રતવા (Erysipelas): ચામડીનો ગંભીર ચેપ – લક્ષણો, કારણો અને આધુનિક સારવાર
ચામડી પર અચાનક લાલાશ આવવી, સોજો આવવો અને તાવ જેવી સમસ્યા સર્જાવી તેને આયુર્વેદ અને સામાન્ય ભાષામાં ‘રતવા’ કહેવામાં આવે છે. તબીબી વિજ્ઞાનમાં તેને ‘એરિસિપેલસ’ (Erysipelas) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ એક ‘બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન’ છે, જે જો સમયસર મટાડવામાં ન આવે તો તે લોહીમાં ફેલાઈને જીવલેણ પણ બની શકે છે.
રતવા ના કારણો શું છે?
રતવા (Erysipelas) થવા માટે મુખ્યત્વે બેક્ટેરિયા જવાબદાર હોય છે, પરંતુ આ બેક્ટેરિયા શરીરમાં કેવી રીતે પ્રવેશે છે અને કયા સંજોગોમાં આ રોગ વધે છે, તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. બેક્ટેરિયલ ચેપ (મુખ્ય કારણ)
રતવા મોટાભાગે ‘ગ્રુપ A સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ’ (Group A Streptococcus) નામના બેક્ટેરિયાથી થાય છે. જ્યારે તમારી ત્વચા પર કોઈ નાનો કાપો કે ઘા પડે છે, ત્યારે આ બેક્ટેરિયા ત્વચાના ઉપરના પડમાં પ્રવેશીને ચેપ ફેલાવે છે.
૨. ત્વચામાં પડતા ચીરા કે ઈજા
ત્વચાનું રક્ષણાત્મક પડ જ્યારે તૂટે છે, ત્યારે બેક્ટેરિયાને અંદર જવાનો માર્ગ મળે છે. જેમ કે:
- કોઈ ધારદાર વસ્તુથી પડેલો કાપો અથવા ઉઝરડો.
- જીવજંતુ કે મચ્છર કરડવાથી થયેલું નિશાન.
- ઓપરેશન કે સર્જરી પછીના ટાંકા.
- પગની આંગળીઓ વચ્ચે થતી ફૂગ (Athlete’s foot).
૩. ત્વચાના અન્ય રોગો
જો તમને પહેલેથી ત્વચાની કોઈ તકલીફ હોય, તો રતવા થવાનું જોખમ વધી જાય છે:
- એકઝીમા (Eczema): જેમાં ત્વચા સુકી થઈને ફાટી જાય છે.
- સોરાયસિસ: ત્વચા પર ભીંગડા વળવા.
- હર્પીસ: વાયરલ ઈન્ફેક્શનને કારણે થતા ફોલ્લા.
૪. સોજો અને રુધિરાભિસરણની સમસ્યા
શરીરના જે ભાગમાં લોહી કે પ્રવાહીનું પરિભ્રમણ બરાબર ન થતું હોય ત્યાં રતવા જલ્દી થાય છે:
- લિમફેડિમા (Lymphedema): લસિકા ગ્રંથિઓમાં અવરોધ આવવાથી હાથ કે પગમાં સોજો આવવો.
- વેરિકોઝ વેઈન્સ: નસો ફૂલી જવી, જેના કારણે ત્વચા નબળી પડે છે.
૫. અન્ય સ્વાસ્થ્ય પરિબળો
- નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ: ડાયાબિટીસ, કેન્સર અથવા લાંબા સમયની બીમારીને કારણે શરીર બેક્ટેરિયા સામે લડી શકતું નથી.
- વધુ પડતું વજન (Obesity): મેદસ્વીતાને કારણે પગમાં સોજો રહે છે, જે રતવા માટે અનુકૂળ સ્થિતિ બનાવે છે.
- દારૂનું સેવન: લાંબા ગાળાના દારૂના સેવનથી ઈમ્યુનિટી ઓછી થાય છે.
મહત્વની વાત: રતવા એ ચેપી રોગ નથી (એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિને સ્પર્શ દ્વારા ફેલાતો નથી), પરંતુ જો તેની સારવાર સમયસર ન કરવામાં આવે તો તે લોહીમાં ફેલાઈ શકે છે.
રતવા ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
રતવા (Erysipelas) ના લક્ષણો સામાન્ય રીતે અચાનક દેખાય છે અને તે ત્વચા તેમજ આખા શરીર પર અસર કરે છે. તેને ઓળખવા માટેના મુખ્ય ચિહ્નો નીચે મુજબ છે:
૧. ત્વચા પર દેખાતા મુખ્ય ચિહ્નો
- ચળકતી લાલાશ: અસરગ્રસ્ત ત્વચા એકદમ લાલ (ઘણીવાર લાલચટક) થઈ જાય છે.
- ઉપસેલી કિનારી (Raised Borders): રતવાની સૌથી મોટી ઓળખ એ છે કે લાલ ચકામાની કિનારીઓ સ્પષ્ટપણે ઉપસેલી હોય છે, જેથી તંદુરસ્ત ત્વચા અને ચેપવાળી ત્વચા વચ્ચેનો તફાવત તરત દેખાઈ આવે છે.
- સોજો અને ગરમી: ચેપવાળો ભાગ સૂજી જાય છે અને તેને સ્પર્શ કરવાથી તે ભાગ શરીરના અન્ય ભાગો કરતા ગરમ લાગે છે.
- દુખાવો અને સ્પર્શ અસહ્ય લાગવો: તે ભાગ પર ખૂબ દુખાવો થાય છે અને સહેજ અડવાથી પણ પીડા થાય છે.
- નાના ફોલ્લા: ક્યારેક લાલ ભાગ પર પાણી ભરેલા નાના ફોલ્લા (Blisters) પણ થઈ શકે છે.
૨. શારીરિક લક્ષણો (તાવ અને નબળાઈ)
ત્વચા પર લાલાશ દેખાય તે પહેલા અથવા તેની સાથે નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળે છે:
- તીવ્ર તાવ: ધ્રુજારી સાથે અચાનક તાવ આવવો.
- ઠંડી લાગવી: શરીરમાં અશક્તિ અનુભવવી અને ઠંડી લાગવી.
- માથાનો દુખાવો: સતત માથું દુખવું.
- ઉબકા કે ઉલટી: ચેપના કારણે ક્યારેક ઉબકા જેવું લાગે છે.
- ગ્રંથિઓમાં સોજો: ચેપ જે ભાગમાં હોય (દા.ત. પગમાં), તેની નજીકની લસિકા ગ્રંથિઓ (Lymph Nodes) માં સોજો અને દુખાવો થાય છે.
૩. રતવા કયા ભાગમાં વધુ જોવા મળે છે?
- પગ: લગભગ ૮૦% કિસ્સામાં રતવા પગના નીચેના ભાગમાં જોવા મળે છે.
- ચહેરો: ચહેરા પર નાક અને ગાલના ભાગે પતંગિયા આકારનો સોજો અને લાલાશ જોવા મળી શકે છે.
તમારે ક્યારે સાવધ થવું જોઈએ?
જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ સ્થિતિ જણાય, તો તરત જ ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો:
- લાલાશ ખૂબ ઝડપથી ફેલાઈ રહી હોય.
- તાવ ૧૦૨°F કે તેથી વધુ રહેતો હોય.
- ત્વચાનો લાલ ભાગ કાળો પડવા લાગે (આ ગંભીર ચેપની નિશાની હોઈ શકે છે).
રતવા નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
રતવા (Erysipelas) નું નિદાન સામાન્ય રીતે ઘણું સરળ હોય છે, કારણ કે તેના શારીરિક ચિહ્નો ખૂબ જ સ્પષ્ટ હોય છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, ડોક્ટર માત્ર ત્વચાને જોઈને જ તેનું નિદાન કરી લે છે.
નિદાનની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ હોય છે:
૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)
ડોક્ટર તમારી ત્વચાની તપાસ કરીને નીચેની બાબતો ચકાસશે:
- લાલાશ અને સોજો: શું ત્વચાનો લાલ ભાગ આસપાસની તંદુરસ્ત ત્વચા કરતા ઉપસેલો છે?
- કિનારીઓ: શું લાલ ચકામાની બોર્ડર એકદમ સ્પષ્ટ દેખાય છે? (આ રતવાની મુખ્ય ઓળખ છે).
- તાપમાન: શું અસરગ્રસ્ત ભાગ ગરમ છે?
- તાવ: તમને કેટલો તાવ છે અને તે ક્યારથી શરૂ થયો છે.
૨. તબીબી ઇતિહાસ (Medical History)
ડોક્ટર તમને કેટલાક પ્રશ્નો પૂછી શકે છે, જેમ કે:
- શું તમને તાજેતરમાં કોઈ ઈજા, કાપો કે જીવજંતુ કરડ્યું હતું?
- શું તમને અગાઉ ક્યારેય રતવા થયા છે?
- શું તમને ડાયાબિટીસ અથવા પગમાં સોજા (Lymphedema) ની સમસ્યા છે?
૩. પ્રયોગશાળા પરીક્ષણો (Laboratory Tests)
જો ચેપ ગંભીર હોય અથવા દવાઓની અસર ન થતી હોય, તો ડોક્ટર નીચેના રિપોર્ટ કરાવી શકે છે:
- લોહીની તપાસ (Blood Test): * WBC Count: શરીરમાં શ્વેત કણોની સંખ્યા વધવી એ ચેપની નિશાની છે.
- CRP અથવા ESR: શરીરમાં સોજો (Inflammation) કેટલો છે તે જાણવા માટે.
- બ્લડ કલ્ચર (Blood Culture): જો બેક્ટેરિયા લોહીમાં ફેલાયા હોવાની શંકા હોય, તો કયા પ્રકારના બેક્ટેરિયા છે તે જાણવા આ ટેસ્ટ કરાય છે.
- ત્વચાનો નમૂનો (Skin Swab): જો ત્વચા પર ફોલ્લા હોય, તો તેમાંથી પ્રવાહી લઈ તેની તપાસ કરવામાં આવે છે જેથી ખબર પડે કે કઈ એન્ટીબાયોટીક વધુ અસરકારક રહેશે.
૪. અન્ય ઈમેજિંગ (ભાગ્યે જ જરૂર પડે છે)
જો સોજો ખૂબ ઊંડો હોય અને ડોક્ટરને શંકા હોય કે ચેપ સ્નાયુઓ સુધી પહોંચ્યો છે (Necrotizing Fasciitis), તો તે MRI અથવા CT Scan કરાવી શકે છે.
ઘરે જાતે નિદાન કેવી રીતે કરવું? (પ્રાથમિક સમજ)
જો તમે ઘરે હોવ અને શંકા હોય, તો તમે એક કામ કરી શકો છો:
- પેનથી લાલ ભાગની આસપાસ એક રાઉન્ડ (સરકલ) દોરો.
- જો થોડા કલાકોમાં લાલાશ એ લીટીની બહાર ઝડપથી ફેલાય, તો સમજી લેવું કે આ સક્રિય ચેપ છે અને તરત જ ડોક્ટર પાસે જવું જોઈએ.
રતવા ની સારવાર શું છે?
રતવા (Erysipelas) એ બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન હોવાથી તેની સારવારમાં મુખ્યત્વે એન્ટીબાયોટીક્સનો ઉપયોગ થાય છે. જો સમયસર સારવાર શરૂ કરવામાં આવે, તો મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં રતવા ઘરે જ મટી શકે છે.
તેની સારવારના મુખ્ય પાસાઓ નીચે મુજબ છે:
૧. મેડિકલ સારવાર (એન્ટીબાયોટીક્સ)
- દવાઓ: ડોક્ટર સામાન્ય રીતે પેનિસિલિન (Penicillin) અથવા તેના જેવી અન્ય એન્ટીબાયોટીક્સ (જેમ કે Amoxicillin) આપે છે. જો કોઈને પેનિસિલિનની એલર્જી હોય, તો અન્ય વિકલ્પો આપવામાં આવે છે.
- કોર્સ પૂરો કરવો: તાવ અને લાલાશ ૨-૩ દિવસમાં ઓછી થઈ જાય તો પણ ડોક્ટરે આપેલો એન્ટીબાયોટીક્સનો આખો કોર્સ (સામાન્ય રીતે ૭ થી ૧૪ દિવસ) પૂરો કરવો ખૂબ જરૂરી છે. અધૂરી સારવારથી રોગ ફરી ઉથલો મારી શકે છે.
- ગંભીર કિસ્સામાં: જો દર્દીને ખૂબ તીવ્ર તાવ હોય, ઉલટી થતી હોય અથવા દવાઓની અસર ન થતી હોય, તો હોસ્પિટલમાં દાખલ કરીને IV (બાટલા દ્વારા) એન્ટીબાયોટીક્સ આપવી પડી શકે છે.
૨. ઘરેલુ કાળજી અને આરામ
દવાઓની સાથે નીચેની બાબતો કરવાથી ઝડપથી રિકવરી આવે છે:
- અંગને ઊંચું રાખવું: જો પગમાં રતવા હોય, તો સૂતી વખતે પગ નીચે ૨-૩ તકિયા રાખીને પગને હૃદયના સ્તરથી ઊંચો રાખવો. તેનાથી સોજો અને દુખાવો ઝડપથી ઘટશે.
- ઠંડા પોતા: અસરગ્રસ્ત ભાગ પર ઠંડા પાણીના પોતા મૂકવાથી બળતરામાં રાહત મળે છે.
- પુષ્કળ પ્રવાહી: તાવને કારણે શરીરમાં પાણી ઓછું ન થાય તે માટે પાણી, જ્યુસ કે નાળિયેર પાણી પીવું.
- આરામ: શરીરને પૂરતો આરામ આપવો જેથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ચેપ સામે લડી શકે.
૩. આયુર્વેદિક અને પૂરક અભિગમ
આયુર્વેદમાં રતવાને પિત્ત દોષ સાથે જોડવામાં આવે છે, તેથી ઠંડક આપતી સારવાર કરવામાં આવે છે:
- દુર્વા (ધરો) નો રસ: તાજી ધરોનો રસ લગાવવાથી અને પીવાથી લોહીની અશુદ્ધિ દૂર થાય છે.
- ચંદનનો લેપ: શુદ્ધ ચંદનનો લેપ કરવાથી બળતરા શાંત થાય છે.
- ગળો (Giloy): રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા માટે ગળોના ઘનવટી અથવા ઉકાળાનું સેવન હિતાવહ છે.
૪. રોગને ફરીથી થતો અટકાવવા માટે (Prevention)
રતવા વારંવાર થવાની શક્યતા રહે છે, તેથી નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું:
- ત્વચાની ભેજયુક્ત રાખવી: ત્વચા સુકી થઈને ફાટી ન જાય તે માટે મોઈશ્ચરાઈઝર લગાવો.
- પગની ફૂગ (Fungal Infection): જો આંગળીઓ વચ્ચે વાઢીયા કે ફૂગ હોય, તો તેની તરત સારવાર કરો, કારણ કે ત્યાંથી બેક્ટેરિયા પ્રવેશી શકે છે.
- ઘાની સંભાળ: કોઈપણ નાનો કાપો કે છોલાયેલ ભાગ હોય તો તેને સાબુ-પાણીથી સાફ કરી એન્ટીસેપ્ટિક ક્રીમ લગાવવી.
ખાસ ચેતવણી:
જો સારવાર દરમિયાન ત્વચા કાળી પડવા લાગે, ફોલ્લાઓમાંથી પરુ નીકળવા લાગે અથવા બેભાન જેવી સ્થિતિ જણાય, તો વિલંબ કર્યા વગર ઈમરજન્સીમાં ડોક્ટર પાસે જવું જોઈએ.
રતવા ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
રતવા (Erysipelas) એ બેક્ટેરિયલ ચેપ હોવાથી તેની મુખ્ય સારવાર તો એન્ટીબાયોટીક્સ જ છે, પરંતુ ઘરેલું ઉપચારો દ્વારા તમે સોજો, બળતરા અને દુખાવો ઘટાડવામાં ઘણી મદદ મેળવી શકો છો.
આયુર્વેદ અને પરંપરાગત પદ્ધતિ મુજબ નીચેના ઘરગથ્થુ ઉપચારો અસરકારક સાબિત થાય છે:
૧. ઠંડક આપતા લેપ (બાહ્ય ઉપચાર)
રતવામાં ત્વચા ગરમ થઈ જાય છે અને બળતરા થાય છે, તેથી ઠંડક આપવી જરૂરી છે:
- નાગરવેલના પાન: નાગરવેલના પાનને વાટીને તેનો લેપ કરવાથી રતવાની લાલાશ અને ગરમી ઓછી થાય છે. આ એક ખૂબ જ પ્રચલિત દેશી ઈલાજ છે.
- શુદ્ધ ચંદન: સફેદ ચંદનનો પાવડર ગુલાબજળમાં મેળવીને તેનો લેપ લગાવવાથી બળતરા અને સોજામાં તાત્કાલિક રાહત મળે છે.
- ધરો (દુર્વા): ગણેશજીને ચડાવવામાં આવતી લીલી ધરો (દુર્વા) ને વાટીને તેનો રસ લગાવવો અથવા તેનો લેપ કરવો ખૂબ જ ગુણકારી છે. તે લોહીની ગરમી શાંત કરે છે.
- એલોવેરા (કુંવારપાઠું): તાજા એલોવેરા જેલને ફ્રીજમાં રાખી ઠંડુ કરીને લગાવવાથી ત્વચાની લાલાશ ઓછી થાય છે.
૨. આંતરિક શુદ્ધિ માટે (પીવાના પ્રયોગો)
- ગળો (Giloy): ગળોના વેલાનો ઉકાળો અથવા ગળોની ગોળી લેવાથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે અને બેક્ટેરિયલ ચેપ સામે લડવામાં મદદ મળે છે.
- ધાણા-જીરાનું પાણી: રાત્રે એક ગ્લાસ પાણીમાં આખા ધાણા અને જીરું પલાળી રાખો. સવારે તેને ગાળીને પીવાથી શરીરની આંતરિક ગરમી (પિત્ત) ઓછી થાય છે.
- હળદર વાળું દૂધ: હળદર કુદરતી એન્ટીબાયોટીક છે. રાત્રે સૂતી વખતે ગરમ દૂધમાં ચપટી હળદર નાખીને પીવાથી ચેપ ઓછો થાય છે.
૩. મહત્વની જીવનશૈલી ટિપ્સ
- પગ ઊંચો રાખવો (Elevation): જો પગમાં રતવા હોય, તો બેસતી કે સૂતી વખતે પગ નીચે ૨-૩ તકિયા રાખી તેને હૃદયના સ્તરથી ઊંચો રાખો. આ સૌથી અસરકારક ‘ઘરગથ્થુ ઉપાય’ છે જે સોજો ઝડપથી ઉતારે છે.
- ઠંડા પાણીના પોતા: દિવસમાં ૩-૪ વાર ઠંડા પાણીમાં સાફ કપડું પલાળીને અસરગ્રસ્ત ભાગ પર ૧૦-૧૫ મિનિટ માટે રાખો.
- ખોરાકમાં પરેજી: જ્યારે રતવા હોય ત્યારે અત્યંત તીખો, તળેલું, ગરમ મસાલાવાળો, અથાણું અને આથો આવેલો (ઈડલી, ઢોકળા) ખોરાક બંધ કરવો જોઈએ. સાદો અને સુપાચ્ય ખોરાક લેવો.
ખાસ સાવધાની:
રતવા એ ઝડપથી ફેલાતો રોગ છે. જો ઘરગથ્થુ ઉપચારથી ૨૪ કલાકમાં રાહત ન જણાય અથવા તાવ વધતો જાય, તો તરત જ ડોક્ટરની સલાહ લઈ એન્ટીબાયોટીક શરૂ કરવી જોઈએ. ઘરગથ્થુ ઉપચાર એ દવાનો વિકલ્પ નથી, પણ દવાની સાથે કરવામાં આવતી સહાયક સારવાર છે.
રતવા નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
રતવા (Erysipelas) થવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે ત્વચાની સુરક્ષા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ પર ધ્યાન આપવું સૌથી મહત્વનું છે. ખાસ કરીને જેમને એકવાર રતવા થઈ ચૂક્યા હોય, તેમણે ફરીથી થતો અટકાવવા નીચે મુજબના પગલાં લેવા જોઈએ:
૧. ત્વચાની સંભાળ (Skin Care)
ત્વચા એ બેક્ટેરિયા સામેનું પહેલું રક્ષણ છે. જો તે સ્વસ્થ રહેશે, તો બેક્ટેરિયા અંદર પ્રવેશ કરી શકશે નહીં.
- ત્વચાને હાઈડ્રેટ રાખો: ત્વચા સુકી થઈને ફાટી ન જાય તે માટે દરરોજ સારા મોઈશ્ચરાઈઝર અથવા નાળિયેર તેલનો ઉપયોગ કરો. ખાસ કરીને શિયાળામાં આ વધુ જરૂરી છે.
- ઘાની તાત્કાલિક સારવાર: જો ત્વચા પર નાનો કાપો, ઉઝરડો કે છોલાયેલું નિશાન પડે, તો તેને તરત જ સાબુ અને પાણીથી સાફ કરો અને એન્ટીસેપ્ટિક ક્રીમ લગાવો.
- નખ ટૂંકા રાખો: લાંબા નખ દ્વારા ખંજવાળતી વખતે ત્વચા પર માઈક્રોસ્કોપિક (ખૂબ નાના) ઘા પડી શકે છે, જે બેક્ટેરિયા માટે પ્રવેશદ્વાર બને છે.
૨. અન્ય રોગોનું સંચાલન
- ડાયાબિટીસ કંટ્રોલ: લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધારે હોય ત્યારે શરીરની ચેપ સામે લડવાની શક્તિ ઘટી જાય છે. ડાયાબિટીસ નિયંત્રણમાં રાખવાથી રતવાનું જોખમ ઘણું ઘટી જાય છે.
- ફંગલ ઈન્ફેક્શન મટાડો: પગની આંગળીઓ વચ્ચે થતી ફૂગ (Athlete’s foot) કે વાઢીયાની તરત સારવાર કરો. આ જગ્યાઓ રતવાના બેક્ટેરિયા માટે મુખ્ય પ્રવેશમાર્ગ હોય છે.
- સોજાનું નિયંત્રણ (Lymphedema): જો તમને પગમાં સોજા રહેતા હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ ‘કોમ્પ્રેસન સ્ટોકિંગ્સ’ (ખાસ મોજા) પહેરો જેથી પ્રવાહી જમા ન થાય અને ચેપનું જોખમ ઘટે.
૩. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા
- પગની તપાસ: દરરોજ રાત્રે તમારા પગ તપાસો કે ક્યાંય કોઈ નવો ચીરો કે લાલાશ તો નથી ને.
- વજન નિયંત્રણ: વધુ પડતા વજનને કારણે પગ પર દબાણ આવે છે અને રુધિરાભિસરણ ધીમું પડે છે. વજન ઘટાડવાથી રતવા થવાની શક્યતા ઓછી થાય છે.
૪. આહાર અને જીવનશૈલી
- ઈમ્યુનિટી વધારવી: વિટામિન-C યુક્ત ફળો (આમળા, લીંબુ, નારંગી) અને લીલા શાકભાજીનું સેવન કરો.
- પૂરતું પાણી પીવો: શરીર અને ત્વચાને અંદરથી સ્વસ્થ રાખવા માટે દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવું જોઈએ.
શું તમને અગાઉ ક્યારેય રતવા થયા છે?
જે લોકોને વારંવાર રતવા થતા હોય, તેમને ડોક્ટરો ક્યારેક લાંબા સમય માટે ઓછી માત્રામાં પ્રીવેન્ટિવ એન્ટીબાયોટીક્સ (નિવારક દવાઓ) લેવાની સલાહ આપે છે.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-રતવા
રતવા (Erysipelas) એ ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાતો ચેપ છે, તેથી તેને સામાન્ય ચામડીનો રોગ સમજીને અવગણવો જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. જો તમને રતવાની શંકા હોય, તો ૨૪ કલાકની અંદર ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે.
નીચેની સ્થિતિમાં તમારે તરત જ ડોક્ટર પાસે જવું જોઈએ:
૧. લક્ષણો ઝડપથી ફેલાતા હોય
જો ત્વચા પરની લાલાશ અથવા સોજો કલાકોમાં જ આગળ વધી રહ્યો હોય. (તમે પેનથી લાલાશની આસપાસ લીટી દોરીને આ ચેક કરી શકો છો).
૨. તીવ્ર તાવ અને ધ્રુજારી
જો લાલાશની સાથે તમને ૧૦૧°F થી વધારે તાવ આવતો હોય, ઠંડી લાગતી હોય અથવા ખૂબ જ ધ્રુજારી થતી હોય. આ સૂચવે છે કે ચેપ શરીરમાં અંદર સુધી ફેલાઈ રહ્યો છે.
૩. ત્વચામાં ફેરફાર દેખાય
- જો લાલ ભાગ ધીમે-ધીમે કાળો અથવા ભૂરો પડવા લાગે (આ પેશીઓ મરી જવાની નિશાની હોઈ શકે છે).
- જો ત્વચા પર મોટા પાણી ભરેલા ફોલ્લા થવા લાગે.
- જો તે ભાગમાંથી પરુ (Pus) નીકળવા લાગે.
૪. અસહ્ય દુખાવો
જો સોજાવાળા ભાગમાં એટલો દુખાવો થતો હોય કે તમે તે અંગ હલાવી પણ ન શકતા હોવ અથવા સહેજ સ્પર્શ પણ સહન ન થતો હોય.
૫. અન્ય ગંભીર ચિહ્નો
- ખૂબ જ નબળાઈ અનુભવવી કે ચક્કર આવવા.
- ઉબકા અને ઉલટી થવી.
- મૂંઝવણ કે બેભાન જેવી સ્થિતિ લાગવી (આ લોહીમાં ચેપ ફેલાવાના સંકેત હોઈ શકે છે).
કોણે વધુ સાવધ રહેવું જોઈએ?
જો તમને રતવાના લક્ષણો દેખાય અને તમે નીચેની કેટેગરીમાં આવતા હોવ, તો વિલંબ કર્યા વગર ઈમરજન્સીમાં ડોક્ટરને બતાવવું:
- જો તમને ડાયાબિટીસ હોય.
- જો તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય (કેન્સર, HIV અથવા અન્ય દવાઓને કારણે).
- જો તમારી ઉંમર ૬૫ વર્ષથી વધુ હોય અથવા તમે નાના બાળક માટે સલાહ માંગતા હોવ.
- જો ચેપ ચહેરા પર કે આંખની આસપાસ હોય.
નિષ્કર્ષ
રતવા એ સાધારણ લાલાશ નથી, પણ ગંભીર ચેપ છે. આયુર્વેદિક ઉપચાર કે ઘરગથ્થુ નુસખાના ભરોસે રહી સમય ન બગાડવો જોઈએ. જો તાવ સાથે ચામડી લાલ થતી દેખાય, તો તુરંત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
