહત્વની ચેતવણી
તમારે ક્યારેય સ્ટીરોઈડ (Steroids) યુક્ત ક્રીમ જાતે લગાવવી જોઈએ નહીં (જેમ કે Betamethasone, Clobetasol જેવી ક્રીમો જે મેડિકલ સ્ટોર પર મિશ્રણ તરીકે મળે છે).
- નુકસાન: આ ક્રીમ લગાવવાથી શરૂઆતમાં ખંજવાળ મટી જશે, પણ તે તમારી ચામડી પાતળી કરી દેશે અને ફૂગને શરીરની અંદર સુધી ફેલાવી દેશે, જેનાથી ઇન્ફેક્શન જીવલેણ બની શકે છે.
આગળનું પગલું
શું તમને ઇન્ફેક્શનના કારણે ખંજવાળમાં રાહત નથી મળી રહી? જો તમે જણાવશો કે તમને આ સમસ્યા કેટલા સમયથી છે, તો હું તમને યોગ્ય પ્રકારના નિષ્ણાત (Dermatologist) પાસે જવા માટે સલાહ આપી શકીશ.
ફંગલ ઇન્ફેક્શન નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
ફંગલ ઇન્ફેક્શન થવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે તમારે તમારી જીવનશૈલી અને સ્વચ્છતામાં નાના પણ મહત્વના ફેરફારો કરવાની જરૂર છે. ફૂગને વધવા માટે ભેજ, અંધારું અને ગરમી જોઈએ છે, જો તમે આ ત્રણ વસ્તુઓ અટકાવો તો જોખમ ઘણું ઘટી જાય છે.
જોખમ ઘટાડવા માટેના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
૧. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા (Personal Hygiene)
- ત્વચાને કોરી રાખો: સ્નાન કર્યા પછી શરીરના સાંધા (જેમ કે આંગળીઓ વચ્ચે, સાથળનો ભાગ અને બગલ) ને બરાબર લૂછીને કોરા કરો.
- હાથ ધોવા: કોઈપણ પ્રાણીને અડ્યા પછી અથવા માટીમાં કામ કર્યા પછી હાથ સાબુથી બરાબર ધોવા.
- નખ ટૂંકા રાખો: લાંબા નખમાં ગંદકી અને ફૂગ ભરાઈ રહેવાની શક્યતા વધુ હોય છે.
૨. યોગ્ય કપડાંની પસંદગી
- સુતરાઉ (Cotton) કપડાં: હંમેશા કોટનના કપડાં પહેરો, કારણ કે તે પરસેવો શોષી લે છે અને ત્વચાને હવા મળે છે. સિન્થેટિક કે નાયલોન કપડાં ટાળો.
- ઢીલા કપડાં: વધુ પડતા ટાઈટ જીન્સ કે અન્ડરગાર્મેન્ટ્સ પહેરવાનું ટાળો.
- કપડાં બદલવા: જો પરસેવાથી કપડાં ભીના થાય, તો તેને તરત બદલી નાખો. ખાસ કરીને વર્કઆઉટ કે જિમ પછી તરત સ્નાન કરી કપડાં બદલવા.
૩. વસ્તુઓની વહેંચણી ટાળો
ફંગલ ઇન્ફેક્શન એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં સરળતાથી ફેલાય છે, તેથી:
- તમારો ટુવાલ, સાબુ, કાંસકો, કપડાં કે પગરખાં કોઈની પણ સાથે શેર ન કરો.
- બીજાની વપરાયેલી ટોપી કે હેલ્મેટ પહેરવાનું ટાળો.
૪. પગરખાં અને પગની સંભાળ
- ઉઘાડા પગે ન ચાલવું: જિમ, સ્વિમિંગ પૂલ કે જાહેર બાથરૂમ જેવી જગ્યાએ હંમેશા ચંપલ કે સ્લિપર પહેરો.
- બૂટને હવા લાગવા દો: એકના એક બૂટ રોજ ન પહેરો. બૂટને વાપરીને તડકે કે હવા ઉજાસવાળી જગ્યાએ મૂકો જેથી અંદરનો ભેજ સુકાઈ જાય.
- મોજાં (Socks): દરરોજ સાફ અને કોરા કોટનના મોજાં પહેરો.
૫. અન્ય સાવચેતીઓ
- ડાયાબિટીસ નિયંત્રણ: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો બ્લડ શુગરને કંટ્રોલમાં રાખો, કારણ કે હાઈ શુગર ફૂગને વધવામાં મદદ કરે છે.
- પાલતુ પ્રાણીઓની તપાસ: જો તમારા પાલતુ કૂતરા કે બિલાડીના શરીર પર વાળ ખરી ગયા હોય કે ચકામા દેખાય, તો તરત વેટરનરી ડોક્ટરને બતાવો.
યાદ રાખો:
ફંગલ ઇન્ફેક્શનને શરૂઆતમાં જ અટકાવવું સહેલું છે. જો તમને લાગે કે પરિવારમાં કોઈને ઇન્ફેક્શન છે, તો તેમના કપડાં અલગ ગરમ પાણીમાં ધોવાનું રાખો.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-ફંગલ ઇન્ફેક્શન
ફંગલ ઇન્ફેક્શન સામાન્ય લાગતું હોવા છતાં, અમુક પરિસ્થિતિઓમાં ઘરેલું ઉપાયો કરવાને બદલે નિષ્ણાત સ્કીન સ્પેશિયાલિસ્ટ (Dermatologist) ને મળવું ખૂબ જ જરૂરી છે.
નીચે મુજબના સંજોગોમાં તમારે મોડું કર્યા વગર ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
૧. જ્યારે ઘરેલું ઉપાયો કામ ન કરે
જો તમે ૧ થી ૨ અઠવાડિયા સુધી એન્ટી-ફંગલ પાવડર કે ક્રીમનો ઉપયોગ કર્યો હોય અને તેમ છતાં ઇન્ફેક્શનમાં કોઈ સુધારો ન જણાય અથવા તે વધતું જાય, તો ડૉક્ટરને બતાવો.
૨. ઇન્ફેક્શન ફેલાતું હોય
જો ઇન્ફેક્શન શરીરના એક ભાગમાંથી બીજા ભાગમાં (જેમ કે હાથમાંથી પેટ કે ચહેરા પર) ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યું હોય, તો તે ગંભીર હોઈ શકે છે.
૩. બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શનના લક્ષણો દેખાય
જો ફંગલ ઇન્ફેક્શનવાળી જગ્યાએ બીજા ચેપના ચિહ્નો દેખાય, જેમ કે:
- તે ભાગમાંથી પરુ (Pus) કે પ્રવાહી નીકળવું.
- અસહ્ય દુખાવો થવો.
- ઇન્ફેક્શનવાળા ભાગમાં વધુ પડતી સોજો અને લાલાશ આવવી.
- તે જગ્યા અડવાથી વધુ પડતી ગરમ લાગવી.
૪. તાવ આવવો
જો ત્વચાના ઇન્ફેક્શનની સાથે તમને તાવ આવે, તો તેનો અર્થ એ છે કે ચેપ શરીરની અંદર ફેલાઈ રહ્યો છે. આ સ્થિતિમાં તાત્કાલિક ડૉક્ટરને મળવું જોઈએ.
૫. નખ અથવા માથાનું ઇન્ફેક્શન
- નખ: નખનું ફંગસ જાતે મટતું નથી અને તે લાંબા ગાળે નખને કાયમી નુકસાન કરી શકે છે.
- માથું (Scalp): જો માથામાં ખંજવાળ સાથે વાળ ખરતા હોય, તો તે ‘ટીનિયા કેપિટિસ’ હોઈ શકે છે, જેના માટે ડોક્ટરની સલાહ મુજબની ગોળીઓ લેવી જરૂરી બને છે.
૬. વિશેષ આરોગ્ય પરિસ્થિતિઓ
જો તમને નીચેની સમસ્યાઓ હોય અને ફંગલ ઇન્ફેક્શન થાય, તો જરા પણ રાહ જોવી જોઈએ નહીં:
- ડાયાબિટીસ: ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં ઇન્ફેક્શન ઝડપથી ગંભીર બની જાય છે અને ઘા રૂઝાતા વાર લાગે છે.
- નબળી ઇમ્યુનિટી: જો તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોય.
- ગર્ભાવસ્થા: પ્રેગ્નન્સી દરમિયાન કોઈ પણ દવા લેતા પહેલા ડૉક્ટરને પૂછવું અનિવાર્ય છે.
ખાસ ચેતવણી: જો તમે કોઈ ક્રીમ લગાવી રહ્યા છો અને તેનાથી ત્વચા પાતળી થઈ રહી હોય અથવા ત્યાં સફેદ પટ્ટા (Stretch marks) પડી રહ્યા હોય, તો તે ક્રીમમાં સ્ટીરોઈડ હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં તરત જ ડૉક્ટર પાસે જઈ યોગ્ય સારવાર શરૂ કરો.
નિષ્કર્ષ
ફંગલ ઇન્ફેક્શન જીવલેણ નથી, પરંતુ તે ખૂબ જ ત્રાસદાયક હોય છે. ઘણીવાર લોકો મેડિકલ સ્ટોર પરથી જાતે સ્ટિરોઈડ યુક્ત ક્રીમ લાવીને લગાવે છે, જેનાથી થોડા સમય માટે આરામ મળે છે પણ ઇન્ફેક્શન વધુ જીદ્દી બની જાય છે. તેથી, હંમેશા ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ સારવાર કરવી.
