ભારતીય સ્વાસ્થ્ય પ્રણાલીમાં દર્દીઓ માટે તેમના અધિકારો વિશે જાણવું અત્યંત આવશ્યક છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ હોસ્પિટલમાં દાખલ થાય છે, ત્યારે તે શારીરિક અને માનસિક રીતે નબળી સ્થિતિમાં હોય છે. આવી સ્થિતિમાં, ‘પેશન્ટ રાઈટ્સ’ (Patient Rights) એટલે કે દર્દીના અધિકારો તેમને સુરક્ષા, સન્માન અને યોગ્ય સારવારની ખાતરી આપે છે.
ભારતમાં નેશનલ હ્યુમન રાઈટ્સ કમિશન (NHRC) દ્વારા દર્દીઓના અધિકારોનું સનદ (Charter) બહાર પાડવામાં આવ્યું છે.
હોસ્પિટલમાં દર્દીના મુખ્ય અધિકારો
૧. માહિતી મેળવવાનો અધિકાર (Right to Information)
દરેક દર્દીને તેની બીમારી વિશે સંપૂર્ણ જાણકારી મેળવવાનો અધિકાર છે.
- નિદાન અને સારવાર: દર્દીને તેની બીમારી શું છે, તેનું નિદાન શું આવ્યું છે અને કઈ પ્રકારની સારવાર આપવામાં આવશે તેની જાણકારી મળવી જોઈએ.
- જોખમો: જો કોઈ સર્જરી કે ગંભીર પ્રક્રિયા કરવાની હોય, તો તેનાથી થતા સંભવિત જોખમો કે આડઅસરો વિશે ડોક્ટરે અગાઉથી જણાવવું જોઈએ.
- ખર્ચની માહિતી: હોસ્પિટલમાં દાખલ થતી વખતે સારવારનો અંદાજિત ખર્ચ કેટલો થશે, તેની લેખિત માહિતી મેળવવાનો અધિકાર છે.
૨. તબીબી રેકોર્ડ્સ મેળવવાનો અધિકાર (Right to Access Medical Records)
દર્દી અથવા તેના સંબંધીઓને હોસ્પિટલના તમામ તબીબી રેકોર્ડ્સ, રિપોર્ટ્સ અને બિલની નકલ મેળવવાનો અધિકાર છે. નિયમ મુજબ, વિનંતી કર્યાના ૨૪ થી ૭૨ કલાકમાં હોસ્પિટલે આ રેકોર્ડ્સ પૂરા પાડવા જોઈએ.
૩. ગુપ્તતા અને ગોપનીયતાનો અધિકાર (Right to Privacy and Confidentiality)
દર્દીની બીમારી અને તેની સારવારને લગતી તમામ વિગતો ગુપ્ત રાખવી એ હોસ્પિટલની જવાબદારી છે.
- સ્ત્રી દર્દીની તપાસ વખતે અન્ય સ્ત્રીની હાજરી હોવી અનિવાર્ય છે.
- દર્દીની પરવાનગી વગર તેની વિગતો કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ કે સંસ્થાને આપી શકાતી નથી (સિવાય કે કાયદાકીય જરૂરિયાત હોય).
૪. સંમતિ મેળવવાનો અધિકાર (Right to Informed Consent)
કોઈપણ ગંભીર સારવાર, ઓપરેશન કે એનેસ્થેસિયા આપતા પહેલા ડોક્ટરે દર્દી અથવા તેના વાલીની લેખિત મંજૂરી લેવી પડે છે. આ મંજૂરી પત્રમાં સારવારના ફાયદા અને ગેરફાયદા સ્પષ્ટ લખેલા હોવા જોઈએ.
૫. બીજો અભિપ્રાય લેવાનો અધિકાર (Right to Second Opinion)
જો દર્દી કે તેના પરિવારને ડોક્ટરની સારવાર પદ્ધતિ પર વિશ્વાસ ન હોય અથવા તેઓ વધુ સ્પષ્ટતા ઈચ્છતા હોય, તો તેઓ અન્ય ડોક્ટરનો અભિપ્રાય (Second Opinion) લઈ શકે છે. હોસ્પિટલ આ બાબતે રોકી શકતી નથી અને તે માટે જરૂરી તમામ રિપોર્ટ્સ પૂરા પાડવા માટે બંધાયેલી છે.
૬. ભેદભાવ વિના સારવારનો અધિકાર (Right to Non-Discrimination)
હોસ્પિટલ કોઈપણ દર્દી સાથે તેના ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, લિંગ, ઉંમર અથવા સામાજિક દરજ્જાના આધારે ભેદભાવ કરી શકતી નથી. એચ.આઈ.વી (HIV) પોઝિટિવ દર્દીઓને પણ સમાન સારવાર મળવી જોઈએ.
૭. ગુણવત્તાયુક્ત સંભાળનો અધિકાર (Right to Quality Care)
દર્દીને સ્વચ્છ વાતાવરણમાં, માનવીય અભિગમ સાથે અને ક્લિનિકલ ધોરણો મુજબની શ્રેષ્ઠ સારવાર મળવી જોઈએ. હોસ્પિટલે દર્દીની સુરક્ષા અને ઈન્ફેક્શન કંટ્રોલનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
ગંભીર અને કટોકટીની સ્થિતિમાં અધિકારો
૮. ઈમરજન્સીમાં ત્વરિત સારવાર
અકસ્માત કે હાર્ટ એટેક જેવી કટોકટીની સ્થિતિમાં, હોસ્પિટલ પૈસાની માંગણી કરીને સારવારમાં વિલંબ કરી શકતી નથી. સરકારી હોય કે ખાનગી, દરેક હોસ્પિટલે પ્રાથમિક સારવાર (Stabilization) આપવી ફરજિયાત છે.
૯. હોસ્પિટલમાંથી ડિસ્ચાર્જ મેળવવાનો અધિકાર
દર્દી ઈચ્છે ત્યારે હોસ્પિટલમાંથી રજા લઈ શકે છે. જો ડોક્ટરની સલાહ વિરુદ્ધ રજા લેવી હોય (LAMA – Leave Against Medical Advice), તો તે માટે જરૂરી ફોર્મ ભરીને દર્દી ઘરે જઈ શકે છે. નોંધ: બિલ બાકી હોવાના બહાને હોસ્પિટલ દર્દીને ‘બંધક’ બનાવી શકતી નથી.
૧૦. મૃતદેહ મેળવવાનો અધિકાર
જો સારવાર દરમિયાન દર્દીનું મૃત્યુ થાય, તો હોસ્પિટલ બિલની બાકી રકમ માટે મૃતદેહને રોકી શકતી નથી. મૃતદેહ તેના પરિવારને સોંપવો એ કાયદાકીય ફરજ છે. બાકી વસૂલાત માટે હોસ્પિટલ કાયદાકીય રસ્તો અપનાવી શકે છે, પણ માનવ અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરી શકતી નથી.
દર્દીની જવાબદારીઓ (Responsibilities of a Patient)
અધિકારોની સાથે દર્દી અને તેના પરિવારની કેટલીક જવાબદારીઓ પણ છે, જેથી સારવાર સુચારુ રીતે ચાલી શકે:
- સાચી માહિતી આપવી: પોતાની બીમારીનો ઈતિહાસ, એલર્જી અને દવાઓ વિશે ડોક્ટરને સાચું જણાવવું.
- નિયમોનું પાલન: હોસ્પિટલના શિસ્ત અને મુલાકાતના સમયનું પાલન કરવું.
- ડોક્ટરોનું સન્માન: સારવાર કરનાર સ્ટાફ અને ડોક્ટરો સાથે ગેરવર્તન ન કરવું.
- બિલની ચુકવણી: નક્કી કરેલા દરો મુજબ સમયસર બિલની ચુકવણી કરવી.
- સ્વચ્છતા જાળવવી: હોસ્પિટલના પરિસરમાં ગંદકી ન કરવી.
જો અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થાય તો શું કરવું?
જો કોઈ હોસ્પિટલ દર્દીના અધિકારોનું પાલન ન કરે, તો નીચે મુજબના પગલાં લઈ શકાય છે:
- હોસ્પિટલ મેનેજમેન્ટ: સૌ પ્રથમ હોસ્પિટલના ગ્રીવન્સ સેલ (Grievance Cell) અથવા પેશન્ટ રિલેશન ઓફિસરને ફરિયાદ કરવી.
- જિલ્લા તબીબી અધિકારી (CDHO): જિલ્લા કક્ષાએ સરકારી તબીબી અધિકારીને લેખિત જાણ કરવી.
- મેડિકલ કાઉન્સિલ: જો ડોક્ટરની બેદરકારી હોય, તો સ્ટેટ મેડિકલ કાઉન્સિલમાં ફરિયાદ કરી શકાય છે.
- કન્ઝ્યુમર કોર્ટ: આર્થિક શોષણ કે સેવામાં ખામી માટે ગ્રાહક સુરક્ષા અદાલતમાં કેસ કરી શકાય છે.
નિષ્કર્ષ
સ્વાસ્થ્ય એ માનવીનો પાયાનો અધિકાર છે. ‘હોસ્પિટલમાં દર્દીના અધિકારો’ વિશેની જાગૃતિ જ દર્દીને શોષણથી બચાવી શકે છે. ડોક્ટર અને દર્દી વચ્ચેનો સંબંધ વિશ્વાસ પર ટકેલો છે, અને જ્યારે બંને પક્ષો પોતપોતાના અધિકારો અને ફરજો પ્રત્યે જાગૃત હોય, ત્યારે જ આરોગ્ય પ્રણાલી મજબૂત બને છે.
યાદ રાખો: જાગૃત દર્દી એ સુરક્ષિત દર્દી છે.
