ઝામર (Glaucoma) લક્ષણો, કારણો અને ઉપાયો

Table of Contents

ઝામર (Glaucoma): દ્રષ્ટિનો છૂપો ચોર – લક્ષણો, કારણો અને બચવાના ઉપાયો

આંખની બીમારીઓમાં ‘ઝામર’ એ સૌથી ખતરનાક માનવામાં આવે છે કારણ કે તેને “દ્રષ્ટિનો છૂપો ચોર” (Silent Thief of Sight) કહેવામાં આવે છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, ઝામરને કારણે દ્રષ્ટિ ગુમાવ્યા પછી તેને પાછી મેળવવી અશક્ય હોય છે. તેથી, આ રોગ વિશે જાગૃતિ અને સમયસર તપાસ અત્યંત અનિવાર્ય છે.

ઝામર કયા પ્રકારના હોય છે?

ઝામર (Glaucoma) મુખ્યત્વે આંખમાં પ્રવાહીના નિકાલની પ્રક્રિયા અને દબાણના આધારે નીચે મુજબના પ્રકારોમાં વહેંચાયેલું છે:

૧. ઓપન-એંગલ ઝામર (મીઠો ઝામર – Open-Angle Glaucoma)

આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે. તેમાં આંખમાંથી પ્રવાહી બહાર નીકળવાનો માર્ગ (Drainage Angle) ખુલ્લો હોય છે, પરંતુ અંદરની ગાળણ પ્રક્રિયા ધીમી પડી જાય છે.

લક્ષણો: શરૂઆતમાં કોઈ દુખાવો કે ચિહ્નો હોતા નથી. દ્રષ્ટિ ધીમે ધીમે બાજુએથી ઓછી થાય છે.
ખાસિયત: તેને “મીઠો ઝામર” કહેવાય છે કારણ કે તે કોઈ પણ સંકેત આપ્યા વગર દ્રષ્ટિ ચોરી લે છે.

૨. એંગલ-ક્લોઝર ઝામર (તીખો અથવા કડવો ઝામર – Angle-Closure Glaucoma)

આ પ્રકારમાં આંખની કીકી અને લેન્સ વચ્ચેનો ખૂણો અચાનક બંધ થઈ જાય છે, જેના કારણે પ્રવાહી બહાર નીકળી શકતું નથી અને દબાણ ખૂબ વધી જાય છે.

લક્ષણો: આંખમાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો, લાલ આંખ, ઝાંખી દ્રષ્ટિ, માથાનો દુખાવો, અને ઉલટી-ઉબકા.
ખાસિયત: આ એક મેડિકલ ઇમરજન્સી છે અને તાત્કાલિક સારવારની જરૂર પડે છે.

૩. નોર્મલ-ટેન્શન ઝામર (Normal-Tension Glaucoma)

આ એક આશ્ચર્યજનક પ્રકાર છે જેમાં આંખનું દબાણ (IOP) સામાન્ય શ્રેણી (૧૦-૨૧ mmHg) માં હોય છે, છતાં ઓપ્ટિક નસને નુકસાન થાય છે. આના ચોક્કસ કારણો હજુ સ્પષ્ટ નથી, પણ તે નબળા રક્ત પરિભ્રમણ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે.

૪. જન્મજાત ઝામર (Congenital Glaucoma)

બાળકોમાં જન્મ સમયે કે જન્મના થોડા સમય પછી આ જોવા મળે છે.

લક્ષણો: બાળકની આંખો મોટી દેખાવી, આંખમાં પાણી આવવું, અને પ્રકાશ સામે જોવામાં તકલીફ પડવી.

૫. સેકન્ડરી ઝામર (Secondary Glaucoma)

જ્યારે ઝામર થવાનું કારણ અન્ય કોઈ બીમારી કે સ્થિતિ હોય:

કારણો: આંખમાં વાગવું (ઈજા), મોતિયો પાકી જવો, ડાયાબિટીસ (Neovascular Glaucoma), અથવા સ્ટીરોઈડ દવાઓનો લાંબો સમય ઉપયોગ.

ઝામર ના કારણો શું છે?

ઝામર (Glaucoma) થવાનું મુખ્ય કારણ આંખની અંદરના દબાણમાં વધારો થવો છે, જેને Intraocular Pressure (IOP) કહેવામાં આવે છે. આપણી આંખમાં ‘એક્વિયસ હ્યુમર’ નામનું એક પ્રવાહી સતત બનતું હોય છે અને તેટલા જ પ્રમાણમાં બહાર નીકળતું હોય છે. જ્યારે આ પ્રવાહીના નિકાલમાં અવરોધ આવે, ત્યારે દબાણ વધે છે અને તે આંખની મુખ્ય નસ (Optic Nerve) ને નુકસાન કરે છે.

ઝામર થવા પાછળના મુખ્ય કારણો અને જોખમી પરિબળો નીચે મુજબ છે:

૧. મુખ્ય શારીરિક કારણો

પ્રવાહીના નિકાલમાં અવરોધ: આંખની અંદર ગાળણ માટેની એક નળી (Drainage Canal) હોય છે. જો આ નળીમાં બ્લોકેજ આવે અથવા તે સાંકડી થઈ જાય, તો પ્રવાહી અંદર ભરાઈ રહે છે અને દબાણ વધારે છે.
વારસાગત (Genetics): જો તમારા પરિવારમાં માતા, પિતા કે ભાઈ-બહેનને ઝામર હોય, તો તમને થવાની શક્યતા અનેકગણી વધી જાય છે.

૨. તબીબી પરિબળો (Medical Factors)

ડાયાબિટીસ અને બ્લડ પ્રેશર: લાંબા સમય સુધી ડાયાબિટીસ રહેવાથી આંખની નવી નસો ફૂટે છે જે પ્રવાહીના માર્ગને રોકે છે. હાઈ બ્લડ પ્રેશર પણ આંખના દબાણને અસર કરે છે.
સ્ટીરોઈડનો વધુ પડતો ઉપયોગ: એલર્જી કે અન્ય રોગો માટે લાંબા સમય સુધી સ્ટીરોઈડવાળા આઈ-ડ્રોપ્સ અથવા ગોળીઓ લેવાથી ઝામર થવાનું જોખમ રહે છે.
આંખની અન્ય બીમારીઓ: જો મોતિયો પાકી ગયો હોય (Hyper-mature Cataract) અથવા આંખની અંદર સોજો (Uveitis) હોય, તો પણ ઝામર થઈ શકે છે.

૩. અન્ય મહત્વના કારણો

ઉંમર: સામાન્ય રીતે ૪૦ કે ૪૫ વર્ષની ઉંમર પછી ઝામર થવાનું જોખમ વધે છે.
આંખમાં ઈજા: ભૂતકાળમાં આંખમાં કોઈ ગંભીર ઈજા થઈ હોય, તો વર્ષો પછી પણ ઝામર થવાની શક્યતા રહે છે.
નજીકના કે દૂરના ચશ્માના વધુ નંબર: જેમને માઈયોપિયા (નજીકના વધુ નંબર) હોય તેમને ઓપન-એંગલ ઝામર અને હાયપરમેટ્રોપિયા (દૂરના વધુ નંબર) હોય તેમને એંગલ-ક્લોઝર ઝામર થવાનું જોખમ રહે છે.
નબળું રક્ત પરિભ્રમણ: જો આંખની મુખ્ય નસ સુધી લોહીનો પુરવઠો પૂરતો ન પહોંચતો હોય, તો સામાન્ય દબાણ હોવા છતાં ઝામર થઈ શકે છે.

શું ઝામરને રોકી શકાય?

ઝામરને સંપૂર્ણપણે અટકાવવો મુશ્કેલ છે, પરંતુ તેને વહેલી તકે પકડી શકાય છે:

૪૦ વર્ષ પછી દર વર્ષે આંખની તપાસ કરાવો.
આંખના ટીપાં કે સ્ટીરોઈડ ડૉક્ટરની સલાહ વગર ક્યારેય ન વાપરો.
જો પરિવારમાં કોઈને ઝામર હોય, તો ખાસ ચેક-અપ કરાવો.

ઝામર ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?

ઝામર (Glaucoma) ના લક્ષણો તેના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, ઝામરને “દ્રષ્ટિનો શાંત ચોર” કહેવાય છે કારણ કે તેના શરૂઆતી લક્ષણો પકડાતા નથી.

અહીં તેના પ્રકાર મુજબના લક્ષણોની વિગત છે:

૧. ઓપન-એંગલ (મીઠો) ઝામરના લક્ષણો

આ પ્રકારમાં દ્રષ્ટિ ધીમે ધીમે જાય છે, તેથી દર્દીને લાંબા સમય સુધી ખબર પડતી નથી.

બાજુની દ્રષ્ટિ ઓછી થવી (Peripheral Vision Loss): શરૂઆતમાં આજુબાજુનું દેખાવાનું ઓછું થાય છે. વ્યક્તિને માત્ર સામેનું જ દેખાય છે, જાણે તે કોઈ પાઇપ કે ટનલમાંથી જોતો હોય (Tunnel Vision).
દ્રષ્ટિમાં ઝાંખપ: રોગ આગળ વધતા જોવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
ચશ્માના નંબર વારંવાર બદલાવા: ખાસ કરીને વાંચવાના નંબર વારંવાર બદલાય છે.

૨. એંગલ-ક્લોઝર (તીખો) ઝામરના લક્ષણો

આ એકાએક થતો હુમલો છે, જે ખૂબ જ પીડાદાયક હોય છે.

આંખમાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો: આંખમાં અસહ્ય પીડા થવી.
માથાનો સખત દુખાવો: આંખના દબાણને કારણે કપાળના ભાગમાં દુખાવો થવો.
ઉબકા અને ઉલટી: તીવ્ર દુખાવો અને દબાણને કારણે ઉલટી થવી.
લાઇટની આજુબાજુ કુંડાળા દેખાવા: બલ્બ કે લાઈટની સામે જોતા મેઘધનુષ જેવા રંગીન કુંડાળા (Halos) દેખાય છે.
આંખ લાલ થવી: આંખમાં લોહી ઉતરી આવ્યું હોય તેવી લાલાશ.

૩. બાળકોમાં જોવા મળતા લક્ષણો (Congenital Glaucoma)

મોટી આંખો: બાળકની આંખની કીકી સામાન્ય કરતા મોટી દેખાય.
આંખમાં પાણી આવવું: સતત આંખમાંથી પાણી નીકળ્યા કરવું.
પ્રકાશની બીક (Photophobia): બાળક અજવાળામાં આંખ ખોલી ન શકે અથવા પ્રકાશ સામે જોવામાં તકલીફ અનુભવે.
આંખનો ડોળો સફેદ થવો: આંખની કીકી પર સફેદ પડ જેવું (Corneal Cloudiness) દેખાય.

ચેતવણીના સંકેતો (ક્યારે ડૉક્ટરને મળવું?)

જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ અનુભવ થાય, તો તુરંત આંખના ડૉક્ટર (Ophthalmologist) પાસે જવું જોઈએ:

અચાનક દ્રષ્ટિ ધૂંધળી થઈ જવી.
અંધારામાં જોવામાં વધુ તકલીફ પડવી.
આંખમાં અચાનક લાલ રંગ આવવો અને સાથે દુખાવો થવો.

ઝામર નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?

ઝામર (Glaucoma) નું નિદાન માત્ર ચશ્માના નંબર ચેક કરવાથી થતું નથી. તેના માટે આંખના નિષ્ણાત ડૉક્ટર (Ophthalmologist) કેટલીક ખાસ તપાસ કરે છે. ઝામરની વહેલી ઓળખ માટે નીચે મુજબના ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે:

૧. ટોનોમેટ્રી (Tonometry) – આંખનું દબાણ માપવું

આ સૌથી મહત્વનો ટેસ્ટ છે. તેમાં આંખની અંદરનું દબાણ (Intraocular Pressure – IOP) માપવામાં આવે છે.

કેવી રીતે થાય? ડૉક્ટર કાં તો હવાનો ફુંવારો (NCT – Non-Contact Tonometry) મારે છે અથવા એક નાનકડું મશીન આંખને અડાડીને દબાણ માપે છે.
સામાન્ય દબાણ: ૧૦ થી ૨૧ mmHg ની વચ્ચે હોવું જોઈએ.

૨. ફંડસ તપાસ (Ophthalmoscopy) – ઓપ્ટિક નસની તપાસ

ડૉક્ટર ટીપાં નાખીને આંખની કીકી મોટી કરે છે અને ખાસ લેન્સની મદદથી આંખની મુખ્ય નસ (Optic Nerve) ની તપાસ કરે છે.

શું જોવામાં આવે છે? નસનો રંગ, તેનો આકાર અને તેમાં થયેલું નુકસાન (Cupping). જો નસમાં ખાડો મોટો થતો જતો હોય, તો તે ઝામરની નિશાની હોઈ શકે છે.

૩. વિઝ્યુઅલ ફિલ્ડ ટેસ્ટ (Perimetry) – દ્રષ્ટિની મર્યાદા તપાસવી

આ ટેસ્ટ દ્વારા એ જાણી શકાય છે કે તમારી બાજુની (Peripheral) દ્રષ્ટિ કેટલી જતી રહી છે.

કેવી રીતે થાય? તમારે એક મશીનમાં જોવાનું હોય છે અને જ્યાં પણ પ્રકાશનું ટપકું દેખાય ત્યાં બટન દબાવવાનું હોય છે. આ ટેસ્ટ ઝામર કેટલો વધ્યો છે તે નક્કી કરવા માટે ખૂબ જરૂરી છે.

૪. ગોનિયોસ્કોપી (Gonioscopy) – ખૂણાની તપાસ

આ ટેસ્ટ એ જાણવા માટે કરવામાં આવે છે કે ઝામર ‘ઓપન-એંગલ’ છે કે ‘એંગલ-ક્લોઝર’.

કેવી રીતે થાય? આંખ પર એક ખાસ પ્રકારનો લેન્સ મૂકીને એ જોવામાં આવે છે કે આંખનું પ્રવાહી બહાર નીકળવાનો રસ્તો ખુલ્લો છે કે બંધ.

૫. પેકીમેટ્રી (Pachymetry) – કીકીની જાડાઈ માપવી

આંખની કીકી (Cornea) ની જાડાઈ તમારા આંખના દબાણના રીડિંગને અસર કરી શકે છે. જો કીકી ખૂબ પાતળી હોય, તો દબાણ ઓછું હોવા છતાં જોખમ હોઈ શકે છે.

૬. OCT (Optical Coherence Tomography) – નસનું સ્કેનિંગ

આ એક આધુનિક ટેસ્ટ છે. તે આંખની નસનું ૩ડી સ્કેનિંગ (CT scan જેવું) કરે છે. આ ટેસ્ટ ખૂબ જ પ્રારંભિક તબક્કે ઝામર પકડવા માટે શ્રેષ્ઠ છે, જે અન્ય ટેસ્ટમાં કદાચ ન દેખાય.

મહત્વની નોંધ: ઝામરનું નિદાન કોઈ એક ટેસ્ટથી નથી થતું. ડૉક્ટર ઉપરના તમામ રિપોર્ટ્સનું વિશ્લેષણ કરીને નક્કી કરે છે કે તમને ઝામર છે કે નહીં.

ઝામર ની સારવાર શું છે?

ઝામર (Glaucoma) ની સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આંખના દબાણને ઘટાડવો અને આંખની નસ (Optic Nerve) ને થતું નુકસાન અટકાવવાનો છે. એકવાર ઝામરને કારણે જે દ્રષ્ટિ જતી રહી હોય તેને પાછી લાવી શકાતી નથી, પરંતુ યોગ્ય સારવારથી બાકીની દ્રષ્ટિને આજીવન બચાવી શકાય છે.

ઝામરની સારવાર મુખ્યત્વે ત્રણ રીતે થાય છે:

૧. આંખના ટીપાં (Eye Drops)

મોટાભાગના દર્દીઓ માટે આ પ્રથમ તબક્કાની સારવાર છે.

કાર્ય: આ ટીપાં કાં તો આંખમાં પ્રવાહીનું ઉત્પાદન ઘટાડે છે અથવા તેના નિકાલમાં સુધારો કરે છે.
ધ્યાનમાં રાખવાની બાબત: આ ટીપાં ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત સમયે નાખવા ખૂબ જરૂરી છે. એક પણ દિવસ ચૂકવાથી આંખનું દબાણ વધી શકે છે.

૨. લેસર ટ્રીટમેન્ટ (Laser Therapy)

જો ટીપાં અસર ન કરે અથવા દબાણ ખૂબ વધારે હોય, તો લેસરનો ઉપયોગ થાય છે:

Laser Trabeculoplasty: ઓપન-એંગલ ઝામર માટે, જેમાં પ્રવાહીના નિકાલના માર્ગને લેસરથી સાફ કરવામાં આવે છે.
Laser Iridotomy: એંગલ-ક્લોઝર ઝામર માટે, જેમાં આઈરિસ (આંખના રંગીન ભાગ) માં એક નાનું છિદ્ર પાડવામાં આવે છે જેથી પ્રવાહી સરળતાથી વહી શકે.

૩. સર્જરી (Surgery)

જ્યારે ટીપાં અને લેસરથી દબાણ કાબૂમાં ન આવે ત્યારે સર્જરી કરવામાં આવે છે:

Trabeculectomy: આ સૌથી સામાન્ય સર્જરી છે. તેમાં ડૉક્ટર આંખમાં પ્રવાહીના નિકાલ માટે એક નવો નાનો માર્ગ (Flap) બનાવે છે.
Drainage Implants: આંખમાં એક નાની નળી (Shunt) મૂકવામાં આવે છે જેથી વધારાનું પ્રવાહી બહાર નીકળી શકે.
MIGS (Minimally Invasive Glaucoma Surgery): આ નવી પદ્ધતિ છે જે ઓછા જોખમી અને ઝડપથી રિકવરી આપતી સર્જરી છે.

સારવાર દરમિયાન ધ્યાનમાં રાખવાની ખાસ બાબતો:

નિયમિત ચેક-અપ: સારવાર શરૂ થયા પછી પણ દર ૩ થી ૬ મહિને આંખનું દબાણ ચેક કરાવવું જરૂરી છે.
દવા બંધ ન કરવી: ડૉક્ટરની સલાહ વગર ક્યારેય ટીપાં બંધ ન કરવા, ભલે તમને દ્રષ્ટિમાં કોઈ ફેરફાર ન લાગતો હોય.
જીવનશૈલી: પૂરતી ઊંઘ લો, વધુ પડતું પાણી એકસાથે ન પીતા (થોડું થોડું પીવો) અને ડાયાબિટીસ/બ્લડ પ્રેશરને કાબૂમાં રાખો.

ઝામર અને મોતિયો (Cataract) વચ્ચેનો તફાવત:

ઘણા લોકો મૂંઝવણમાં હોય છે, પરંતુ યાદ રાખવું કે મોતિયો કાઢી શકાય છે અને દ્રષ્ટિ પાછી આવી શકે છે, જ્યારે ઝામરમાં સમયસરની સારવાર જ એકમાત્ર ઉપાય છે.

ઝામર ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?

ઝામર (Glaucoma) એ એક ગંભીર મેડિકલ સ્થિતિ છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ઝામરને ઘરગથ્થુ ઉપચારથી મટાડી શકાતો નથી. આંખની નસને થતું નુકસાન કાયમી હોય છે, તેથી ડૉક્ટર દ્વારા આપવામાં આવેલા આઈ-ડ્રોપ્સ કે સર્જરીનો કોઈ વિકલ્પ નથી.

જોકે, કેટલીક જીવનશૈલીમાં ફેરફાર અને ઘરગથ્થુ સાવચેતીઓ છે જે આંખના દબાણને નિયંત્રિત કરવામાં અને સારવારમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે:

૧. ખોરાક અને પોષણ

એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સ: લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી (પાલક, મેથી), ગાજર અને ખાટાં ફળો (લીંબુ, આમળા) ખાવા જોઈએ. તેમાં વિટામિન A, C અને E હોય છે જે આંખની નસને રક્ષણ આપે છે.
ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ: અખરોટ, અળસી (Flaxseeds) અને ચિયા સીડ્સ આંખના સોજા ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.

૨. પાણી પીવાની પદ્ધતિ

એકસાથે ઘણું બધું પાણી (જેમ કે ૧ લીટર) ન પીવો. એકસાથે વધુ પાણી પીવાથી આંખનું દબાણ અચાનક વધી શકે છે. દિવસ દરમિયાન થોડું-થોડું પાણી પીવાની આદત રાખો.

૩. યોગ્ય વ્યાયામ (Exercise)

નિયમિત ચાલવું અથવા હળવી કસરત કરવાથી આંખનું દબાણ ઘટવામાં મદદ મળે છે.
સાવચેતી: યોગ કરતી વખતે ‘શીર્ષાસન’ કે તેવા આસનો ન કરવા જેમાં માથું નીચે અને પગ ઉપર હોય, કારણ કે તેનાથી આંખનું દબાણ ખૂબ વધી જાય છે.

૪. માનસિક તણાવ ઓછો કરો

વધુ પડતો તણાવ (Stress) આંખના દબાણને અસર કરી શકે છે. ઊંડા શ્વાસ લેવાની ક્રિયા (Pranayam) અને ધ્યાન (Meditation) કરવાથી ફાયદો થાય છે.

૫. ઊંઘવાની રીત

ઊંઘતી વખતે માથું થોડું ઊંચું (૨૦ ડિગ્રી જેટલું) રાખવાથી રાત્રિ દરમિયાન આંખનું દબાણ વધતું અટકાવી શકાય છે.

શું ન કરવું? (ચેતવણી)

ડૉક્ટરની દવા બંધ ન કરવી: કોઈ પણ ઘરગથ્થુ ઉપચાર દવાના બદલામાં ન કરવો.
આંખમાં અખતરા ન કરવા: ડૉક્ટરની સલાહ વગર આંખમાં મધ, ગુલાબજળ કે અન્ય કોઈ દેશી પ્રવાહી નાખવા નહીં, તેનાથી ચેપ લાગી શકે છે.
કેફીનનો ત્યાગ: વધુ પડતી ચા કે કોફી પીવાનું ટાળવું જોઈએ, કારણ કે તે આંખનું દબાણ વધારી શકે છે.

યાદ રાખો: ઘરગથ્થુ ઉપચાર માત્ર ‘સહાયક’ છે, ‘સારવાર’ નથી. જો તમને આંખમાં દુખાવો કે ઝાંખપ લાગે, તો તુરંત નિષ્ણાત પાસે જવું જોઈએ.

ઝામર નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?

ઝામર (Glaucoma) ને સંપૂર્ણપણે અટકાવવો હંમેશા શક્ય નથી, કારણ કે તેમાં વારસાગત પરિબળો પણ ભાગ ભજવે છે. પરંતુ, નીચે મુજબની સાવચેતીઓ રાખીને તમે તેની ગંભીરતા અને અંધાપાના જોખમને ચોક્કસપણે ઘટાડી શકો છો:

૧. નિયમિત આંખની તપાસ (સૌથી મહત્વનું)

ઝામરના કોઈ શરૂઆતી લક્ષણો હોતા નથી, તેથી નિયમિત તપાસ જ તેને પકડવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે:

૪૦ વર્ષથી ઓછી ઉંમર: દર ૨ થી ૪ વર્ષે તપાસ કરાવો.
૪૦ થી ૬૦ વર્ષની ઉંમર: દર ૨ વર્ષે તપાસ કરાવો.
૬૦ વર્ષથી વધુ ઉંમર: દર વર્ષે તપાસ કરાવો.
જો પરિવારમાં કોઈને ઝામર હોય, તો વર્ષમાં એકવાર તપાસ કરાવવી ફરજિયાત છે.

૨. વારસાગત ઇતિહાસ જાણો

તમારા પરિવારમાં (માતા-પિતા કે ભાઈ-બહેન) કોઈને ઝામર છે કે નહીં તેની જાણકારી મેળવો. જો વારસાગત જોખમ હોય, તો તમારે વધુ સાવધ રહેવાની જરૂર છે.

૩. સલામત કસરત કરો

નિયમિત મધ્યમ કસરત (જેમ કે ઝડપથી ચાલવું અથવા સાયકલિંગ) આંખનું દબાણ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.
સાવચેતી: યોગમાં શીર્ષાસન (Headstands) અથવા લાંબા સમય સુધી નીચે નમવાની કસરતો ટાળો, કારણ કે તે આંખનું દબાણ વધારે છે.

૪. આંખની સુરક્ષા (Eye Protection)

આંખમાં ગંભીર ઈજા થવાથી પણ ‘સેકન્ડરી ઝામર’ થઈ શકે છે.

રમતગમત દરમિયાન અથવા વર્કશોપમાં કામ કરતી વખતે રક્ષણાત્મક ચશ્મા (Goggles) પહેરો.

૫. સ્ટીરોઈડનો ઉપયોગ ટાળો

ડૉક્ટરની સલાહ વગર ક્યારેય સ્ટીરોઈડવાળા આઈ-ડ્રોપ્સ કે દવાઓનો ઉપયોગ ન કરો. લાંબા સમય સુધી સ્ટીરોઈડ લેવાથી આંખનું દબાણ વધી શકે છે.

૬. સ્વસ્થ જીવનશૈલી અને ખોરાક

ડાયાબિટીસ અને બ્લડ પ્રેશર: આ બંને બીમારીઓને કાબૂમાં રાખો, કારણ કે તે ઝામરના જોખમને વધારે છે.
આહાર: લીલા શાકભાજી, ફળો અને ઓમેગા-૩ યુક્ત ખોરાક લો જે આંખની નસને મજબૂતી આપે છે.
કેફીન ઓછું કરો: વધુ પડતી કોફી કે ચા પીવાથી આંખનું દબાણ વધી શકે છે.

૭. પાણી પીવાની રીત

એકસાથે ખૂબ જ વધારે પાણી (૧-૨ લીટર) પીવાને બદલે, આખા દિવસ દરમિયાન થોડું-થોડું પાણી પીવો. એકસાથે વધુ પ્રવાહી પીવાથી આંખના દબાણમાં અચાનક ઉછાળો આવી શકે છે.

મુખ્ય વાત: જો તમને ઝામર હોવાનું નિદાન થાય, તો ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં આવેલા ટીપાં નિયમિત નાખવા એ જોખમ ઘટાડવાનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો છે.

ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-ઝામર

ઝામર (Glaucoma) એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં સમયસરનું નિદાન જ તમારી દ્રષ્ટિ બચાવી શકે છે. તમારે નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં વિલંબ કર્યા વગર આંખના ડૉક્ટર (Ophthalmologist) ને મળવું જોઈએ:

૧. તાત્કાલિક અથવા ઇમરજન્સી સંજોગોમાં (જ્યારે લક્ષણો અચાનક દેખાય)

જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ અચાનક દેખાય, તો તે ‘એંગલ-ક્લોઝર ગ્લુકોમા’ હોઈ શકે છે, જેમાં ગણતરીના કલાકોમાં દ્રષ્ટિ જઈ શકે છે:

આંખમાં અસહ્ય અને અચાનક દુખાવો થવો.
દ્રષ્ટિ અચાનક ઝાંખી થઈ જવી.
લાઈટની આસપાસ મેઘધનુષ જેવા રંગીન કુંડાળા દેખાવા.
આંખમાં દુખાવાની સાથે ઉબકા કે ઉલટી થવી.
આંખ ખૂબ જ લાલ થઈ જવી.

૨. સામાન્ય સંકેતો જે લાંબા ગાળે દેખાય

જો તમને એવું લાગે કે તમારી બાજુની (Peripheral) દ્રષ્ટિ ઓછી થઈ રહી છે (એટલે કે સામેનું દેખાય પણ આજુબાજુનું જોવા માટે માથું ફેરવવું પડે).
અંધારામાં જોવામાં પહેલા કરતા વધુ તકલીફ પડવી.
ચશ્માના નંબર (ખાસ કરીને નજીકના વાંચવાના નંબર) ટૂંકા ગાળામાં વારંવાર બદલાતા હોય.

૩. જો તમે ‘હાઈ રિસ્ક’ (વધારે જોખમ) ધરાવતા હોવ

ભલે કોઈ લક્ષણો ન હોય, પણ જો નીચેની બાબતો લાગુ પડતી હોય તો નિયમિત તપાસ કરાવી જોઈએ:

તમારી ઉંમર ૪૦ વર્ષથી વધુ હોય.
તમારા પરિવારમાં (માતા-પિતા કે ભાઈ-બહેન) કોઈને ઝામર હોય.
તમને ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર કે હૃદયની બીમારી હોય.
તમને આંખમાં ક્યારેય ગંભીર ઈજા થઈ હોય.
તમે લાંબા સમયથી સ્ટીરોઈડ (ટીપાં, ગોળી કે ઈન્હેલર) લેતા હોવ.
તમને ચશ્માના ખૂબ વધારે પ્લસ (+) કે માઈનસ (-) નંબર હોય.

૪. નિયમિત ચેક-અપ માટે

ઝામરને “દ્રષ્ટિનો શાંત ચોર” કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે કોઈ પણ દુખાવા વગર દ્રષ્ટિ છીનવી શકે છે. તેથી, ૪૦ વર્ષની ઉંમર પછી દર ૧-૨ વર્ષે ‘આંખનું દબાણ’ (IOP) અને ‘આંખની નસ’ (Optic Nerve) ની તપાસ કરાવવી જ જોઈએ.

નિષ્કર્ષ

ઝામર એ “મૌન રોગ” છે. જે દ્રષ્ટિ ઝામરને કારણે જતી રહી હોય તે ક્યારેય પાછી આવતી નથી, તેથી વહેલું નિદાન જ બચવાનો એકમાત્ર માર્ગ છે. જો તમારા પરિવારમાં કોઈને ઝામર હોય, તો આજે જ તમારી આંખો તપાસાવો.