પાયોરિયા (Pyorrhea): પેઢાના રોગના કારણો, લક્ષણો અને આધુનિક સારવાર
ઘણા લોકો માને છે કે માત્ર દાંત સાફ રાખવા પૂરતું છે, પરંતુ પેઢાનું સ્વાસ્થ્ય તેટલું જ મહત્વનું છે. પાયોરિયા એ મોઢાની સ્વચ્છતાના અભાવે થતો રોગ છે જે ધીમે ધીમે આખા મોઢામાં ફેલાય છે અને હૃદયની બીમારીઓ સાથે પણ સંબંધિત હોઈ શકે છે.
પાયોરિયા ના કારણો શું છે?
પાયોરિયા (Pyorrhea) થવા પાછળનું મુખ્ય કારણ બેક્ટેરિયા છે, પરંતુ તે સિવાય પણ ઘણી આદતો અને શારીરિક સ્થિતિઓ જવાબદાર હોય છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. મોઢાની સ્વચ્છતાનો અભાવ (Poor Oral Hygiene)
આ સૌથી મોટું કારણ છે. જ્યારે આપણે જમ્યા પછી દાંત સાફ નથી કરતા, ત્યારે દાંત પર ખોરાકના કણો અને બેક્ટેરિયાનું એક ચીકણું પડ જામી જાય છે, જેને ‘પ્લાક’ (Plaque) કહેવાય છે. જો આ પ્લાક ૨૪ થી ૪૮ કલાકમાં સાફ ન થાય, તો તે લાળ સાથે મળીને સખત પથ્થર જેવું બની જાય છે, જેને ‘ટાર્ટર’ (Tartar) અથવા છારી કહેવાય છે. આ છારી પેઢામાં ચેપ લગાડે છે.
૨. તમાકુ અને ધૂમ્રપાન
બીડી, સિગારેટ કે તમાકુના સેવનથી પેઢામાં લોહીનું પરિભ્રમણ ઘટે છે. આનાથી પેઢાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડે છે અને ચેપ ખૂબ ઝડપથી ફેલાય છે. તમાકુ ખાનારા લોકોમાં પાયોરિયા થવાની શક્યતા અનેકગણી વધી જાય છે.
૩. પોષક તત્વોની ઉણપ
શરીરમાં અમુક વિટામિન્સ અને મિનરલ્સની કમી પેઢાને નબળા પાડે છે:
- વિટામિન C: તેની ઉણપથી પેઢામાંથી લોહી નીકળવાની સમસ્યા (સ્કર્વી) થાય છે.
- કેલ્શિયમ: હાડકાં અને દાંતના બંધારણ માટે જરૂરી છે.
૪. ડાયાબિટીસ (Diabetes)
જે લોકોને ડાયાબિટીસ હોય અને તે નિયંત્રણમાં ન હોય, તેમને પાયોરિયા થવાનું જોખમ વધારે રહે છે. ડાયાબિટીસને કારણે શરીરની ચેપ સામે લડવાની શક્તિ ઓછી થઈ જાય છે, જેનાથી પેઢાનો સોજો જલ્દી મટતો નથી.
૫. હોર્મોનલ ફેરફારો
સ્ત્રીઓમાં ખાસ કરીને ગર્ભાવસ્થા (Pregnancy), માસિક ધર્મ અથવા મેનોપોઝ દરમિયાન હોર્મોન્સમાં ફેરફાર થવાને કારણે પેઢા વધુ સંવેદનશીલ બની જાય છે, જેનાથી પાયોરિયા થવાની શક્યતા વધે છે.
૬. આનુવંશિક કારણો (Genetics)
જો તમારા પરિવારમાં (માતા-પિતાને) પાયોરિયાની સમસ્યા રહી હોય, તો તમને પણ આ રોગ થવાની શક્યતા રહેલી છે.
૭. અન્ય કારણો:
- દવાઓની આડઅસર: કેટલીક દવાઓ લેવાથી મોઢામાં લાળ ઓછી બને છે (Dry Mouth), જે પાયોરિયા માટે કારણભૂત બની શકે છે.
- વાંકાચૂકા દાંત: દાંત વાંકાચૂકા હોય ત્યારે બ્રશ બરાબર પહોંચી શકતું નથી, જેથી ત્યાં કચરો જમા થવાથી ચેપ લાગે છે.
તમારા માટે સલાહ: જો તમારા પેઢામાંથી લોહી આવતું હોય કે મોઢામાં દુર્ગંધ રહેતી હોય, તો તમારે ડેન્ટિસ્ટ પાસે જઈને ‘સ્કેલિંગ’ (Scaling – દાંતની સફાઈ) કરાવવું જોઈએ.
પાયોરિયા ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
પાયોરિયા (Pyorrhea) ના લક્ષણો ઘણીવાર ધીમે ધીમે શરૂ થાય છે, તેથી શરૂઆતમાં ઘણા લોકો તેને સામાન્ય ગણીને અવગણતા હોય છે. પરંતુ જો નીચે મુજબના ચિહ્નો દેખાય, તો સમજવું કે પેઢામાં ચેપ વધી રહ્યો છે:
૧. પેઢામાં દેખાતા ફેરફાર
- લોહી નીકળવું: બ્રશ કરતી વખતે, ફ્લોસ કરતી વખતે અથવા સફરજન જેવું કઠણ ફળ ખાતી વખતે પેઢામાંથી લોહી આવવું એ પાયોરિયાનું સૌથી પહેલું લક્ષણ છે.
- સોજો અને લાલાશ: તંદુરસ્ત પેઢા ગુલાબી રંગના અને સખત હોય છે, પરંતુ પાયોરિયામાં તે લાલ થઈ જાય છે અને તેમાં સોજો દેખાય છે.
- અડવાથી દુખાવો: પેઢા અત્યંત સંવેદનશીલ બની જાય છે, તેને અડવાથી કે દબાવવાથી દુખાવો થાય છે.
૨. મોઢાની દુર્ગંધ અને સ્વાદ
- ખરાબ વાસ: મોઢામાંથી સતત દુર્ગંધ આવવી જે બ્રશ કર્યા પછી પણ દૂર થતી નથી.
- ખરાબ સ્વાદ: મોઢામાં સતત કડવો કે વિચિત્ર ધાતુ જેવો સ્વાદ અનુભવાવો.
૩. દાંતની સ્થિતિમાં ફેરફાર
- દાંત હલવા (Loose Teeth): ચેપ જ્યારે ઊંડે સુધી ઉતરી જાય અને દાંતને પકડી રાખતા હાડકાને નુકસાન પહોંચાડે, ત્યારે દાંત હલવા લાગે છે.
- દાંત વચ્ચે જગ્યા પડવી: દાંતની વચ્ચે અચાનક નવી જગ્યાઓ (Gaps) દેખાવા લાગે છે.
- દાંત લાંબા દેખાવા: પેઢા પોતાની જગ્યા છોડીને નીચે ઉતરવા લાગે છે (Receding Gums), જેના કારણે દાંતનો મૂળનો ભાગ ખુલ્લો થાય છે અને દાંત પહેલા કરતા લાંબા દેખાય છે.
૪. રસી કે પરૂ (Pus) થવું
- દાંત અને પેઢાની વચ્ચેના ભાગમાં સફેદ કે પીળા રંગનું પરૂ (Pus) જમા થાય છે. જ્યારે પેઢાને દબાવવામાં આવે ત્યારે આ રસી બહાર નીકળે છે.
૫. ખાતી વખતે તકલીફ
- કંઈપણ ચાવતી વખતે દાંતમાં નબળાઈ કે દુખાવો અનુભવાય છે.
- ઠંડુ કે ગરમ ખાતી વખતે દાંતમાં અતિશય ઝણઝણાટી (Sensitivity) થવી.
પાયોરિયાના તબક્કા:
| તબક્કો | લક્ષણો |
| શરૂઆત (Gingivitis) | માત્ર પેઢામાંથી લોહી નીકળવું અને સામાન્ય સોજો. |
| મધ્યમ (Periodontitis) | પેઢા નીચે ઉતરવા, મોઢામાં દુર્ગંધ અને હાડકાને નુકસાનની શરૂઆત. |
| ગંભીર (Advanced) | દાંત ખૂબ જ હલવા લાગે, રસી થાય અને દાંત પડી જવાની સ્થિતિ. |
ચેતવણી: જો તમને આમાંથી બે કે તેથી વધુ લક્ષણો દેખાતા હોય, તો વિલંબ કર્યા વગર ડેન્ટિસ્ટ (દાંતના ડોક્ટર) નો સંપર્ક કરવો જોઈએ, કારણ કે હાડકાને થયેલું નુકસાન ફરીથી કુદરતી રીતે ઠીક થઈ શકતું નથી.
પાયોરિયા નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
પાયોરિયાનું નિદાન સામાન્ય રીતે ડેન્ટિસ્ટ (દાંતના ડોક્ટર) દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે માત્ર જોઈને જ નહીં, પરંતુ કેટલાક ખાસ સાધનો અને ટેકનીકનો ઉપયોગ કરીને નક્કી કરે છે કે ચેપ કેટલો ઊંડો છે.
નિદાન માટે નીચે મુજબની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે:
૧. મેડિકલ હિસ્ટ્રી (તબીબી ઇતિહાસ)
સૌ પ્રથમ ડોક્ટર તમારી જીવનશૈલી અને સ્વાસ્થ્ય વિશે પૂછશે, જેમ કે:
- શું તમે ધૂમ્રપાન કે તમાકુનું સેવન કરો છો?
- શું તમને ડાયાબિટીસ છે?
- તમે કઈ દવાઓ લઈ રહ્યા છો?
- તમારા પરિવારમાં કોઈને પેઢાની બીમારી છે કે કેમ?
૨. મોઢાની તપાસ (Visual Examination)
ડોક્ટર તમારા મોઢાની તપાસ કરીને નીચેની બાબતો નોંધશે:
- પેઢાનો રંગ (લાલ છે કે ગુલાબી).
- પેઢામાં સોજો કે લોહી નીકળવાની સમસ્યા.
- દાંત પર જામી ગયેલી છારી (Tartar) અને પ્લાકનું પ્રમાણ.
૩. પેરીયોડોન્ટલ પ્રોબિંગ (Periodontal Probing) – સૌથી મહત્વની તપાસ
આ તપાસમાં ડોક્ટર ‘પ્રોબ’ (Probe) નામના એક નાના સ્ટીલના માપદંડ જેવા સાધનનો ઉપયોગ કરે છે.
- આ સાધનને દાંત અને પેઢાની વચ્ચેની ખાંચમાં (Pocket) નાખવામાં આવે છે.
- તંદુરસ્ત પેઢા: ખાંચની ઊંડાઈ ૧ થી ૩ મીમી હોય છે.
- પાયોરિયા: જો આ ઊંડાઈ ૪ મીમી કે તેથી વધુ હોય, તો તે પાયોરિયા સૂચવે છે. જેટલી ખાંચ ઊંડી, તેટલો ચેપ વધુ ગંભીર.
૪. એક્સ-રે (Dental X-rays)
જો ડોક્ટરને લાગે કે ચેપ ઊંડો છે, તો તેઓ દાંતનો એક્સ-રે કરાવવાની સલાહ આપે છે. એક્સ-રે દ્વારા જાણી શકાય છે કે:
- દાંતને પકડી રાખતા હાડકાને કેટલું નુકસાન થયું છે (Bone loss).
- મૂળની આસપાસ કેટલો ચેપ ફેલાયેલો છે.
૫. દાંતની મજબૂતીની તપાસ
ડોક્ટર તપાસશે કે તમારા દાંત કેટલા હલે છે. જો દાંત વધુ પડતા હલતા હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે સપોર્ટ કરતું હાડકું નબળું પડી ગયું છે.
ક્યારે તપાસ કરાવવી જોઈએ?
જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ અનુભવ થાય, તો તુરંત તપાસ કરાવવી:
- બ્રશ કરતી વખતે લોહી આવવું.
- પેઢા દાંતથી અલગ પડી રહ્યા હોય તેવું લાગવું.
- મોઢામાં લાંબા સમયથી ખરાબ વાસ આવવી.
પાયોરિયા ની સારવાર શું છે?
પાયોરિયાની સારવાર તેના તબક્કા (શરૂઆતનો કે ગંભીર) પર આધાર રાખે છે. મુખ્ય હેતુ દાંતની આસપાસના ‘પોકેટ્સ’ (ખાંચ) ને સાફ કરવાનો અને હાડકાને થતું નુકસાન અટકાવવાનો હોય છે.
સારવારને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:
૧. બિન-શસ્ત્રક્રિયા સારવાર (Non-Surgical Treatments)
જો પાયોરિયા શરૂઆતના તબક્કામાં હોય, તો ઓપરેશન વગર નીચે મુજબની સારવાર કરવામાં આવે છે:
- સ્કેલિંગ (Scaling): આ પદ્ધતિમાં અલ્ટ્રાસોનિક મશીન દ્વારા દાંતની સપાટી અને પેઢાની નીચે જામી ગયેલી સખત છારી (Tartar) અને બેક્ટેરિયાને દૂર કરવામાં આવે છે.
- રૂટ પ્લાનિંગ (Root Planing): આમાં દાંતના મૂળની સપાટીને લીસી કરવામાં આવે છે. લીસી સપાટી હોવાથી ત્યાં બેક્ટેરિયા ફરીથી જલ્દી જામી શકતા નથી અને પેઢા ફરીથી દાંત સાથે મજબૂત રીતે ચોંટી જાય છે.
- એન્ટીબાયોટીક્સ (Antibiotics): બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શનને નિયંત્રિત કરવા માટે ડોક્ટર એન્ટીબાયોટીક જેલ, માઉથવોશ અથવા ગોળીઓ આપી શકે છે.
૨. શસ્ત્રક્રિયા સારવાર (Surgical Treatments)
જો ચેપ ખૂબ ઊંડો ઉતરી ગયો હોય અને ગમ પોકેટ્સ (ખાંચ) મોટા થઈ ગયા હોય, તો સર્જરીની જરૂર પડે છે:
- ફ્લેપ સર્જરી (Flap Surgery): આમાં પેઢાને થોડા પાછળ હટાવીને દાંતના મૂળની ઊંડાણપૂર્વક સફાઈ કરવામાં આવે છે અને પછી પેઢાને ટાંકા લઈને ફરીથી ફિટ કરી દેવામાં આવે છે.
- બોન ગ્રાફ્ટિંગ (Bone Grafting): જો પાયોરિયાને કારણે દાંતની આસપાસનું હાડકું ઓગળી ગયું હોય, તો ત્યાં કુદરતી કે કૃત્રિમ હાડકાનો ભૂકો (Bone graft) મૂકવામાં આવે છે જેથી દાંતને ફરી મજબૂતી મળે.
- સોફ્ટ ટિશ્યુ ગ્રાફ્ટ (Soft Tissue Graft): જ્યારે પેઢા ખૂબ નીચે ઉતરી ગયા હોય, ત્યારે મોઢાના અન્ય ભાગમાંથી પેશી લઈને ત્યાં લગાવવામાં આવે છે.
૩. જીવનશૈલીમાં ફેરફાર અને સ્વ-સંભાળ
સારવાર પછી ફરીથી પાયોરિયા ન થાય તે માટે આ બાબતો અનિવાર્ય છે:
- દિવસે ૨ વાર બ્રશ: નરમ બ્રશનો ઉપયોગ કરો.
- ઇન્ટરડેન્ટલ બ્રશ કે ફ્લોસ: દાંતની વચ્ચેની જગ્યા સાફ કરવા માટે માત્ર બ્રશ પૂરતું નથી, ફ્લોસનો ઉપયોગ કરો.
- ધૂમ્રપાનનો ત્યાગ: જો તમે બીડી, સિગારેટ કે તમાકુ ચાલુ રાખશો તો કોઈ પણ સારવાર લાંબો સમય ટકશે નહીં.
- નિયમિત ચેકઅપ: દર ૬ મહિને ડેન્ટિસ્ટ પાસે સફાઈ કરાવવી.
૪. ઘરેલું ઉપચાર (સહાયક તરીકે)
સારવારની સાથે સાથે તમે આ કરી શકો છો:
- નવશેકા મીઠાવાળા પાણીના કોગળા.
- દિવસે એકવાર લીમડા કે બબૂલના દાતણનો ઉપયોગ (જો દાંત હલતા ન હોય તો).
- વિટામિન-સી યુક્ત ખોરાક (આમળા, લીંબુ, નારંગી) નું સેવન વધારવું.
મહત્વની સૂચના: પાયોરિયામાં દવાઓ કે ઘરેલું ઉપચાર માત્ર હંગામી રાહત આપે છે. દાંતના મૂળમાં જમા થયેલી છારી (Tartar) જ્યાં સુધી મશીનથી સાફ ન થાય ત્યાં સુધી રોગ જડમૂળથી મટતો નથી.
પાયોરિયા ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
પાયોરિયા (Pyorrhea) માટેના ઘરગથ્થુ ઉપચારો રોગના શરૂઆતના તબક્કામાં અને પેઢાના સોજામાં ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે. જોકે, યાદ રાખવું કે આ ઉપચારો દાંતની વ્યાવસાયિક સફાઈ (Cleaning) નો વિકલ્પ નથી, પણ તે ચેપને કાબૂમાં રાખવામાં મદદ કરે છે.
અહીં પાયોરિયા માટેના શ્રેષ્ઠ ઘરગથ્થુ ઉપચારો છે:
૧. નવશેકા મીઠાવાળા પાણીના કોગળા
આ સૌથી સરળ અને અસરકારક રીત છે. મીઠું કુદરતી જંતુનાશક (Antiseptic) છે.
- રીત: એક ગ્લાસ નવશેકા પાણીમાં અડધી ચમચી મીઠું નાખી દિવસમાં ૨-૩ વાર કોગળા કરો.
- ફાયદો: તે પેઢાનો સોજો ઘટાડે છે અને હાનિકારક બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે.
૨. હળદર અને સરસવનું તેલ
હળદરમાં ‘કર્ક્યુમિન’ હોય છે જે સોજો ઘટાડવામાં અને બેક્ટેરિયાને મારવામાં મદદ કરે છે.
- રીત: ૧ ચમચી હળદરમાં થોડું સરસવનું તેલ અને ચપટી મીઠું મેળવી પેસ્ટ બનાવો. આ પેસ્ટથી પેઢા પર હળવા હાથે મસાજ કરો અને ૧૦ મિનિટ પછી કોગળા કરી લો.
- ફાયદો: પેઢામાંથી લોહી નીકળતું બંધ થાય છે અને પેઢા મજબૂત બને છે.
૩. ઓઇલ પુલિંગ (તેલના કોગળા)
આ એક પ્રાચીન આયુર્વેદિક પદ્ધતિ છે જે મોઢાના સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ છે.
- રીત: ૧ મોટી ચમચી નારિયેળનું તેલ અથવા તલનું તેલ મોઢામાં ભરો. તેને ૧૦-૧૫ મિનિટ સુધી મોઢામાં ચારેબાજુ ફેરવો અને પછી થૂંકી દો (ગળવું નહીં). ત્યારબાદ નવશેકા પાણીથી કોગળા કરો.
- ફાયદો: તે દાંત પર જામતા પ્લાકને દૂર કરે છે અને ઝેરી તત્વો બહાર કાઢે છે.
૪. લીમડો અને બબૂલ (બાવળ)
લીમડો એન્ટી-બેક્ટેરિયલ ગુણોથી ભરપૂર છે.
- રીત: લીમડાના પાનનો રસ પેઢા પર લગાવી શકાય અથવા લીમડાના પાનને પાણીમાં ઉકાળીને તે પાણીથી કોગળા કરી શકાય. લીમડા કે બાવળના દાતણનો ઉપયોગ પણ ખૂબ જ હિતાવહ છે.
૫. ફુદીનો અને તુલસી
- તુલસી: તુલસીના પાનનો પાવડર બનાવી તેનાથી મંજન કરવાથી પેઢાનો ચેપ ઓછો થાય છે.
- ફુદીનો: ફુદીનાનું તેલ અથવા ફુદીનાના પાણીથી કોગળા કરવાથી મોઢાની દુર્ગંધ દૂર થાય છે.
૬. વિટામિન-સી (C) નું સેવન
પાયોરિયામાં પેઢા નબળા પડી જાય છે, જેને મજબૂત કરવા વિટામિન-સી જરૂરી છે.
- રીત: તમારા ખોરાકમાં આમળા, લીંબુ, નારંગી અને જામફળ જેવા ખાટા ફળોનો સમાવેશ કરો. આમળાનો પાવડર ખાવાથી પણ પેઢાને મજબૂતી મળે છે.
ક્યારે સાવધાન રહેવું?
નીચેની સ્થિતિમાં ઘરેલું ઉપચારના ભરોસે બેસી રહેવાને બદલે ડેન્ટિસ્ટને બતાવવું જોઈએ:
- જો દાંત હલવા લાગ્યા હોય.
- જો પેઢામાંથી સતત રસી (Pus) નીકળતી હોય.
- જો દુખાવો અસહ્ય હોય અને ગાલ પર સોજો આવી ગયો હોય.
પાયોરિયા નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
પાયોરિયા થવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે તમારે તમારી દૈનિક જીવનશૈલી અને મોઢાની સફાઈમાં થોડા મહત્વના ફેરફાર કરવા જરૂરી છે. આ રોગને રોકવો એ તેની સારવાર કરતા ઘણો સરળ છે.
પાયોરિયાનું જોખમ ઘટાડવા માટેના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
૧. મોઢાની સંપૂર્ણ સફાઈ (Oral Hygiene)
- બે વાર બ્રશ: સવારે અને રાત્રે સૂતા પહેલા ૨ મિનિટ સુધી બ્રશ કરવાની આદત પાડો. રાત્રે બ્રશ કરવું સૌથી વધુ જરૂરી છે કારણ કે રાત્રે બેક્ટેરિયા વધુ સક્રિય હોય છે.
- ફ્લોસિંગ (Flossing): બ્રશ દાંતની વચ્ચેની જગ્યા સાફ કરી શકતું નથી. દિવસમાં એકવાર ડેન્ટલ ફ્લોસ (ખાસ દોરો) નો ઉપયોગ કરીને દાંત વચ્ચેનો કચરો સાફ કરો.
- જીભની સફાઈ: જીભ પર જામતા બેક્ટેરિયા પણ પેઢાના રોગ માટે જવાબદાર હોય છે, તેથી જીભ પણ નિયમિત સાફ કરવી.
૨. વ્યસનથી દૂર રહેવું
- તમાકુ અને ધૂમ્રપાન બંધ કરો: સિગારેટ, બીડી કે મસાલા-તમાકુ પેઢાના કોષોને નુકસાન પહોંચાડે છે અને લોહીનું પરિભ્રમણ ઘટાડે છે. આનાથી પાયોરિયા થવાનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.
૩. યોગ્ય આહાર શૈલી
- ખાંડયુક્ત ખોરાક ઘટાડવો: મીઠાઈ, ચોકલેટ અને કોલ્ડ ડ્રિંક્સ દાંત પર પ્લાક જમાવવામાં મદદ કરે છે. જો ગળ્યું ખાઓ, તો તરત જ કોગળા કરો.
- ફાઈબરયુક્ત ખોરાક: સફરજન, ગાજર અને કાચા સલાડ ખાવાથી દાંત અને પેઢાની કુદરતી સફાઈ થાય છે.
- વિટામિન અને કેલ્શિયમ: પેઢાની મજબૂતી માટે વિટામિન C (ખાટા ફળો) અને દાંતની મજબૂતી માટે કેલ્શિયમયુક્ત ખોરાક (દૂધ, પનીર) લો.
૪. પૂરતું પાણી પીવો
- પાણી પીવાથી મોઢામાં લાળ (Saliva) યોગ્ય પ્રમાણમાં બને છે. લાળ એ કુદરતી સફાઈ એજન્ટ છે જે બેક્ટેરિયા દ્વારા બનતા એસિડને બેઅસર કરે છે.
૫. નિયમિત ડેન્ટલ ચેકઅપ
- દર ૬ મહિને તપાસ: ભલે તમને દુખાવો ન હોય, પણ દર ૬ મહિને ડેન્ટિસ્ટ પાસે જઈને દાંતની તપાસ અને ‘સ્કેલિંગ’ (સફાઈ) કરાવવી જોઈએ. આનાથી જે છારી બ્રશથી નથી નીકળતી તે સાફ થઈ જશે અને પાયોરિયા શરૂ થતા પહેલા જ અટકી જશે.
૬. અન્ય બીમારીઓનું નિયંત્રણ
- જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો તેને નિયંત્રણમાં રાખવો ખૂબ જ જરૂરી છે. હાઈ બ્લડ સુગર પેઢામાં ચેપ લાગવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે.
યાદ રાખો:
તંદુરસ્ત પેઢા ક્યારેય લોહી કાઢતા નથી. જો બ્રશ કરતી વખતે સહેજ પણ લોહી દેખાય, તો તેને અવગણશો નહીં; આ પાયોરિયાની શરૂઆત હોઈ શકે છે.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-પાયોરિયા
પાયોરિયા એ એક એવો રોગ છે જે શરૂઆતમાં દુખાવો આપતો નથી, તેથી લોકો તેને ગંભીરતાથી લેતા નથી. પરંતુ કેટલીક એવી ચેતવણીઓ છે જેને જોતા જ તમારે તુરંત ડેન્ટિસ્ટ (દાંતના ડોક્ટર) નો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
૧. પેઢામાંથી લોહી નીકળવું
જો બ્રશ કરતી વખતે, ફ્લોસ કરતી વખતે અથવા સફરજન જેવા કઠણ ખોરાક ખાતી વખતે પેઢામાંથી લોહી નીકળે, તો તે પાયોરિયાનું પ્રથમ ચિહ્ન છે. તંદુરસ્ત પેઢામાંથી ક્યારેય લોહી નીકળતું નથી.
૨. પેઢામાં દેખાતા ફેરફાર
- પેઢાનો રંગ ગુલાબી મટીને ઘેરો લાલ કે જાંબલી થઈ જાય.
- પેઢામાં સોજો આવેલો લાગે અથવા અડવાથી દુખાવો થાય.
- પેઢા દાંતથી અલગ પડી રહ્યા હોય અને નીચે ઉતરી રહ્યા હોય (Receding Gums).
૩. મોઢાની સતત દુર્ગંધ
જો બ્રશ કરવા છતાં કે માઉથવોશ વાપરવા છતાં મોઢામાંથી ખરાબ વાસ આવવાનું ચાલુ રહે, તો તેનો અર્થ છે કે પેઢાના ઊંડા ભાગમાં બેક્ટેરિયાનો ચેપ લાગ્યો છે.
૪. દાંત અને પેઢાની વચ્ચે રસી (Pus)
જ્યારે તમે પેઢાને દબાવો અને દાંતની વચ્ચેથી સફેદ કે પીળું પરૂ (Pus) જેવું પ્રવાહી નીકળે, ત્યારે સમજવું કે ચેપ ગંભીર અવસ્થામાં છે. આ માટે તાત્કાલિક ડોક્ટરની જરૂર છે.
૫. દાંત હલવા અથવા જગ્યા પડવી
- જો તમને અનુભવાય કે તમારા દાંત ઢીલા પડી ગયા છે અથવા હલે છે.
- જો પહેલા દાંત સીધા હતા પણ હવે તેમની વચ્ચે નવી જગ્યાઓ (Gaps) પડી રહી છે.
- ચાવતી વખતે દાંત પોતાની જગ્યાએથી ખસતા હોય તેવું લાગે.
૬. ખાતી વખતે તકલીફ
- કંઈપણ ચાવતી વખતે પેઢામાં દુખાવો થવો.
- ઠંડી કે ગરમ વસ્તુઓ ખાતી વખતે અચાનક દાંતમાં અસહ્ય ઝણઝણાટી (Sensitivity) થવી.
મહત્વની વાત: પાયોરિયાની સારવાર જેટલી વહેલી શરૂ થાય, તેટલો ખર્ચ ઓછો થાય છે અને તમારા કુદરતી દાંત બચવાની શક્યતા વધુ રહે છે. જો તમે ઉપરનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ અનુભવતા હોવ, તો ઘરેલું ઉપચારના ભરોસે બેસી રહેવાને બદલે પ્રોફેશનલ ક્લિનિંગ (Scaling) માટે ડોક્ટર પાસે જવું હિતાવહ છે.
નિષ્કર્ષ
પાયોરિયા માત્ર દાંતનો રોગ નથી, તે શરીરના અન્ય અંગોને પણ અસર કરી શકે છે. જો પેઢામાંથી લોહી આવતું હોય, તો તેને અવગણશો નહીં. વહેલું નિદાન તમારા કુદરતી દાંતને બચાવી શકે છે.
