પથરી (કિડનીની): કારણો, લક્ષણો, પ્રકારો અને સંપૂર્ણ સારવાર માર્ગદર્શિકા
કિડનીની પથરી, જેને તબીબી ભાષામાં ‘નેફ્રોલિથિયાસિસ’ (Nephrolithiasis) કહેવામાં આવે છે, તે ખનિજો (Minerals) અને એસિડ ક્ષાર (Acid Salts) થી બનેલો એક સખત પદાર્થ છે. જ્યારે પેશાબ ઘટ્ટ બને છે, ત્યારે ખનિજો એકબીજા સાથે ચોંટી જાય છે અને સ્ફટિક (Crystal) બનાવે છે, જે ધીમે ધીમે પથરીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
પથરી કયા પ્રકારના હોય છે?
કિડનીની પથરી તેના બંધારણ (તે કયા પદાર્થોની બનેલી છે) ના આધારે અલગ-અલગ પ્રકારની હોય છે. પથરીનો પ્રકાર જાણવો ખૂબ જરૂરી છે, કારણ કે તેના આધારે જ ડોક્ટર નક્કી કરી શકે છે કે તમારે કયા પ્રકારનો ખોરાક બંધ કરવો જોઈએ.
મુખ્યત્વે પથરીના ૪ પ્રકાર હોય છે:
૧. કેલ્શિયમ પથરી (Calcium Stones)
આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે (લગભગ ૭૦-૮૦% કિસ્સાઓમાં).
- કેલ્શિયમ ઓક્સાલેટ: આ પથરી ખોરાકમાં ઓક્સાલેટનું પ્રમાણ વધી જવાથી થાય છે. પાલક, ટામેટાં, ચોકલેટ અને નટ્સમાં ઓક્સાલેટ વધુ હોય છે.
- કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટ: આ પથરી ઘણીવાર મેટાબોલિક સમસ્યાઓ અથવા પેશાબની નળીમાં થતા ફેરફારોને કારણે થાય છે.
૨. યુરિક એસિડ પથરી (Uric Acid Stones)
જ્યારે પેશાબમાં એસિડનું પ્રમાણ વધી જાય ત્યારે આ પથરી બને છે.
- કોને થાય?: જે લોકો પૂરતું પાણી નથી પીતા, પ્રોટીનયુક્ત આહાર (માંસ, માછલી) વધુ લે છે અથવા જેમને ડાયાબિટીસ કે ‘ગાઉટ’ (સાંધાનો વા) ની સમસ્યા હોય તેમને આ પથરી થવાની શક્યતા વધુ રહે છે.
૩. સ્ટ્રુવાઇટ પથરી (Struvite Stones)
આ પથરી પેશાબમાં થતા ચેપ (Infection) ને કારણે થાય છે.
- તે ખૂબ જ ઝડપથી વધે છે અને કદમાં ઘણી મોટી થઈ શકે છે.
- તેના લક્ષણો ઘણીવાર અચાનક દેખાય છે અને તે સ્ત્રીઓમાં પુરુષોની સરખામણીએ વધુ જોવા મળે છે.
૪. સિસ્ટિન પથરી (Cystine Stones)
આ પથરી ખૂબ જ ઓછા કિસ્સાઓમાં જોવા મળે છે.
- આ એક વારસાગત (Genetic) સમસ્યા છે. જેમાં કિડની પેશાબમાં ‘સિસ્ટિન’ નામનું એમિનો એસિડ બહાર કાઢે છે, જે જમા થઈને પથરી બનાવે છે.
પથરીનો પ્રકાર કેવી રીતે ખબર પડે?
- લેબોરેટરી ટેસ્ટ: જો પથરી પેશાબ વાટે બહાર નીકળે, તો તેને લેબમાં તપાસવા માટે આપી શકાય છે.
- પેશાબની તપાસ (Urinalysis): પેશાબમાં કયા પ્રકારના સ્ફટિકો (Crystals) છે તેના પરથી અંદાજ આવી શકે છે.
ટીપ: જો તમને વારંવાર પથરી થતી હોય, તો તમારે દિવસ દરમિયાન કેટલું પાણી પીવું જોઈએ અને કયા શાકભાજી ટાળવા જોઈએ તેનું ડાયટ ચાર્ટ બનાવી શકાય.
પથરી ના કારણો શું છે?
કિડનીની પથરી થવા પાછળ કોઈ એક ચોક્કસ કારણ નથી હોતું, પરંતુ આપણી જીવનશૈલી અને ખાનપાનની આદતો તેમાં મુખ્ય ભાગ ભજવે છે. પથરી થવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. પાણીની ઉણપ (Dehydration)
આ સૌથી મોટું અને સામાન્ય કારણ છે. જો તમે દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી નથી પીતા, તો પેશાબ ઘટ્ટ (Concentrated) બને છે. પેશાબમાં ક્ષાર ઓગળવાને બદલે જમા થવા લાગે છે અને ધીમે ધીમે પથરીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
૨. આહાર અને ખોરાક (Dietary Factors)
તમે જે ખોરાક લો છો તેની સીધી અસર કિડની પર પડે છે:
- વધારે પડતું મીઠું (સોડિયમ): જો તમે મીઠું વધુ ખાતા હોવ, તો કિડનીએ વધુ કેલ્શિયમ પેશાબમાં મોકલવું પડે છે, જે પથરી બનાવે છે.
- હાઈ પ્રોટીન ડાયટ: લાલ માંસ (Red Meat) કે વધુ પડતા ઈંડા ખાવાથી યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધી જાય છે.
- ઓક્સાલેટવાળો ખોરાક: પાલક, ચોકલેટ, નટ્સ અને વધુ પડતી ચા પીવાથી કેલ્શિયમ ઓક્સાલેટ પથરી થવાની શક્યતા વધે છે.
૩. મેદસ્વીતા અને વજન (Obesity)
જે લોકોનું વજન વધારે હોય અથવા જેમની કમરનો ઘેરાવો વધુ હોય, તેમના પેશાબમાં એસિડનું સ્તર બદલાય છે, જે પથરી માટે જવાબદાર બની શકે છે.
૪. પાચનતંત્રની સમસ્યાઓ
- ડાયેરિયા (ઝાડા): વારંવાર ઝાડા થવાથી શરીરમાંથી પાણી અને પોષક તત્વો ઓછાં થઈ જાય છે, જેનાથી પથરીનું જોખમ વધે છે.
- પેટની સર્જરી: ગેસ્ટ્રિક બાયપાસ જેવી સર્જરી કરાવનાર વ્યક્તિમાં કેલ્શિયમ અને પાણીના શોષણની પ્રક્રિયા બદલાઈ જાય છે.
૫. વારસાગત કારણો (Genetics)
જો તમારા પરિવારમાં પિતા, માતા કે ભાઈ-બહેનને પથરીની સમસ્યા રહી હોય, તો તમને તે થવાની શક્યતા અન્ય લોકો કરતા વધી જાય છે.
૬. તબીબી સ્થિતિઓ (Medical Conditions)
કેટલીક બીમારીઓ પથરી થવાનું જોખમ વધારે છે, જેમ કે:
- યુરિનરી ટ્રેક્ટ ઇન્ફેક્શન (UTI): વારંવાર પેશાબમાં ચેપ લાગવો.
- હાઈપરપેરાથાઈરોડિઝમ: શરીરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારતી ગ્રંથિની સમસ્યા.
- ડાયાબિટીસ: લોહીમાં શર્કરાનું વધુ પ્રમાણ પેશાબની એસિડિટી વધારે છે.
પથરી રોકવા માટેની એક ખાસ સલાહ:
જો તમે ઉનાળામાં કે ગરમ વાતાવરણમાં કામ કરતા હોવ અથવા વધુ કસરત કરતા હોવ, તો સામાન્ય કરતા વધારે પાણી પીવાની આદત રાખો, કારણ કે પરસેવા દ્વારા ઘણું પાણી શરીરની બહાર નીકળી જાય છે.
પથરી ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
કિડનીની પથરી જ્યારે કિડનીની અંદર જ હોય છે, ત્યારે ઘણીવાર કોઈ જ લક્ષણો દેખાતા નથી. પરંતુ, જ્યારે પથરી કિડનીમાંથી ખસીને મૂત્રનલિકા (Ureter) માં આવે છે, ત્યારે તે પેશાબના માર્ગમાં અવરોધ ઊભો કરે છે અને અસહ્ય દુખાવો શરૂ થાય છે.
પથરીના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
૧. તીવ્ર અને અસહ્ય દુખાવો (Severe Pain)
આ પથરીનું સૌથી મોટું લક્ષણ છે, જેને ‘રીનલ કોલિક’ કહેવામાં આવે છે.
- ક્યાં થાય?: પીઠના ભાગમાં અથવા પાંસળીઓની નીચેના પડખામાં (Flank pain).
- પ્રસરતો દુખાવો: આ દુખાવો ધીમે ધીમે નીચેના ભાગમાં એટલે કે પેડુ (Lower abdomen) અને સાથળની વચ્ચેના ભાગ (Groin) તરફ જાય છે.
- તરંગોમાં દુખાવો: દુખાવો સતત નથી રહેતો, તે અચાનક ઉપડે છે અને પછી થોડી વાર શાંત થઈ જાય છે (Pain in waves).
૨. પેશાબમાં ફેરફાર (Changes in Urination)
- બળતરા: પેશાબ કરતી વખતે તીવ્ર દુખાવો કે બળતરા થવી.
- રંગમાં ફેરફાર: પેશાબનો રંગ લાલ, ગુલાબી કે કથ્થઈ (લોહીના કારણે) દેખાવો.
- ડહોળો પેશાબ: પેશાબ ડહોળો અથવા તેમાંથી ખૂબ જ દુર્ગંધ આવવી.
- વારંવાર પેશાબ: વારંવાર પેશાબ કરવા જવું પડે પરંતુ પેશાબ થોડા જ પ્રમાણમાં ઉતરે.
૩. ઉબકા અને ઉલટી (Nausea and Vomiting)
પથરીને કારણે કિડની અને પેટના જ્ઞાનતંતુઓ જોડાયેલા હોવાથી ઘણી વ્યક્તિઓને સખત ઉબકા આવે છે અથવા ઉલટી થાય છે.
૪. તાવ અને ઠંડી (Fever and Chills)
જો પથરીની સાથે શરીરમાં ઇન્ફેક્શન (Infection) લાગ્યું હોય, તો ઠંડી લાગીને તાવ આવે છે. આ સ્થિતિ ગંભીર ગણાય છે અને તાત્કાલિક ડોક્ટરને બતાવવું જોઈએ.
પથરીનું કદ અને લક્ષણો:
- નાની પથરી (૫ મીમી થી ઓછી): ઘણીવાર કોઈ જ લક્ષણો વગર પેશાબ વાટે જાતે નીકળી જાય છે.
- મોટી પથરી: જો પથરી મોટી હોય, તો તે પેશાબનો માર્ગ સંપૂર્ણ બંધ કરી શકે છે, જેનાથી કિડનીમાં સોજો (Hydronephrosis) આવી શકે છે.
ક્યારે ડૉક્ટર પાસે જવું જોઈએ?
નીચેની સ્થિતિમાં વિલંબ ન કરવો જોઈએ:
- જ્યારે દુખાવો એટલો હોય કે તમે સ્થિર બેસી કે સૂઈ ન શકો.
- પેશાબમાં લોહી દેખાય.
- પેશાબ કરવામાં અડચણ આવે કે પેશાબ બંધ થઈ જાય.
- તાવ અને ઉલટી સાથે દુખાવો હોય.
પથરી નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
પથરીનું નિદાન કરવા માટે ડોક્ટર સૌ પ્રથમ તમારા લક્ષણો અને તબીબી ઇતિહાસ (Medical History) વિશે પૂછશે. ત્યારબાદ પથરીની હાજરી, તેનું કદ (Size) અને તેનું ચોક્કસ સ્થાન જાણવા માટે નીચે મુજબના પરીક્ષણો કરવામાં આવે છે:
૧. ઈમેજીંગ ટેસ્ટ (Imaging Tests) – સૌથી મહત્વના
પથરી ક્યાં છે અને કેટલી મોટી છે તે જાણવા માટે આ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે:
- CT Scan (સીટી સ્કેન): પથરીના નિદાન માટે આ સૌથી ઉત્તમ ટેસ્ટ છે. તે નાની નાની પથરી પણ શોધી શકે છે.
- Sonography (સોનોગ્રાફી/Ultrasound): આ ટેસ્ટ ઝડપી અને સુરક્ષિત છે. ગર્ભવતી મહિલાઓ અને બાળકો માટે આ ટેસ્ટ પહેલા કરવામાં આવે છે.
- X-ray (KUB): કિડની, યુરેટર અને બ્લેડરનો એક્સ-રે. જોકે, બધી જ પથરી એક્સ-રેમાં દેખાતી નથી.
૨. પેશાબની તપાસ (Urine Analysis)
- Urinalysis: પેશાબમાં લોહીના અંશ, પરુ (Pus) કે ઈન્ફેક્શન છે કે નહીં તે તપાસવામાં આવે છે.
- ૨૪ કલાકના પેશાબનું કલેક્શન: ૨૪ કલાક દરમિયાન પેશાબ ભેગો કરી તેમાં પથરી બનાવતા ક્ષારો (જેમ કે કેલ્શિયમ, યુરિક એસિડ) ની માત્રા માપવામાં આવે છે.
૩. લોહીની તપાસ (Blood Tests)
લોહીની તપાસ દ્વારા એ જાણી શકાય છે કે:
- લોહીમાં કેલ્શિયમ કે યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધુ તો નથી ને?
- કિડની બરાબર કામ કરી રહી છે કે નહીં (Creatinine અને BUN ટેસ્ટ દ્વારા).
૪. પથરીનું પૃથ્થકરણ (Stone Analysis)
જો પેશાબ વાટે નાની પથરી બહાર નીકળી જાય, તો તેને ડોક્ટર પાસે લઈ જવી જોઈએ. લેબોરેટરીમાં તેની તપાસ કરવાથી ખબર પડે છે કે પથરી કયા પ્રકારની છે (દા.ત. કેલ્શિયમ કે યુરિક એસિડ). આનાથી ભવિષ્યમાં પથરી થતી અટકાવવા માટે ડાયટ પ્લાન બનાવવામાં મદદ મળે છે.
તમારે શું કરવું જોઈએ?
જો તમને દુખાવો હોય, તો સૌ પ્રથમ એક સોનોગ્રાફી (Full Abdomen Ultrasound) કરાવવી જોઈએ. આ ટેસ્ટ સસ્તો છે અને મોટાભાગની પથરી વિશે સચોટ માહિતી આપી દે છે.
પથરી ની સારવાર શું છે?
પથરીની સારવાર મુખ્યત્વે પથરીના કદ (Size), તેના સ્થાન (Location) અને તેનાથી થતા દુખાવા પર આધાર રાખે છે. બધી પથરીમાં ઓપરેશનની જરૂર હોતી નથી.
સારવારને મુખ્ય ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:
૧. નાની પથરી માટેની સારવાર (૫ મીમી થી ઓછી)
જો પથરી નાની હોય, તો તે દવાની મદદથી અને કુદરતી રીતે પેશાબ વાટે બહાર કાઢી શકાય છે:
- પુષ્કળ પાણી: દિવસમાં ૩-૪ લિટર પાણી પીવું જેથી પથરી પર દબાણ આવે અને તે નીચે ઉતરે.
- દવાઓ (Painkillers): દુખાવાને ઓછો કરવા માટે ડોક્ટર પેઈનકિલર આપે છે.
- આલ્ફા બ્લોકર્સ: આ પ્રકારની દવાઓ મૂત્રનળીના સ્નાયુઓને આરામ આપે છે, જેથી પથરી ઝડપથી અને ઓછા દુખાવા સાથે બહાર નીકળી જાય.
૨. મોટી પથરી માટેની સારવાર (૭ મીમી થી મોટી)
જ્યારે પથરી પોતાની જાતે નીકળી શકે તેમ ન હોય અથવા તેનાથી કિડનીને નુકસાન થતું હોય, ત્યારે નીચેની પદ્ધતિઓ વપરાય છે:
- લિથોટ્રિપ્સી (ESWL): આમાં કોઈ પણ કાપકૂપ વગર શરીરની બહારથી ‘શોક વેવ્ઝ’ (તરંગો) મોકલવામાં આવે છે, જે પથરીના ઝીણા ટુકડા કરી નાખે છે. આ ટુકડા પછી પેશાબ વાટે નીકળી જાય છે.
- યુરેટરોસ્કોપી (URS): એક પાતળી નળી (સ્કોપ) પેશાબના માર્ગેથી અંદર નાખવામાં આવે છે અને લેસર દ્વારા પથરીને તોડીને કાઢી લેવામાં આવે છે. આમાં કોઈ ચીરો મૂકવામાં આવતો નથી.
- PCNL (કી-હોલ સર્જરી): જો પથરી ખૂબ મોટી (૨ સેમી થી મોટી) હોય, તો પીઠના ભાગમાં એક નાનું કાણું પાડીને ટેલિસ્કોપ દ્વારા પથરી બહાર કાઢવામાં આવે છે.
૩. તાત્કાલિક ઘરેલું રાહત માટેના ઉપાયો
જો દુખાવો સામાન્ય હોય, તો તમે આ અજમાવી શકો છો:
- લીંબુ અને જૈતુનનું તેલ (Lemon & Olive Oil): લીંબુ પથરી તોડવામાં અને તેલ તેને લપસાવવામાં મદદ કરે છે (ડોક્ટરની સલાહ મુજબ).
- કુલથી (Horse Gram) નું પાણી: પથરી તોડવા માટે આ આયુર્વેદિક ઉપાય ઉત્તમ ગણાય છે.
પથરીની સારવાર દરમિયાન ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો:
- પૂરતો આરામ: દુખાવો ઉપડે ત્યારે ભારે કામ ન કરવું.
- રિપોર્ટ કરાવો: જો તાવ આવે, પેશાબ બંધ થઈ જાય કે ઉલટી ન રોકાય, તો ઘરગથ્થુ ઉપચાર કરવાને બદલે તરત જ હોસ્પિટલ જવું.
- પથરી સાચવો: જો પેશાબમાં પથરી નીકળે, તો તેને ફેંકી ન દેતા ડોક્ટરને બતાવવી જેથી તેના પ્રકારનું નિદાન થઈ શકે.
પથરી ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
પથરી જો નાની હોય (૫-૬ મીમી થી ઓછી), તો તે યોગ્ય આહાર અને ઘરેલું ઉપાયો દ્વારા પેશાબ વાટે બહાર નીકળી શકે છે. અહીં પથરી માટેના કેટલાક અસરકારક ઘરેલું ઉપાયો છે:
૧. પુષ્કળ પાણી અને પ્રવાહી
પથરી કાઢવા માટેનો સૌથી પાયાનો નિયમ છે પાણી.
- દિવસમાં ૩ થી ૪ લિટર પાણી પીવો. પેશાબનો રંગ એકદમ સાફ (સફેદ) હોવો જોઈએ, જે પથરી નીકળવાની શક્યતા વધારે છે.
૨. લીંબુનો રસ અને ઓલિવ ઓઈલ (Lemon & Olive Oil)
આ ઉપાય પશ્ચિમી દેશોમાં પણ ખૂબ પ્રખ્યાત છે:
- ૧ ગ્લાસ પાણીમાં એક આખું લીંબુ નીચોવો અને તેમાં ૧ ચમચી ઓલિવ ઓઈલ ઉમેરીને પીવો.
- ફાયદો: લીંબુમાં રહેલું સાઇટ્રિક એસિડ પથરીના ટુકડા કરવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે ઓલિવ ઓઈલ પથરીને લપસણી બનાવી પેશાબ માર્ગે સરળતાથી બહાર કાઢે છે.
૩. કુલથીની દાળ (Horse Gram)
આયુર્વેદમાં કુલથીને પથરી માટે શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવે છે:
- રાત્રે કુલથીને પલાળી રાખો અને સવારે તેને ઉકાળીને તેનું પાણી ગાળીને પીવો.
- તે પથરી તોડવાની અદભૂત ક્ષમતા ધરાવે છે.
૪. નારિયેળ પાણી
નારિયેળ પાણી એક કુદરતી ‘મૂત્રવર્ધક’ (Diuretic) છે. તે પેશાબનું પ્રમાણ વધારે છે, જેનાથી પથરી પર દબાણ આવે છે અને તે બહાર નીકળી જાય છે.
૫. જવનું પાણી (Barley Water)
જવને પાણીમાં ઉકાળી, ગાળીને તે પાણી પીવાથી પેશાબમાં થતી બળતરા ઓછી થાય છે અને પથરીના નિકાલમાં મદદ મળે છે.
૬. સફરજનનું વિનેગર (Apple Cider Vinegar)
- ૧ ગ્લાસ નવશેકા પાણીમાં ૨ ચમચી એપલ સાઇડર વિનેગર અને ૧ ચમચી મધ મેળવીને દિવસમાં એકવાર પીવો. તે પથરીને ઓગળવામાં મદદ કરે છે.
૭. ગોખરુ (Gokhru)
આ એક આયુર્વેદિક જડીબુટ્ટી છે જે પથરી માટે રામબાણ ઈલાજ મનાય છે. ગોખરુનું ચૂર્ણ અથવા તેનો ઉકાળો લેવાથી કિડની સાફ થાય છે.
ખાસ સાવધાની:
- જો પથરી ૮ મીમી થી મોટી હોય અથવા પેશાબ અટકી ગયો હોય, તો માત્ર ઘરેલું ઉપાય પર નિર્ભર ન રહેતા ડોક્ટરની સલાહ લેવી.
- ટાળો: ટામેટાં, પાલક, વધુ પડતું મીઠું, ચોકલેટ અને કોલ્ડ ડ્રિંક્સ લેવાનું બંધ કરો.
પથરી નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
પથરી એકવાર મટી ગયા પછી ફરી થવાની શક્યતા ૫૦% થી વધુ હોય છે. તેથી, પથરીનું જોખમ ઘટાડવા માટે તમારી જીવનશૈલી અને આહારમાં ફેરફાર કરવો અત્યંત જરૂરી છે.
જોખમ ઘટાડવા માટેના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
૧. પાણી પીવાનું પ્રમાણ વધારો (સૌથી મહત્વનો ઉપાય)
- ટાર્ગેટ: દિવસમાં ઓછામાં ઓછું ૩ થી ૪ લિટર પાણી પીવો.
- કેવી રીતે ચેક કરવું?: જો તમારો પેશાબ પાણી જેવો સાફ કે આછો પીળો હોય, તો તેનો અર્થ છે કે તમે પૂરતું પાણી પી રહ્યા છો. જો તે ઘાટો પીળો હોય, તો પથરીનું જોખમ વધારે છે.
- રાત્રે સૂતી વખતે અને સવારે ઉઠતાની સાથે ૧-૨ ગ્લાસ પાણી પીવાની આદત પાડો.
૨. મીઠું (સોડિયમ) ઓછું ખાઓ
- વધારે પડતું મીઠું પેશાબમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ વધારે છે, જે પથરી બનાવે છે.
- ઉપરથી મીઠું લેવાનું ટાળો. પાપડ, અથાણાં, નમકીન અને પેકેટ ફૂડ (Chips, Junk Food) ઓછાં કરો.
૩. આહારમાં સાવધાની (Diet Controls)
- ઓક્સાલેટ ઘટાડો: જો તમને કેલ્શિયમ-ઓક્સાલેટ પથરી થતી હોય, તો પાલક, ટામેટાં (બીજ કાઢીને વાપરો), ચોકલેટ, બીટ અને કાજુ-બદામ મર્યાદિત માત્રામાં લો.
- પૂરતું કેલ્શિયમ લો: એક મોટી ગેરસમજ છે કે કેલ્શિયમ બંધ કરવાથી પથરી અટકે છે. હકીકતમાં, કુદરતી કેલ્શિયમ (જેમ કે દૂધ, દહીં) લેવાથી તે ઓક્સાલેટ સાથે જોડાઈ જાય છે અને પથરી બનતી અટકાવે છે. (પરંતુ કેલ્શિયમની ટીકડીઓ ડોક્ટરની સલાહ વગર ન લેવી).
- પ્રાણીજ પ્રોટીન ઘટાડો: લાલ માંસ (Red Meat) અને ઈંડાનો વધુ પડતો ઉપયોગ યુરિક એસિડ પથરીનું જોખમ વધારે છે.
૪. સાઇટ્રસ ફળોનો ઉપયોગ વધારો
- લીંબુ શરબત, સંતરા કે મોસંબીનો રસ પીવો. આ ફળોમાં રહેલું સાઇટ્રેટ (Citrate) પથરી બનવાની પ્રક્રિયાને રોકે છે.
૫. વજન નિયંત્રિત રાખો
- મેદસ્વીતા પથરી થવાનું જોખમ વધારે છે. દરરોજ ૩૦-૪૦ મિનિટ કસરત કે ચાલવાની આદત પાડો.
પથરીના પ્રકાર મુજબ શું ટાળવું?
| પથરીનો પ્રકાર | શું ટાળવું / ઓછું કરવું? |
| કેલ્શિયમ ઓક્સાલેટ | પાલક, ચોકલેટ, વધારાનું મીઠું, ડ્રાય ફ્રૂટ્સ |
| યુરિક એસિડ | માંસ, માછલી, આલ્કોહોલ (દારૂ), વધુ પડતી ખાંડ |
| કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટ | પ્રોસેસ્ડ ફૂડ, વધુ પડતું ડેરી પ્રોડક્ટ (જો ડોક્ટરે કહ્યું હોય તો) |
એક ખાસ સૂચન:
જો તમને વારંવાર પથરી થતી હોય, તો દર ૬ મહિના કે ૧ વર્ષે એકવાર સોનોગ્રાફી કરાવી લેવી જોઈએ, જેથી જો પથરી બની રહી હોય તો તે નાની અવસ્થામાં જ ઓગાળી શકાય.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-પથરી
કિડનીની પથરીનો દુખાવો ક્યારેક સહન કરી શકાય તેવો હોય છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં વિલંબ કરવો જોખમી બની શકે છે. જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો તમારે તાત્કાલિક યુરોલોજિસ્ટ અથવા નજીકના ફેમિલી ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
૧. અસહ્ય અને તીવ્ર દુખાવો
જ્યારે દુખાવો એટલો વધી જાય કે તમે કોઈ પણ સ્થિતિમાં (બેસીને, ઊભા રહીને કે સૂઈને) આરામ ન અનુભવી શકો. આ દુખાવો સામાન્ય રીતે કમરથી શરૂ થઈને પેડુ સુધી જાય છે.
૨. પેશાબમાં લોહી આવવું (Hematuria)
જો પેશાબનો રંગ ગુલાબી, લાલ કે કથ્થઈ દેખાય, તો તેનો અર્થ છે કે પથરી પેશાબની નળીમાં ઈજા પહોંચાડી રહી છે.
૩. તાવ અને ઠંડી લાગવી
જો દુખાવાની સાથે તાવ આવે અથવા ધ્રુજારી ચડે, તો તે ઇન્ફેક્શન (ચેપ) ની નિશાની છે. આ સ્થિતિ ગંભીર હોઈ શકે છે કારણ કે ચેપ કિડની સુધી પહોંચી શકે છે.
૪. ઉબકા અને સતત ઉલટી થવી
જો દુખાવાને કારણે તમે કંઈ પણ ખાઈ-પી શકતા ન હોવ અને વારંવાર ઉલટી થતી હોય, તો શરીરમાં પાણીની ઉણપ (Dehydration) થઈ શકે છે.
૫. પેશાબમાં અડચણ આવવી
- પેશાબ કરવામાં ખૂબ મુશ્કેલી પડતી હોય.
- પેશાબનો પ્રવાહ અચાનક અટકી જતો હોય.
- પેશાબ સાવ બંધ થઈ જાય (આ એક મેડિકલ ઈમરજન્સી છે).
ડોક્ટર પાસે જતી વખતે આટલી તૈયારી રાખવી:
- પાણી: જો ડોક્ટરે સોનોગ્રાફી કરવાનું કહ્યું હોય, તો પૂરતું પાણી પીને જવું જેથી બ્લેડર ભરેલું રહે અને નિદાન સચોટ આવે.
- જૂના રિપોર્ટ: જો અગાઉ ક્યારેય પથરી થઈ હોય તો તેના જૂના રિપોર્ટ સાથે રાખવા.
- દવાઓની યાદી: જો તમે હાલમાં કોઈ બીજી બીમારી (જેમ કે ડાયાબિટીસ કે બીપી) ની દવા લેતા હોવ, તો તેની જાણ ડોક્ટરને ચોક્કસ કરવી.
નિષ્કર્ષ
પથરી એ જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલો રોગ છે. જો તમે દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવાની અને સંતુલિત આહાર લેવાની આદત પાડશો, તો તમે આ પીડાદાયક સમસ્યાથી બચી શકો છો. જો દુખાવો અસહ્ય હોય, તો ઘરગથ્થુ ઉપચાર કરવાને બદલે તુરંત યુરોલોજિસ્ટ (Urologist) નો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
