ખરજવું (Eczema) લક્ષણો, પ્રકારો અને ઉપાયો

Table of Contents

ખરજવું (Eczema): લક્ષણો, પ્રકારો અને તેને મટાડવા માટેના અસરકારક ઘરગથ્થુ અને આયુર્વેદિક ઉપાયો

ખરજવું, જેને તબીબી ભાષામાં ‘એક્ઝિમા’ (Eczema) અથવા ‘ડર્મેટાઇટિસ’ (Dermatitis) કહેવામાં આવે છે, તે ત્વચાની એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ચામડી પર સોજો આવે છે, લાલાશ થાય છે અને અસહ્ય ખંજવાળ આવે છે. ખરજવું ચેપી રોગ નથી (એકબીજાને અડવાથી ફેલાતો નથી), પરંતુ તે વ્યક્તિની જીવનશૈલીને ખૂબ પ્રભાવિત કરે છે.

ખરજવું (Eczema) Video

ખરજવું કયા પ્રકારના હોય છે?

ખરજવું (Eczema) તેના લક્ષણો અને થવાના કારણોના આધારે અલગ-અલગ પ્રકારના હોય છે. મુખ્યત્વે તેના ૭ પ્રકારો સૌથી વધુ જોવા મળે છે:

૧. એટૉપિક ડર્મેટાઇટિસ (Atopic Dermatitis)

આ સૌથી સામાન્ય પ્રકારનું ખરજવું છે.

કારણ: તે મોટે ભાગે વારસાગત હોય છે. જેમને અસ્થમા (દમ) કે એલર્જી હોય તેમને આ થવાની શક્યતા વધુ રહે છે.
લક્ષણો: ઘૂંટણની પાછળ, કોણીના અંદરના ભાગમાં અને ગળા પર લાલ ચકામા અને ખંજવાળ આવવી.

૨. કોન્ટેક્ટ ડર્મેટાઇટિસ (Contact Dermatitis)

જ્યારે ત્વચા કોઈ ખાસ વસ્તુ કે કેમિકલના સંપર્કમાં આવે ત્યારે આ થાય છે.

કારણ: કઠોર સાબુ, ડિટર્જન્ટ, નિકલની જ્વેલરી, કોસ્મેટિક્સ અથવા સિમેન્ટ.
લક્ષણો: જે ભાગ વસ્તુના સંપર્કમાં આવ્યો હોય ત્યાં બળતરા થવી અને ચામડી લાલ થઈ જવી.

૩. ડિસહાઇડ્રોટિક એક્ઝિમા (Dysidrotic Eczema)

આ પ્રકારનું ખરજવું હાથ અને પગ પર વધુ જોવા મળે છે.

લક્ષણો: હથેળીમાં, આંગળીઓની કિનારીઓ પર અને પગના તળિયે નાના-નાના પાણી ભરેલા ફોલ્લા થાય છે. તેમાં ખૂબ જ ખંજવાળ આવે છે.

૪. ન્યુમ્યુલર એક્ઝિમા (Nummular Eczema)

લક્ષણો: આમાં ત્વચા પર સિક્કા જેવા ગોળ આકારના ડાઘા પડે છે.
ખાસિયત: તે ઘણીવાર જીવજંતુ કરડવાથી અથવા ખૂબ જ સૂકી ત્વચાને કારણે થાય છે. તે દેખાવમાં દાદર (Ringworm) જેવું લાગે છે, પણ તે દાદર નથી.

૫. સેબોરેહિક ડર્મેટાઇટિસ (Seborrheic Dermatitis)

આ મુખ્યત્વે શરીરના તેલયુક્ત (Oily) ભાગો પર થાય છે.

સ્થાન: માથાની ચામડી (ખોડો), ભમર, નાકની આસપાસ અને કાનની પાછળ.
લક્ષણો: ત્વચા પર પીળી કે સફેદ પોપડી જામવી અને લાલાશ રહેવી. નાના બાળકોમાં તેને ‘ક્રેડલ કેપ’ પણ કહેવાય છે.

૬. સ્ટેસિસ ડર્મેટાઇટિસ (Stasis Dermatitis)

આ પ્રકાર પગના નીચેના ભાગમાં લોહીના પરિભ્રમણની સમસ્યાને કારણે થાય છે.

કારણ: જ્યારે પગની નસોમાં લોહી બરાબર ઉપર ન ચડી શકે ત્યારે લોહી નીચે જમા થાય છે, જેનાથી ત્વચા પર સોજો અને ખરજવું થાય છે.
લક્ષણો: પગની ઘૂંટી પાસે સોજો આવવો, ત્વચા જાડી થવી અને કાળી પડવી.

૭. ન્યુરોડર્મેટાઇટિસ (Neurodermatitis)

લક્ષણો: આ એક જ જગ્યાએ સતત ખંજવાળ આવવાથી થાય છે. ખંજવાળવાને કારણે ત્યાંની ત્વચા ચામડા જેવી જાડી અને કડક થઈ જાય છે.
કારણ: તે ઘણીવાર તણાવ (Stress) ને કારણે વધે છે.

ખરજવું ના કારણો શું છે?

ખરજવું (Eczema) થવા પાછળ કોઈ એક ચોક્કસ કારણ જવાબદાર નથી હોતું, પરંતુ તે વારસાગત (Genetics) અને પર્યાવરણીય પરિબળોના મિશ્રણને કારણે થાય છે. જ્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System) કોઈ સામાન્ય વસ્તુ પ્રત્યે અતિશય પ્રતિક્રિયા આપે છે, ત્યારે ત્વચા પર સોજો અને ખંજવાળ આવે છે.

ખરજવું થવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

૧. વારસાગત કારણો (Genetics)

જો તમારા પરિવારમાં માતા-પિતા કે ભાઈ-બહેનને ખરજવું, અસ્થમા (દમ) અથવા ‘હે ફીવર’ (એલર્જી) જેવી તકલીફ હોય, તો તમને ખરજવું થવાની શક્યતા વધી જાય છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે, અમુક લોકોમાં Filaggrin નામના પ્રોટીનની ઉણપ હોય છે જે ત્વચામાં ભેજ જાળવી રાખવાનું કામ કરે છે.

૨. પર્યાવરણીય ઉત્તેજકો (Environmental Triggers)

આપણી આસપાસની વસ્તુઓ જે ત્વચામાં બળતરા પેદા કરી શકે છે:

કેમિકલ્સ: કઠોર સાબુ, ડિટર્જન્ટ, સેમ્પૂ, ડિશ વોશર કે હેન્ડવોશ.
ઘરગથ્થુ વસ્તુઓ: પરફ્યુમ, સેન્ટ, ફિનાઈલ કે ફ્લોર ક્લીનર.
ધાતુઓ: નિકલ જેવી ધાતુના ઘરેણાં અથવા ઘડિયાળનો પટ્ટો.

૩. એલર્જી પેદા કરનારા તત્વો (Allergens)

ધૂળ અને રજકણો: ઘરમાં રહેલી ધૂળ, પલંગના ગાદલાના રજકણો (Dust mites).
પ્રાણીઓ: પાલતુ કુતરા કે બિલાડીના વાળ અને તેમની લાળ.
પરાગરજ: ફૂલો અને વનસ્પતિની પરાગરજ (Pollens).

૪. ખોરાકની એલર્જી

કેટલાક કિસ્સાઓમાં, અમુક ખોરાક લેવાથી ખરજવું વધી શકે છે (ખાસ કરીને બાળકોમાં):

ગાયનું દૂધ અને ડેરી પ્રોડક્ટ્સ.
ઇંડા, સોયાબીન અથવા ઘઉં (Gluten).
મગફળી કે કાજુ જેવા ડ્રાયફ્રૂટ્સ.

૫. હવામાનમાં ફેરફાર

વધુ પડતી ગરમી: પરસેવો થવાને કારણે ખંજવાળ વધી શકે છે.
વધુ પડતી ઠંડી: શિયાળામાં હવા સૂકી હોવાને કારણે ત્વચા ફાટી જાય છે અને ખરજવું વકરે છે.
ભેજવાળું વાતાવરણ: ચોમાસામાં ફૂગ (Fungus) ને કારણે પણ તકલીફ વધી શકે છે.

૬. માનસિક તણાવ (Stress)

તણાવ સીધું ખરજવું પેદા નથી કરતું, પરંતુ જો તમને પહેલેથી ખરજવું હોય, તો વધુ પડતા માનસિક સ્ટ્રેસ કે ચિંતાને કારણે તેના લક્ષણો ગંભીર બની શકે છે.

૭. હોર્મોનલ ફેરફારો

સ્ત્રીઓમાં હોર્મોન્સના ફેરફારને કારણે (જેમ કે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અથવા માસિક ધર્મ વખતે) ખરજવાનાં લક્ષણોમાં વધ-ઘટ જોવા મળી શકે છે.

સારાંશ

ખરજવું ત્યારે થાય છે જ્યારે ત્વચાનું કુદરતી રક્ષણાત્મક પડ (Skin Barrier) નબળું પડે છે, જેનાથી ત્વચામાંથી ભેજ બહાર નીકળી જાય છે અને બહારના બેક્ટેરિયા કે એલર્જી પેદા કરતા તત્વો અંદર ઘૂસી જાય છે.

ખરજવું ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?

ખરજવું (Eczema) ના લક્ષણો દરેક વ્યક્તિમાં અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. આ લક્ષણો તમારી ઉંમર, ત્વચાનો પ્રકાર અને ખરજવાના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે. જોકે, તેના કેટલાક સામાન્ય ચિહ્નો નીચે મુજબ છે:

૧. મુખ્ય અને સામાન્ય લક્ષણો

અસહ્ય ખંજવાળ (Itching): આ ખરજવાનું સૌથી મોટું લક્ષણ છે. ઘણીવાર ખંજવાળ એટલી તીવ્ર હોય છે કે વ્યક્તિ લોહી નીકળે ત્યાં સુધી ખંજવાળે છે. રાત્રિના સમયે ખંજવાળ વધુ આવે છે.
લાલાશ (Redness): અસરગ્રસ્ત ભાગ પર લોહી જામી ગયું હોય તેવા લાલ ચકામા દેખાય છે.
સુકી અને ફાટેલી ત્વચા: ચામડી ખૂબ જ ડ્રાય (Scurfy) થઈ જાય છે અને તેમાં તિરાડો પડી શકે છે.

૨. દેખાવમાં ફેરફાર

નાના ફોલ્લા (Tiny Bumps): ત્વચા પર નાના-નાના ફોલ્લા જોવા મળે છે, જેમાંથી ક્યારેક પ્રવાહી (પાણી) નીકળે છે અને સુકાઈ ગયા પછી ત્યાં પોપડી વળે છે.
ત્વચાનું જાડું થવું (Leathery Skin): સતત ખંજવાળવાને કારણે તે ભાગની ચામડી જાડી, કડક અને ચામડા જેવી થઈ જાય છે.
રંગમાં ફેરફાર: ખરજવું મટ્યા પછી પણ ત્યાંની ત્વચાનો રંગ આસપાસની ત્વચા કરતા ઘાટો (Dark) અથવા આછો થઈ શકે છે.

૩. શરીરના કયા ભાગો પર વધુ જોવા મળે છે?

વ્યક્તિની ઉંમર મુજબ લક્ષણોના સ્થાન બદલાય છે:

નાના બાળકોમાં: મોટે ભાગે ચહેરા પર, ગાલ પર અને માથાની ચામડી પર.
મોટી ઉંમરના લોકોમાં: કોણીના અંદરના ભાગમાં, ઘૂંટણની પાછળ, ગરદન પર, કાંડા પર અને પગની ઘૂંટી પાસે.

ખરજવું ક્યારે ગંભીર ગણાય? (ચેતવણીના ચિહ્નો)

જો ખરજવામાં ઈન્ફેક્શન (ચેપ) લાગે, તો નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાઈ શકે છે:

અસરગ્રસ્ત ભાગમાંથી પરુ (Pus) નીકળવું.
ત્વચા પર સોજો આવવો અને તે ભાગ ગરમ લાગવો.
તાવ આવવો.
ખૂબ જ દુખાવો થવો.

લક્ષણોની સરખામણી

લક્ષણ	સામાન્ય ખરજવું	ચેપ લાગે ત્યારે (Infected)
રંગ	લાલ કે ભૂખરો	ખૂબ લાલ અથવા પીળી પોપડી
ખંજવાળ	મધ્યમ થી તીવ્ર	અસહ્ય અને બળતરા સાથે
સ્ત્રાવ	આછું પાણી	ઘટ્ટ પરુ
દુખાવો	ઓછો	સોજો અને દુખાવો

તમારા માટે એક નાની સલાહ:

જો તમને ખંજવાળ વધુ આવતી હોય, તો તેને નખથી ખંજવાળવાને બદલે હળવા હાથે થાબડવું અથવા ઠંડા પાણીનો શેક કરવો જોઈએ, જેથી ત્વચા પર ઘા ન પડે.

ખરજવું નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?

ખરજવું (Eczema) ઓળખવા માટે સામાન્ય રીતે કોઈ લોહીની તપાસ કે લેબોરેટરી ટેસ્ટની જરૂર પડતી નથી. ડોક્ટરો મુખ્યત્વે તમારા લક્ષણો અને ત્વચાની તપાસ કરીને જ તેનું નિદાન કરે છે.

નિદાનની પ્રક્રિયામાં નીચે મુજબના તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:

૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)

ડોક્ટર તમારી ત્વચા પરના ચકામા, તેની પેટર્ન અને તે કયા ભાગ પર છે તે ધ્યાનથી જુએ છે.

જો તે કોણીના વળાંકમાં કે ઘૂંટણની પાછળ હોય, તો તે એટૉપિક ડર્મેટાઇટિસ હોઈ શકે છે.
જો તે સિક્કા જેવા ગોળ આકારમાં હોય, તો તે ન્યુમ્યુલર એક્ઝિમા હોઈ શકે છે.

૨. મેડિકલ હિસ્ટ્રી (Medical History)

ડોક્ટર તમને કેટલાક પ્રશ્નો પૂછશે, જેમ કે:

આ તકલીફ ક્યારથી છે?
પરિવારમાં કોઈને ખરજવું, અસ્થમા (દમ) કે એલર્જીની હિસ્ટ્રી છે?
તમે કોઈ નવો સાબુ, પરફ્યુમ કે લોશન વાપરવાનું શરૂ કર્યું છે?
શું કોઈ ખાસ ખોરાક ખાધા પછી ખંજવાળ વધે છે?

૩. પેચ ટેસ્ટ (Patch Test)

જો ડોક્ટરને શંકા હોય કે તમને કોઈ વસ્તુના સંપર્કથી એલર્જી (Contact Dermatitis) થાય છે, તો તેઓ પેચ ટેસ્ટ કરી શકે છે.

આમાં તમારી પીઠ પર વિવિધ એલર્જી પેદા કરતા તત્વોના પેચ લગાવવામાં આવે છે.
૪૮ થી ૭૨ કલાક પછી તે જોવામાં આવે છે કે તમારી ત્વચા કયા તત્વ સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે.

૪. બાયોપ્સી (Skin Biopsy)

ભાગ્યે જ કિસ્સામાં, જો ડોક્ટરને ખાતરી ન થતી હોય કે આ ખરજવું છે કે અન્ય કોઈ ગંભીર રોગ (જેમ કે સોરાયસીસ અથવા ત્વચાનું કેન્સર), તો તેઓ ત્વચાનો નાનો ટુકડો લઈને લેબોરેટરીમાં તપાસ માટે મોકલે છે.

૫. એલર્જી ટેસ્ટ (Allergy Tests)

ક્યારેક લોહીની તપાસ (IgE ટેસ્ટ) કરવામાં આવે છે જેથી જાણી શકાય કે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ કયા પદાર્થ સામે અતિશય પ્રતિક્રિયા આપી રહી છે.

તમે ઘરે નિદાનમાં કેવી રીતે મદદ કરી શકો?

તમે એક ડાયરી બનાવી શકો છો જેમાં નીચેની વિગતો લખો:

તમે શું ખાધું?
કયા પ્રકારના કપડાં પહેર્યા?
કયા સાબુ કે ડિટર્જન્ટનો ઉપયોગ કર્યો?
તે દિવસે માનસિક તાણ (Stress) કેટલો હતો?

આ વિગતો ડોક્ટરને સાચું નિદાન કરવામાં ખૂબ મદદરૂપ થાય છે.

ખાસ સૂચના: ખરજવું અને દાદર (Fungus/Ringworm) ઘણીવાર સરખા લાગે છે, પરંતુ બંનેની દવાઓ સાવ અલગ હોય છે. તેથી, જાતે મેડિકલ સ્ટોર પરથી કોઈ પણ સ્ટીરોઈડ ક્રીમ લાવીને લગાવવી નહીં, કારણ કે તેનાથી સમસ્યા વધી શકે છે.

ખરજવું ની સારવાર શું છે?

ખરજવું (Eczema) ની સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ખંજવાળ ઘટાડવી, ત્વચામાં ભેજ જાળવી રાખવો અને ઈન્ફેક્શનને અટકાવવાનો છે. ખરજવું સંપૂર્ણપણે મટાડવા માટે દવાઓની સાથે જીવનશૈલીમાં ફેરફાર પણ જરૂરી છે.

સારવારને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:

૧. ત્વચાની દેખરેખ (Self-Care)

આ સૌથી મહત્વનો ભાગ છે:

ભેજ જાળવો (Moisturize): દિવસમાં ૨-૩ વાર અને સ્નાન કર્યાની ૩ મિનિટની અંદર મોઇશ્ચરાઇઝર કે નાળિયેર તેલ લગાવો. તે ત્વચાનું રક્ષણાત્મક પડ બનાવે છે.
નવશેકા પાણીનો ઉપયોગ: બહુ ગરમ પાણીથી સ્નાન ન કરવું, કારણ કે તે ત્વચાને વધુ સૂકી બનાવે છે.
સોફ્ટ સાબુ: એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ કે સુગંધિત સાબુને બદલે ડોક્ટરની સલાહ મુજબના ‘માઈલ્ડ’ (Sydnet bar) સાબુ વાપરવા.

૨. દવાઓ (Medical Treatment)

તમારા ડોક્ટર નીચે મુજબની દવાઓ આપી શકે છે:

ટોપિકલ ક્રીમ (Steroids): ખંજવાળ અને સોજો ઘટાડવા માટે હળવી સ્ટીરોઈડ ક્રીમ આપવામાં આવે છે. (નોંધ: આ લાંબો સમય જાતે ન લગાવવી).
એન્ટિ-હિસ્ટામાઈન ગોળીઓ: રાત્રે આવતી ખંજવાળ ઘટાડવા અને સારી ઊંઘ માટે આ ગોળીઓ મદદરૂપ થાય છે.
એન્ટિ-બાયોટિક્સ: જો ખરજવામાં ચેપ લાગ્યો હોય અને પરુ નીકળતું હોય, તો ડોક્ટર એન્ટિ-બાયોટિક ક્રીમ કે ગોળીઓ આપી શકે છે.
કેલ્સિન્યુરિન ઇન્હિબિટર્સ: ચહેરા કે નાજુક ત્વચા પર સ્ટીરોઈડને બદલે આ પ્રકારની ક્રીમ વપરાય છે.

૩. એડવાન્સ ટ્રીટમેન્ટ (ગંભીર કેસ માટે)

જો સામાન્ય દવાઓથી ફાયદો ન થાય, તો:

ફોટોથેરાપી (Phototherapy): આમાં ત્વચા પર ખાસ પ્રકારના અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV) કિરણો છોડવામાં આવે છે.
ઇમ્યુનોસપ્રેસન્ટ્સ: શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને શાંત કરવા માટેની ગોળીઓ.

ઘરગથ્થુ ઉપચાર (રાહત મેળવવા માટે)

ઠંડો શેક (Wet Dressings): ખંજવાળવાળા ભાગ પર ઠંડા પાણીમાં પલાળેલું સાફ કપડું રાખવાથી શાંતિ મળે છે.
લીમડાનું પાણી: નાહવાના પાણીમાં લીમડાના પાન નાખવાથી બેક્ટેરિયા દૂર રહે છે.
એલોવેરા: શુદ્ધ એલોવેરા જેલ બળતરા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

શું ન કરવું?

ખંજવાળવું નહીં: તેનાથી ત્વચા વધુ ખરાબ થશે અને ઈન્ફેક્શન ફેલાશે.
સિન્થેટિક કપડાં: નાયલોન કે પોલિએસ્ટર કપડાં ટાળવા, ફક્ત સુતરાઉ (Cotton) કપડાં પહેરવા.
તણાવ ન લેવો: વધુ પડતી ચિંતા ખરજવું વધારી શકે છે, તેથી યોગ કે પ્રાણાયામ કરવા.

મહત્વની સલાહ: કોઈ પણ ‘મેજિક ક્રીમ’ કે મેડિકલ સ્ટોર પરથી જાતે દવા લઈને ન વાપરવી. ખાસ કરીને મિક્સ ક્રીમ (જેમાં સ્ટીરોઈડ વધુ હોય) ત્વચાને કાયમી નુકસાન કરી શકે છે.

ખરજવું ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?

ખરજવું (Eczema) માં જ્યારે ખંજવાળ અને બળતરા વધુ હોય ત્યારે ઘરગથ્થુ ઉપચાર ખૂબ જ રાહત આપી શકે છે. આ ઉપચાર ત્વચાને કુદરતી રીતે ભેજ આપે છે અને ચેપ સામે રક્ષણ આપે છે.

મુખ્ય ઘરગથ્થુ ઉપચારો નીચે મુજબ છે:

૧. શુદ્ધ નાળિયેર તેલ (Coconut Oil)

નાળિયેર તેલ ખરજવા માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તેમાં એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ ગુણો હોય છે જે ત્વચાના સોજાને ઘટાડે છે.

કેવી રીતે વાપરવું: દિવસમાં ૨-૩ વાર અને ખાસ કરીને નહાયા પછી તરત જ પ્રભાવિત ભાગ પર લગાવો.

૨. એલોવેરા જેલ (Aloe Vera)

એલોવેરામાં ઠંડક આપવાના અને રૂઝ લાવવાના ગુણો હોય છે. તે ખંજવાળમાં ત્વરિત રાહત આપે છે.

કેવી રીતે વાપરવું: તાજા એલોવેરાના પાનમાંથી જેલ કાઢીને લગાવો. જો પેકેજ્ડ જેલ વાપરો તો તેમાં સુગંધ કે આલ્કોહોલ ન હોય તેનું ધ્યાન રાખવું.

૩. લીમડાનો ઉપયોગ (Neem)

લીમડો કુદરતી એન્ટિ-સેપ્ટિક છે. તે બેક્ટેરિયલ ઈન્ફેક્શનને રોકે છે.

કેવી રીતે વાપરવું: લીમડાના પાનને પાણીમાં ઉકાળી, તે પાણીથી સ્નાન કરો અથવા લીમડાના પાનની પેસ્ટ બનાવીને ખરજવા પર લગાવો.

૪. હળદર (Turmeric)

હળદરમાં રહેલું ‘કર્ક્યુમિન’ સોજો અને બળતરા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

કેવી રીતે વાપરવું: હળદર અને થોડું નાળિયેર તેલ મિક્સ કરીને પેસ્ટ બનાવો અને તેને લગાવો. (નોંધ: હળદરથી કપડાં પર ડાઘ પડી શકે છે).

૫. એપલ સાઇડર વિનેગર (Apple Cider Vinegar)

ત્વચાનું pH સંતુલન જાળવવા માટે આ ઉપયોગી છે.

કેવી રીતે વાપરવું: એક કપ પાણીમાં ૧ ચમચી વિનેગર ભેળવીને રૂ (Cotton) ની મદદથી લગાવો.
ચેતવણી: જો ત્વચા ફાટેલી હોય કે તેમાંથી લોહી નીકળતું હોય, તો વિનેગર ન લગાડવું કારણ કે તે ખૂબ બળતરા કરી શકે છે.

૬. ઓટ્સથી સ્નાન (Oatmeal Bath)

જો આખા શરીરે ખંજવાળ આવતી હોય, તો આ ઉપાય કારગત છે.

કેવી રીતે વાપરવું: ઓટ્સને બારીક દળીને નવશેકા પાણીમાં ભેળવો અને તે પાણીમાં ૧૦-૧૫ મિનિટ બેસો. તે ત્વચાને નરમ બનાવે છે.

કેટલીક સાવચેતીઓ:

ખંજવાળ ટાળો: ખંજવાળ આવે ત્યારે નખને બદલે હળવા હાથે થાબડો.
ખોરાકમાં ફેરફાર: વધુ પડતું ગળ્યું, તળેલું કે મસાલેદાર ખાવાનું ટાળો.
પાણી વધુ પીવો: શરીર અંદરથી હાઇડ્રેટેડ રહેશે તો ત્વચા ઓછી સુકાશે.

મહત્વની વાત: આ ઉપચારો સામાન્ય રાહત માટે છે. જો ખરજવું જૂનું હોય, તેમાંથી પરુ નીકળતું હોય કે દુખાવો થતો હોય, તો ઘરેલું પ્રયોગો કરવાને બદલે ત્વચાના નિષ્ણાત (Dermatologist) ને બતાવવું હિતાવહ છે.

ખરજવું નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?

ખરજવું (Eczema) થવાનું કે વારંવાર ઉથલો મારવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે ત્વચાની વિશેષ સંભાળ અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરવો ખૂબ જ જરૂરી છે. તમે નીચે મુજબના પગલાં ભરીને તેનું જોખમ ઘટાડી શકો છો:

૧. ત્વચામાં ભેજ જાળવી રાખવો (Moisturization)

ત્વચાનું સૂકાપણું એ ખરજવાનું મુખ્ય કારણ છે.

નિયમ: દિવસમાં ઓછામાં ઓછી બે વાર મોઇશ્ચરાઇઝર લગાવો.
શ્રેષ્ઠ સમય: સ્નાન કર્યા પછી ત્વચા સહેજ ભીની હોય ત્યારે જ લોશન કે તેલ લગાવી દેવું, જેથી ભેજ અંદર જળવાઈ રહે.
પસંદગી: સુગંધ વગરના (Fragrance-free) અને જાડા ક્રીમ અથવા પેટ્રોલિયમ જેલી (Vaseline) નો ઉપયોગ કરવો.

૨. સ્નાન કરવાની સાચી પદ્ધતિ

પાણીનું તાપમાન: ક્યારેય બહુ ગરમ પાણીથી ન નાહવું. હંમેશા નવશેકા (Lukewarm) પાણીનો ઉપયોગ કરવો.
સમય: ૧૦-૧૫ મિનિટથી વધુ સમય પાણીમાં ન રહેવું.
સાબુ: કઠોર કે એન્ટિ-સેપ્ટિક સાબુ ટાળવા. ‘Sydnet bar’ અથવા ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવાયેલા નરમ સાબુ વાપરવા.

૩. કપડાંની પસંદગી

સુતરાઉ કપડાં: હંમેશા ૧૦૦% કોટન (સુતરાઉ) કપડાં પહેરવા, જે ત્વચાને શ્વાસ લેવા દે છે.
શું ટાળવું: ઉન (Wool) કે સિન્થેટિક કપડાં ત્વચામાં ઘર્ષણ પેદા કરી ખંજવાળ વધારી શકે છે.
નવા કપડાં: નવા કપડાં પહેરતા પહેલા તેને એકવાર ધોઈ લેવા જેથી તેમાં રહેલા કેમિકલ્સ નીકળી જાય.

૪. ટ્રિગર્સ (ઉત્તેજકો) થી બચો

તમને શેની એલર્જી છે તે ઓળખો અને તેનાથી દૂર રહો:

ઘરની સફાઈ: ધૂળ અને રજકણોથી બચવા માટે ઘર સાફ રાખવું. સફાઈ કરતી વખતે માસ્ક પહેરવું.
રાસાયણિક પદાર્થો: વાસણ માંજવા કે કપડાં ધોતી વખતે રબરના હાથમોજાં (Gloves) પહેરવા.
પરફ્યુમ: સીધા ત્વચા પર પરફ્યુમ કે સ્પ્રે છાંટવાનું ટાળવું.

૫. આહાર અને જીવનશૈલી

પાણી: પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી પીવો જેથી ત્વચા અંદરથી હાઇડ્રેટેડ રહે.
તણાવ મુક્તિ: માનસિક તણાવ ખરજવાને વધારી શકે છે, તેથી પૂરતી ઊંઘ લો અને યોગ કે ધ્યાન (Meditation) કરો.
નખ ટૂંકા રાખો: જો રાત્રે અજાણતા ખંજવાળાઈ જાય, તો નખ ટૂંકા હશે તો ત્વચા પર ઘા નહીં પડે.

૬. આબોહવા મુજબ ફેરફાર

શિયાળામાં: હ્યુમિડિફાયર (Humidifier) નો ઉપયોગ કરી શકો છો જેથી હવામાં ભેજ જળવાય.
ઉનાળામાં: પરસેવો ન થાય તેવા વાતાવરણમાં રહેવું, કારણ કે પરસેવો ખરજવાને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.

ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-ખરજવું

સામાન્ય રીતે ખરજવું (Eczema) ઘરગથ્થુ ઉપચાર અને સાવચેતીથી કાબૂમાં આવી જતું હોય છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ડૉક્ટરની સલાહ લેવી ખૂબ જ અનિવાર્ય બની જાય છે.

જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો જણાય, તો તમારે ત્વચાના નિષ્ણાત (Dermatologist) ને તાત્કાલિક મળવું જોઈએ:

૧. જ્યારે ચેપ (Infection) ના ચિહ્નો દેખાય

જો ખરજવા વાળા ભાગમાં બેક્ટેરિયલ કે વાયરલ ઈન્ફેક્શન થઈ ગયું હોય, તો તે ગંભીર બની શકે છે. તેના લક્ષણો આ મુજબ છે:

ત્વચામાંથી પરુ (Pus) જેવું પીળું પ્રવાહી નીકળવું.
અસરગ્રસ્ત ભાગ પર પીળી પોપડી જામવી.
ત્વચા પર લાલ લીટા દેખાવા અથવા ખૂબ સોજો આવવો.
ખરજવાની સાથે તાવ આવવો.

૨. જ્યારે ઊંઘ અને દૈનિક જીવનમાં અવરોધ આવે

જો ખંજવાળ એટલી અસહ્ય હોય કે તમે રાત્રે બરાબર ઊંઘી ન શકતા હોવ.
ખરજવાને કારણે તમારા કામમાં કે દૈનિક પ્રવૃત્તિઓમાં વિક્ષેપ પડતો હોય.
ખંજવાળવાને કારણે ત્વચા પર ઘા પડી ગયા હોય અને તેમાંથી લોહી નીકળતું હોય.

૩. ઘરેલું ઉપચાર કામ ન કરે ત્યારે

તમે મોઇશ્ચરાઇઝર કે અન્ય ઘરગથ્થુ ઉપાયો ૧-૨ અઠવાડિયા સુધી કર્યા હોય છતાં કોઈ સુધારો ન દેખાય.
ખરજવું ઘટવાને બદલે શરીરના અન્ય ભાગોમાં ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યું હોય.

૪. ચહેરા અથવા નાજુક ભાગો પર ખરજવું

જો ખરજવું આંખોની આસપાસ, ચહેરા પર કે ગુપ્ત ભાગો પર થયું હોય, તો જાતે કોઈ દવા ન લગાડવી અને તરત ડૉક્ટરને બતાવવું. આ ભાગોની ત્વચા ખૂબ પાતળી હોય છે, તેથી ત્યાં ખાસ દવાની જરૂર પડે છે.

૫. જો તે દાદર (Ringworm) જેવું લાગતું હોય

ઘણીવાર લોકો દાદર (ફંગલ ઈન્ફેક્શન) અને ખરજવા વચ્ચે ભૂલ કરે છે. જો તમે ખરજવાની ક્રીમ દાદર પર લગાવો, તો તે વધી શકે છે. તેથી ચોક્કસ નિદાન માટે ડૉક્ટરને મળવું જરૂરી છે.

ડૉક્ટર પાસે જતી વખતે આટલી તૈયારી રાખવી:

તમે અત્યાર સુધી કઈ કઈ ક્રીમ કે દવાઓ વાપરી છે તેની યાદી સાથે રાખો.
તમારી તકલીફ કઈ ઋતુમાં કે કઈ વસ્તુ વાપરવાથી વધે છે તેની નોંધ રાખો.
તમારા પરિવારમાં કોઈને એલર્જી કે અસ્થમા છે કે નહીં તેની જાણ ડૉક્ટરને કરો.

નિષ્કર્ષ

ખરજવું એ કોઈ કાયમી રોગ નથી જો તમે તમારી ત્વચાની સંભાળ રાખો અને તેના ટ્રિગર્સ (જેનાથી તે વધે છે) થી દૂર રહો. આહારમાં સુધારો, સ્વચ્છતા અને કુદરતી ઉપચારો દ્વારા ખરજવાને કાબૂમાં લઈ શકાય છે.