દાદર (Ringworm): લક્ષણો, કારણો અને આ હઠીલા ફંગલ ઇન્ફેક્શનને જડમૂળથી મટાડવાના ઉપાયો
દાદર, જેને તબીબી ભાષામાં ‘ટિનિયા’ (Tinea) અથવા ‘ડર્માટોફાઇટોસિસ’ કહેવામાં આવે છે, તે ત્વચાના ઉપરના પડ પર થતું એક ફંગલ ઇન્ફેક્શન છે. ઘણા લોકો એવું માને છે કે દાદર કોઈ જીવડા કે કરમિયાને કારણે થાય છે, પરંતુ હકીકતમાં તે એક ફૂગ (Fungus) છે. તેનું નામ ‘રિંગવોર્મ’ (Ringworm) એટલા માટે પડ્યું છે કારણ કે તે ત્વચા પર લાલ રંગના ગોળ કુંડાળા જેવું દેખાય છે.
દાદર કયા પ્રકારના હોય છે?
દાદર (Ringworm) શરીરના કયા ભાગ પર થાય છે તેના આધારે તેને અલગ-અલગ પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવે છે. મેડિકલ ભાષામાં તેને ‘ટિનિયા’ (Tinea) કહેવામાં આવે છે.
દાદરના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
૧. શરીરની દાદર (Tinea Corporis)
આ દાદર હાથ, પગ અથવા ધડ (પેટ અને પીઠ) પર જોવા મળે છે. તે ગોળ, લાલ અને કિનારીઓથી ઉપસેલી હોય છે. તે ધીમે ધીમે કદમાં મોટી થતી જાય છે.
૨. માથાની દાદર (Tinea Capitis)
આ ચેપ માથાની ચામડી (Scalp) પર થાય છે.
- તેમાં માથાના ભાગે વાળ ખરી જાય છે અને ત્યાં નાની ટાલ જેવું દેખાય છે.
- ત્યાં ચામડી ભીંગડાવાળી અથવા લાલ થઈ જાય છે. આ પ્રકાર બાળકોમાં વધુ જોવા મળે છે.
૩. સાંધા કે જાંઘની દાદર (Tinea Cruris – Jock Itch)
આ પ્રકારની દાદર ખાસ કરીને પુરૂષોમાં અને રમતવીરોમાં વધુ જોવા મળે છે.
- તે જાંઘના અંદરના ભાગે, ગુપ્ત ભાગોની આસપાસ કે નિતંબ પર થાય છે.
- વધુ પડતા પરસેવા અને ભેજને કારણે આ ભાગમાં ચેપ જલ્દી લાગે છે.
૪. પગની દાદર (Tinea Pedis – Athlete’s Foot)
આને ‘એથલીટ ફૂટ’ પણ કહેવાય છે. જે લોકો લાંબો સમય સુધી બૂટ-મોજા પહેરી રાખતા હોય તેમને આ થવાની શક્યતા વધુ રહે છે.
- તે આંગળીઓના વચ્ચેના ભાગમાં થાય છે.
- ત્યાં ચામડી સફેદ થઈ જવી, ચીરા પડવા અથવા બળતરા થવી જેવા લક્ષણો દેખાય છે.
૫. નખની દાદર (Tinea Unguium)
જ્યારે ફૂગનો ચેપ નખમાં લાગે છે ત્યારે તેને ઓનિકોમાયકોસિસ પણ કહેવામાં આવે છે.
- નખ જાડા થઈ જાય છે, તેનો રંગ પીળો કે સફેદ થઈ જાય છે અને તે બરડ થઈને તૂટવા લાગે છે.
૬. ચહેરાની દાદર (Tinea Faciei)
ચહેરા પર થતી દાદર લાલ ચકામા જેવી લાગે છે. ઘણીવાર તેને તડકાથી થયેલ એલર્જી માની લેવાની ભૂલ થાય છે, પણ તે ખંજવાળવાળી રિંગ જેવી જ હોય છે.
દાદર ના કારણો શું છે?
દાદર (Ringworm) એ કોઈ જંતુ કે જીવડાથી થતો રોગ નથી, પરંતુ તે ફૂગ (Fungi) ને કારણે થતો ચેપ છે. આ ફૂગ ચામડીના મૃત કોષો, વાળ અને નખમાં રહેલા ‘કેરાટિન’ નામના પ્રોટીન પર જીવે છે.
દાદર થવાના મુખ્ય કારણો અને તે કેવી રીતે ફેલાય છે તેની વિગત નીચે મુજબ છે:
૧. ફૂગનું સંક્રમણ (Fungal Infection)
મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની ફૂગને કારણે દાદર થાય છે: Trichophyton, Microsporum, અને Epidermophyton. આ ફૂગ ભેજવાળી અને ગરમ જગ્યાએ ઝડપથી વધે છે.
૨. વ્યક્તિથી વ્યક્તિ (Human to Human)
દાદર એ અત્યંત ચેપી રોગ છે. જો તમે કોઈ ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિના સીધા સંપર્કમાં આવો (જેમ કે હાથ મિલાવવા કે સ્પર્શ કરવો), તો તમને પણ આ ચેપ લાગી શકે છે.
૩. વપરાશની વસ્તુઓ દ્વારા (Sharing Items)
ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિએ વાપરેલી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરવાથી તે ઝડપથી ફેલાય છે:
- ટુવાલ અથવા રૂમાલ શેર કરવાથી.
- કપડાં કે આંતરવસ્ત્રો (Undergarments) બદલવાથી.
- એક જ કાંસકો, બ્રશ કે સાબુ વાપરવાથી.
- પથારી કે ચાદર દ્વારા.
૪. પ્રાણીઓ દ્વારા (Animal to Human)
પાલતુ પ્રાણીઓ જેવા કે કૂતરા, બિલાડી અથવા ગાય-ભેંસના સંપર્કમાં આવવાથી પણ દાદર થઈ શકે છે. જો તમે તમારા પાલતુ પ્રાણીને રમાડતા હોવ અને તેને ચેપ હોય, તો તે તમારામાં ફેલાઈ શકે છે.
૫. પરસેવો અને ભેજ (Sweat and Moisture)
- વધુ પડતો પરસેવો: જે ભાગોમાં પરસેવો વધુ વળે છે અને સુકાતો નથી (જેમ કે સાંધા કે જાંઘનો ભાગ), ત્યાં ફૂગને વધવા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ મળે છે.
- ભીના કપડાં: લાંબો સમય સુધી ભીના અથવા પરસેવાવાળા કપડાં પહેરી રાખવાથી.
- ચુસ્ત કપડાં: જીન્સ કે સિન્થેટિક કપડાં પહેરવાથી ચામડીને હવા મળતી નથી, જે દાદરનું કારણ બને છે.
૬. જાહેર જગ્યાઓ (Public Places)
જાહેર સ્નાનાગાર (Swimming Pools), જીમ (Gym) અથવા જાહેર શૌચાલયોમાં ખુલ્લા પગે ચાલવાથી કે ત્યાંની સપાટીના સંપર્કમાં આવવાથી પગની દાદર (Athlete’s foot) થવાનું જોખમ રહે છે.
૭. નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Weak Immunity)
જે લોકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય અથવા જેમને ડાયાબિટીસ જેવી બીમારી હોય, તેમને ફંગલ ઇન્ફેક્શન થવાની શક્યતા બીજા કરતા વધુ રહે છે.
બચવા માટેની ટિપ્સ:
- હંમેશા સાબુથી વ્યવસ્થિત સ્નાન કરો અને શરીરને કોરું રાખો.
- સૂતરાઉ (Cotton) કપડાં જ પહેરો.
- ભીના મોજાં કે ભીના અન્ડરવેર ક્યારેય ન પહેરો.
દાદર ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
દાદર (Ringworm) ના લક્ષણો સામાન્ય રીતે ચેપ લાગ્યાના ૪ થી ૧૪ દિવસ પછી દેખાવા લાગે છે. તેના ચિહ્નો ખૂબ જ સ્પષ્ટ હોય છે, જેથી તેને ઓળખવી સરળ રહે છે.
દાદરના મુખ્ય ચિહ્નો અને લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
૧. દેખાવ (Physical Appearance)
- ગોળાકાર રિંગ: ચામડી પર લાલ અથવા ગુલાબી રંગના ગોળ ચકામા દેખાય છે.
- ઉપસેલી કિનારીઓ: આ રિંગની કિનારીઓ થોડી ઉપસેલી અને ખરબચડી હોય છે, જ્યારે વચ્ચેનો ભાગ તંદુરસ્ત ચામડી જેવો અથવા ઓછો લાલ દેખાય છે.
- ભીંગડાં વળવા: અસરગ્રસ્ત ભાગની ચામડી સૂકી થઈ જાય છે અને તેના પરથી પાતળા ભીંગડાં (Scaly skin) ઉખડવા લાગે છે.
૨. ખંજવાળ અને બળતરા (Itching and Burning)
- અતિશય ખંજવાળ: દાદરનું સૌથી મોટું લક્ષણ અસહ્ય ખંજવાળ છે. ખાસ કરીને પરસેવો થવાથી ખંજવાળમાં વધારો થાય છે.
- બળતરા: વારંવાર ખંજવાળવાને કારણે તે ભાગમાં લાલ ચકામા પડી જાય છે અને બળતરા થવા લાગે છે.
૩. ચેપ ફેલાવો (Spreading)
- દાદરની રિંગ ધીમે ધીમે કદમાં મોટી થતી જાય છે.
- જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો એક રિંગની બાજુમાં બીજી નવી રિંગો બનવા લાગે છે અને આખા ભાગમાં ફેલાઈ જાય છે.
૪. ફોલ્લા કે પરુ (Blisters)
- ગંભીર કિસ્સામાં રિંગની કિનારીઓ પર નાના-નાના પાણી ભરેલા ફોલ્લા અથવા પરુવાળા ફોલ્લા પણ થઈ શકે છે.
દાદર નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
દાદર (Ringworm) નું નિદાન સામાન્ય રીતે ઘણું સરળ હોય છે, કારણ કે તેના ચિહ્નો (ગોળ રિંગ) ખૂબ જ સ્પષ્ટ હોય છે. તેમ છતાં, ચોક્કસ નિદાન માટે ડોક્ટરો નીચે મુજબની પદ્ધતિઓ અપનાવે છે:
૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)
મોટાભાગના કિસ્સામાં, ચામડીના ડોક્ટર (Dermatologist) માત્ર તમારી ચામડી જોઈને જ કહી શકે છે કે તે દાદર છે કે નહીં. તેઓ નીચેની બાબતો તપાસે છે:
- ચકામાનો આકાર (ગોળ રિંગ છે કે નહીં).
- ચામડીની ખરબચડી સપાટી અને ભીંગડાં.
- ખંજવાળ અને તે કેટલા સમયથી છે તેની વિગત.
૨. વુડ્સ લેમ્પ ટેસ્ટ (Wood’s Lamp Test)
આ એક ખાસ પ્રકારનો ટેસ્ટ છે જેમાં ડોક્ટર અંધારા રૂમમાં તમારી ચામડી પર અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV) લાઇટ ફેંકે છે.
- જો તે દાદર (ફૂગ) હશે, તો તે લાઇટની નીચે ચામડીનો એ ભાગ ચમકતો (Fluorescent) દેખાશે. કેટલીક ફૂગ આ લાઇટમાં લીલા કે વાદળી રંગની ચમકે છે.
૩. KOH ટેસ્ટ (Skin Scraping)
જો ડોક્ટરને શંકા હોય, તો તેઓ આ ટેસ્ટ કરી શકે છે:
- ડોક્ટર અસરગ્રસ્ત ભાગ પરથી થોડી ચામડીના ભીંગડાં અથવા ખોડો હળવેથી ઉખેડી લે છે.
- તેને પોટેશિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ (KOH) ના દ્રાવણમાં ભેળવીને માઈક્રોસ્કોપ (સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર) નીચે તપાસવામાં આવે છે.
- માઈક્રોસ્કોપમાં ફૂગના તંતુઓ (Hyphae) સ્પષ્ટ દેખાય છે, જે દાદરની પુષ્ટિ કરે છે.
૪. કલ્ચર ટેસ્ટ (Fungal Culture)
જો દાદર ખૂબ જ જટિલ હોય અથવા દવાઓની અસર ન થતી હોય, તો ડોક્ટર ચામડીનો થોડો નમૂનો લેબોરેટરીમાં મોકલે છે. ત્યાં તે નમૂનાને અમુક દિવસો સુધી નિરીક્ષણમાં રાખવામાં આવે છે જેથી જાણી શકાય કે કયા ચોક્કસ પ્રકારની ફૂગને કારણે ચેપ લાગ્યો છે.
૫. બાયોપ્સી (Biopsy – ભાગ્યે જ)
જો સામાન્ય ટેસ્ટથી નિદાન ન થાય અથવા તે દાદર જેવું ન લાગતું હોય (જેમ કે સોરાયસીસ કે એક્ઝિમાની શંકા હોય), તો ડોક્ટર ચામડીનો એક નાનો ટુકડો કાપીને તપાસ માટે મોકલી શકે છે.
યાદ રાખવા જેવી બાબત
ઘણીવાર લોકો દાદરને સામાન્ય એલર્જી સમજીને તેના પર સ્ટીરોઈડ (Steroid) વાળી ક્રીમ (જેમ કે Betnovate, Quadriderm વગેરે) લગાવે છે. આનાથી કામચલાઉ રાહત મળે છે પણ દાદર મટવાને બદલે વધુ ભયાનક રીતે ફેલાય છે. તેથી, નિદાન વગર જાતે દવા ન કરવી.
દાદર ની સારવાર શું છે?
દાદર (Ringworm) એ ફંગલ ઇન્ફેક્શન હોવાથી તેની સારવારમાં મુખ્યત્વે એન્ટિ-ફંગલ (Anti-fungal) દવાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સારવારનો હેતુ ફૂગને મૂળમાંથી ખતમ કરવાનો અને તેને ફેલાતી અટકાવવાનો હોય છે.
દાદરની સારવારને ત્રણ મુખ્ય ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:
૧. બહારથી લગાવવાની દવાઓ (Topical Treatment)
જો દાદર શરીરના નાના ભાગમાં હોય, તો ક્રીમ, લોશન કે પાવડરથી તે મટી શકે છે.
- એન્ટિ-ફંગલ ક્રીમ: ડોક્ટરની સલાહ મુજબ Luliconazole, Terbinafine, Clotrimazole અથવા Ketoconazole ધરાવતી ક્રીમ દિવસમાં ૨ વાર લગાવો.
- પાવડર: જે ભાગમાં પરસેવો વધુ થતો હોય ત્યાં એન્ટિ-ફંગલ પાવડર (જેમ કે Abzorb અથવા Candid) છાંટવો જોઈએ.
- કેવી રીતે લગાવવી?: ક્રીમ લગાવતી વખતે માત્ર લાલ રિંગ પર જ નહીં, પણ તેની આસપાસની ૧ ઇંચ વધારાની ચામડી પર પણ લગાવવી જોઈએ.
૨. પીવાની દવાઓ (Oral Medications)
જો દાદર જૂની હોય, આખા શરીરમાં ફેલાયેલી હોય અથવા માથાના ભાગમાં હોય, તો ડોક્ટર ગોળીઓ લેવાની સલાહ આપે છે:
- Itraconazole: આ હાલમાં સૌથી વધુ અસરકારક માનવામાં આવે છે.
- Terbinafine: નખ કે શરીરની દાદર માટે વપરાય છે.
- Fluconazole: આ ગોળી અઠવાડિયામાં એકવાર અથવા ડોક્ટરના સૂચન મુજબ લેવાની હોય છે.
૩. ઘરેલું અને કુદરતી ઉપચાર (Supportive Care)
- નાળિયેર તેલ: તેમાં લોરિક એસિડ હોય છે જે ફૂગ સામે લડવામાં મદદ કરે છે.
- લીમડાનું પાણી: લીમડાના પાન ઉકાળેલા પાણીથી સ્નાન કરવાથી ચેપ ઓછો થાય છે.
- હળદર: હળદરમાં થોડું પાણી મેળવી પેસ્ટ બનાવી લગાવવાથી રાહત મળે છે.
સારવાર દરમિયાન રાખવાની ખાસ સાવચેતી (સૌથી મહત્વનું)
ઘણીવાર લોકો દાદર થોડી મટી જાય એટલે દવા બંધ કરી દે છે, જેના કારણે તે ફરીથી થાય છે.
- કોર્સ પૂરો કરો: ભલે તમારી દાદર ૫ દિવસમાં દેખાતી બંધ થઈ જાય, પણ ડોક્ટરે કહેલો કોર્સ (સામાન્ય રીતે ૨ થી ૪ અઠવાડિયા) પૂરો કરવો જ જોઈએ.
- સ્ટીરોઈડ ક્રીમ ટાળો: બજારમાં મળતી મિક્સ ક્રીમ (જેમાં Steroid હોય) ક્યારેય ન લગાવો. તે દાદરને થોડા સમય માટે દબાવી દે છે પણ પછી તે વધુ ખતરનાક રીતે પાછી આવે છે.
- કપડાંનું ધ્યાન: તમારા કપડાંને ગરમ પાણીમાં ધોવા અને તડકે સુકવવા. શક્ય હોય તો કપડાંને અંદરની બાજુથી ઇસ્ત્રી (Iron) કરીને પહેરવા જેથી ફૂગના કણો મરી જાય.
સ્વચ્છતાના નિયમો
- રોજ દિવસમાં બે વાર સ્નાન કરો અને શરીરને એકદમ કોરું રાખો.
- ઢીલા સૂતરાઉ (Cotton) કપડાં જ પહેરો.
- પોતાનો ટુવાલ અને સાબુ અલગ રાખો.
દાદર ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
દાદર (Ringworm) જો શરૂઆતી તબક્કામાં હોય અથવા હળવી હોય, તો રસોડામાં અને ઘરમાં રહેલી વસ્તુઓ દ્વારા તેને કાબૂમાં કરી શકાય છે. આ ઉપચારો ફૂગને વધતી અટકાવે છે અને ખંજવાળમાં રાહત આપે છે.
અહીં દાદર માટેના અસરકારક ઘરગથ્થુ ઉપચારો છે:
૧. નાળિયેર તેલ (Coconut Oil)
નાળિયેર તેલમાં ‘લોરિક એસિડ’ હોય છે, જે કુદરતી રીતે એન્ટિ-ફંગલ છે.
- કેવી રીતે વાપરવું: શુદ્ધ નાળિયેર તેલને હળવું ગરમ કરો અને અસરગ્રસ્ત ભાગ પર દિવસમાં ૩-૪ વાર લગાવો. તે ચામડીને નરમ રાખશે અને ખંજવાળ ઘટાડશે.
૨. હળદર (Turmeric)
હળદરમાં એન્ટિ-સેપ્ટિક અને એન્ટિ-ફંગલ ગુણો હોય છે.
- કેવી રીતે વાપરવું: તાજી હળદર અથવા હળદર પાવડરમાં થોડું પાણી કે નાળિયેર તેલ ઉમેરી પેસ્ટ બનાવો. તેને દાદર પર લગાવો અને સુકાઈ ગયા પછી ધોઈ નાખો. હળદરવાળું દૂધ પીવાથી પણ રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે.
૩. લસણ (Garlic)
લસણમાં ‘અલીસિન’ (Allicin) નામનું તત્વ હોય છે જે ફૂગનો નાશ કરવામાં ખૂબ શક્તિશાળી છે.
- કેવી રીતે વાપરવું: લસણની ૨-૩ કળીને પીસીને તેની પેસ્ટ બનાવો. તેમાં થોડું નાળિયેર તેલ કે ઓલિવ ઓઈલ ભેળવો (લસણ સીધું લગાવવાથી બળતરા થઈ શકે છે). તેને ૧-૨ કલાક લગાવી રાખી પછી ધોઈ લો.
૪. લીમડો (Neem)
લીમડો ચામડીના કોઈપણ પ્રકારના ચેપ માટે રામબાણ ઈલાજ છે.
- કેવી રીતે વાપરવું: લીમડાના પાનને પાણીમાં ઉકાળીને તે પાણીથી સ્નાન કરો. અથવા લીમડાના પાનની પેસ્ટ બનાવીને દાદર પર લગાવો. લીમડાનું તેલ પણ વાપરી શકાય છે.
૫. એલોવેરા (Aloe Vera)
જો દાદરને કારણે વધુ બળતરા થતી હોય, તો એલોવેરા શ્રેષ્ઠ છે.
- કેવી રીતે વાપરવું: તાજું એલોવેરા જેલ દિવસમાં ૩-૪ વાર લગાવો. તે ઠંડક આપે છે અને ફૂગને ફેલાતી અટકાવે છે.
૬. એપલ સાઈડર વિનેગર (Apple Cider Vinegar)
તેમાં એસિડિક ગુણો હોય છે જે ફૂગને મારી નાખે છે.
- કેવી રીતે વાપરવું: એક ચમચી વિનેગરમાં થોડું પાણી મેળવો. રૂ (Cotton ball) ની મદદથી તેને દાદર પર લગાવો. જો વધુ બળતરા થાય તો પાણીનું પ્રમાણ વધારવું.
૭. મીઠું અને નવશેકું પાણી
પગની દાદર (Athlete’s foot) માટે આ ઉપાય ઉત્તમ છે.
- કેવી રીતે વાપરવું: નવશેકા પાણીમાં મીઠું નાખીને તેમાં ૧૦-૧૫ મિનિટ પગ ડૂબાડી રાખો. ત્યારબાદ પગને બરાબર કોરા કરી લો.
ખાસ નોંધ:
- કોઈપણ ઉપાય કરતા પહેલા તે ભાગને સાબુ અને પાણીથી સાફ કરી કોરો કરવો ખૂબ જરૂરી છે.
- જો ઘરગથ્થુ ઉપચારથી ૫-૭ દિવસમાં સુધારો ન જણાય, તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો.
- ચેતવણી: લસણ કે વિનેગર જેવી વસ્તુઓ લગાવતા પહેલા ચામડીના નાના ભાગ પર ટેસ્ટ કરી લેવો (Patch test), કારણ કે સંવેદનશીલ ચામડી પર તેનાથી બળતરા થઈ શકે છે.
દાદર નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
દાદર (Ringworm) એક એવો રોગ છે જે એકવાર મટ્યા પછી જો કાળજી ન રાખવામાં આવે તો ફરીથી થવાની શક્યતા ખૂબ વધારે હોય છે. તેનું જોખમ ઘટાડવા માટે વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર સૌથી મહત્વના છે.
દાદરનું જોખમ ઘટાડવા માટેના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
૧. ચામડીને કોરી રાખો (Keep Skin Dry)
ફૂગ (Fungi) હંમેશા ભેજવાળી અને ગરમ જગ્યાએ વધે છે.
- સ્નાન કર્યા પછી શરીરના દરેક ભાગને, ખાસ કરીને આંગળીઓ વચ્ચે, બગલ અને સાંધાના ભાગોને બરાબર ટુવાલથી કોરા કરો.
- જો તમને વધુ પરસેવો થતો હોય, તો દિવસમાં બે વાર સ્નાન કરો અને એન્ટિ-ફંગલ પાવડરનો ઉપયોગ કરો.
૨. કપડાંની પસંદગી
- સૂતરાઉ કપડાં (Cotton): હંમેશા કોટનના અને ઢીલા કપડાં પહેરો, જે પરસેવો શોષી લે છે અને ચામડીને હવા મળવા દે છે.
- સિન્થેટિક કપડાં ટાળો: નાયલોન કે ચુસ્ત જીન્સ પહેરવાનું ટાળો, કારણ કે તે ભેજને અંદર રોકી રાખે છે.
- સ્વચ્છ આંતરવસ્ત્રો: રોજ સાફ અને સૂકા આંતરવસ્ત્રો (Undergarments) અને મોજાં બદલો.
૩. અંગત વસ્તુઓ શેર ન કરો
દાદર સ્પર્શથી ફેલાતો રોગ છે, તેથી:
- તમારો ટુવાલ, કાંસકો, સાબુ, કપડાં કે પગરખાં કોઈની પણ સાથે શેર ન કરો.
- જો પરિવારમાં કોઈને દાદર હોય, તો તેમના કપડાં અલગથી ગરમ પાણીમાં ધોવા જોઈએ.
૪. જાહેર જગ્યાઓએ સાવધાની
- જીમ અને સ્વિમિંગ પૂલ: જીમમાં કસરત કર્યા પછી તરત સ્નાન કરો.
- ખુલ્લા પગે ન ચાલવું: પબ્લિક શાવર, સ્વિમિંગ પૂલ કે લોકર રૂમમાં ક્યારેય ખુલ્લા પગે ન ચાલવું. હંમેશા સ્લીપર કે ચંપલ પહેરો.
૫. પાલતુ પ્રાણીઓની કાળજી
- જો તમારા ઘરમાં કૂતરો કે બિલાડી હોય અને તેમના શરીર પર રુંવાટી ઉખડેલી દેખાય કે તેઓ સતત ખંજવાળતા હોય, તો તેમને તરત વેટરનરી ડોક્ટર પાસે લઈ જાઓ. પ્રાણીઓને રમાડ્યા પછી હંમેશા તમારા હાથ સાબુથી ધોવો.
૬. હાથની સ્વચ્છતા
- જો તમે ભૂલથી દાદરવાળા ભાગને અડી ગયા હોવ, તો તરત જ હાથ સાબુથી ધોઈ નાખો. નહીંતર, તે હાથ શરીરના બીજા ભાગ પર અડવાથી ત્યાં પણ ચેપ ફેલાશે.
૭. કપડાંને ઇસ્ત્રી (Ironing) કરવી
- ફૂગના કીટાણુઓ (Spores) કપડાંમાં જીવતા રહી શકે છે. કપડાંને અંદરની બાજુથી ગરમ ઇસ્ત્રી કરવાથી તે ગરમીને કારણે નાશ પામે છે અને ચેપ ફરી થવાનું જોખમ ઘટે છે.
યાદ રાખવા જેવી મહત્વની વાત
ઘણીવાર લોકો દાદર મટી ગયા પછી તરત જ ક્રીમ લગાવવાનું બંધ કરી દે છે. જોખમ ઘટાડવા માટે:
- ભલે ચામડી સાફ દેખાય, પણ ડોક્ટરે જણાવ્યા મુજબ વધારાના ૭ થી ૧૦ દિવસ સુધી દવા ચાલુ રાખવી જોઈએ જેથી ફૂગના અવશેષો પણ મરી જાય.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-દાદર
દાદર (Ringworm) જોકે એક સામાન્ય ચેપ છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ઘરેલું ઉપચાર કે મેડિકલ સ્ટોર પરથી મળતી સામાન્ય ક્રીમ પૂરતી હોતી નથી. નીચે મુજબના સંજોગોમાં તમારે વિલંબ કર્યા વગર ચામડીના નિષ્ણાત (Dermatologist) ડૉક્ટરને મળવું જોઈએ:
૧. બે અઠવાડિયા પછી પણ સુધારો ન થાય: જો તમે ઘરેલું ઉપચાર અથવા સામાન્ય એન્ટિ-ફંગલ ક્રીમનો ઉપયોગ ૧૦ થી ૧૪ દિવસ સુધી કર્યો હોય અને દાદરમાં કોઈ ઘટાડો ન જણાય અથવા તે વધુ લાલ થતી જાય.
૨. શરીરમાં ફેલાવો: જો દાદર શરીરના એક ભાગમાંથી ઝડપથી બીજા ભાગોમાં (જેમ કે પેટ પરથી હાથ કે મોઢા પર) ફેલાવા લાગે.
૩. ગંભીર લક્ષણો દેખાય:
- દાદરના ભાગમાં ખૂબ જ દુખાવો થવો.
- અસરગ્રસ્ત ભાગમાં સોજો આવી જવો.
- દાદરમાંથી પરુ (Pus) નીકળવું અથવા ત્યાં નાના ફોલ્લા થવા.
૪. તાવ આવવો: જો ચામડીના ચેપની સાથે તમને તાવ આવતો હોય, તો તે સૂચવે છે કે ઇન્ફેક્શન વધુ ગંભીર છે અને શરીરમાં ફેલાઈ રહ્યું છે.
૫. માથાની દાદર (Tinea Capitis): જો માથાની ચામડી પર ચેપ લાગ્યો હોય અને ત્યાંથી વાળ ખરવા માંડ્યા હોય, તો આ માટે ઘરેલું ઉપચાર કામ નથી કરતા. આમાં ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી મોં વાટે લેવાની (Oral) ગોળીઓ ખૂબ જરૂરી છે.
૬. નખનો ચેપ: જો નખ પીળા, જાડા કે બરડ થઈ ગયા હોય, તો નખની ફૂગ મટાડવી અઘરી હોય છે અને તેના માટે લાંબા ગાળાની ડૉક્ટરી સારવારની જરૂર પડે છે.
૭. નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તમે એચઆઈવી (HIV) પીડિત હોવ અથવા કોઈ એવી દવા લેતા હોવ જેનાથી ઈમ્યુનિટી ઓછી હોય, તો દાદરને ગંભીરતાથી લઈ તરત ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ.
૮. વારંવાર ઉથલો મારવો: જો દાદર એકવાર મટી ગયા પછી વારંવાર થોડા દિવસોમાં પાછી આવતી હોય.
ખાસ ચેતવણી: ક્યારેય મેડિકલ સ્ટોર પરથી જાતે સ્ટીરોઈડ (Steroid) ધરાવતી મિક્સ ક્રીમ (જેમ કે જે ક્રીમના નામની પાછળ ‘NM’, ‘GM’ કે ‘Plus’ લખેલું હોય) વાપરવી નહીં. આવી ક્રીમથી દાદર થોડા દિવસ દબાઈ જશે પણ પછી તે એવી રીતે ઉથલો મારશે જે મટાડવી ડૉક્ટર માટે પણ અઘરી બની જાય છે.
નિષ્કર્ષ
દાદર એ કોઈ ગંભીર બીમારી નથી, પરંતુ તે ખૂબ જ હઠીલી છે. જો તમે સ્વચ્છતા રાખશો અને ડૉક્ટરના જણાવ્યા મુજબ દવાનો કોર્સ પૂરો કરશો, તો દાદર ચોક્કસપણે જડમૂળથી મટી જશે. ક્યારેય પણ મેડિકલ સ્ટોર પરથી જાતે સ્ટીરોઈડ યુક્ત મિશ્ર ક્રીમ (જેમ કે જેમાં ‘Clobetasol’ હોય) ન લાવવી, કારણ કે તે દાદરને થોડો સમય દબાવી દે છે પણ પછી તે વધુ ભયાનક રીતે પાછી આવે છે.
