નાઈટ શિફ્ટમાં કામ કરવું એ આજના આધુનિક યુગની જરૂરિયાત બની ગઈ છે. આઈટી સેક્ટર, હોસ્પિટલ, સુરક્ષા અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન જેવા ક્ષેત્રોમાં લાખો લોકો રાત્રે જાગીને કામ કરે છે. જોકે, માનવ શરીર કુદરતી રીતે દિવસે જાગવા અને રાત્રે ઊંઘવા માટે બનેલું છે. જ્યારે આપણે આ કુદરતી ચક્ર (Circadian Rhythm) વિરુદ્ધ જઈએ છીએ, ત્યારે સ્વાસ્થ્ય પર તેની ગંભીર અસરો પડી શકે છ
૧. ઊંઘનું વ્યવસ્થાપન: ગુણવત્તાયુક્ત ઊંઘ કેવી રીતે મેળવવી?
નાઈટ શિફ્ટમાં કામ કરનારાઓ માટે સૌથી મોટો પડકાર દિવસે ઊંઘવાનો છે. દિવસના અવાજ અને સૂર્યપ્રકાશને કારણે ઊંઘ પૂરી થતી નથી.
- નિયમિત સમયપત્રક બનાવો: તમારી શિફ્ટ પૂરી થયા પછી દરરોજ એક જ સમયે ઊંઘવાનો પ્રયાસ કરો. શરીરને એક નિશ્ચિત રૂટિનની આદત પાડવી જરૂરી છે.
- રૂમને અંધારિયો બનાવો: ઊંઘવા માટે મેલાટોનિન હોર્મોન જરૂરી છે, જે અંધારામાં જ ઉત્પન્ન થાય છે. તમારા રૂમમાં કાળા પડદા (Blackout curtains) લગાવો જેથી સૂર્યપ્રકાશ ન આવે.
- ઘોંઘાટથી બચો: જો આસપાસ અવાજ હોય તો ‘ઈયર પ્લગ’ (Earplugs) નો ઉપયોગ કરો અથવા હળવું સંગીત કે ‘વ્હાઇટ નોઈઝ’ સાંભળો.
- ઈલેક્ટ્રોનિક ગેજેટ્સથી દૂર રહો: ઊંઘતા પહેલા મોબાઈલ કે ટીવી જોવાનું ટાળો. તેની બ્લુ લાઈટ તમારી ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડે છે.
૨. આહાર અને પોષણ: શું ખાવું અને શું ટાળવું?
રાત્રે પાચનતંત્ર ધીમું પડી જાય છે, તેથી ખોરાક બાબતે ખૂબ કાળજી લેવી જોઈએ.
શું ખાવું?
- હળવો ખોરાક: રાત્રે ભારે ભોજન લેવાને બદલે નાના અને પૌષ્ટિક ટુકડાઓમાં ખાઓ. દાળ, સલાડ, ફળો અને સૂપ ઉત્તમ છે.
- પ્રોટીનયુક્ત નાસ્તો: બદામ, અખરોટ, શેકેલા ચણા કે પનીર જેવા પ્રોટીનયુક્ત નાસ્તા તમને લાંબો સમય એનર્જી આપશે.
- પુષ્કળ પાણી પીવો: ઓફિસમાં એસીને કારણે આપણને તરસ નથી લાગતી, પણ ડિહાઈડ્રેશનથી થાક લાગે છે. દર કલાકે પાણી પીવાની આદત રાખો.
શું ટાળવું?
- વધારે કેફીન (ચા-કોફી): શિફ્ટની શરૂઆતમાં ચા-કોફી ઠીક છે, પણ શિફ્ટ પૂરી થવાના ૩-૪ કલાક પહેલા તે બંધ કરી દો, નહીંતર ઘરે જઈને ઊંઘ નહીં આવે.
- જંક ફૂડ અને શુગર: મેંદાની વસ્તુઓ, પિઝા, બર્ગર કે વધુ પડતી મીઠાઈ રાત્રે ખાવાથી સુસ્તી આવે છે અને વજન વધે છે.
૩. શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને વ્યાયામ
નાઈટ શિફ્ટમાં કામ કરતા લોકો મોટે ભાગે બેઠાડુ જીવન જીવતા હોય છે.
- શિફ્ટ દરમિયાન સ્ટ્રેચિંગ: દર કલાકે તમારી સીટ પરથી ઊભા થઈને થોડું ચાલો અથવા હાથ-પગ ખેંચો (Stretching).
- વ્યાયામનો સમય: ઓફિસે જતા પહેલા અથવા ઊંઘીને ઉઠ્યા પછી ઓછામાં ઓછી ૨૦-૩૦ મિનિટ કસરત કરો. તે તમારા મૂડને સારો રાખશે.
- સૂર્યપ્રકાશ મેળવો: દિવસે ભલે તમે ઊંઘતા હોવ, પણ ઉઠ્યા પછી ૧૫-૨૦ મિનિટ સૂર્યપ્રકાશમાં રહો. તે વિટામિન ડી માટે અને ડિપ્રેશન રોકવા માટે જરૂરી છે.
૪. માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને સામાજિક જીવન
રાત્રે કામ કરવાથી વ્યક્તિ ઘણીવાર સામાજિક રીતે એકલતા અનુભવે છે, જે માનસિક તણાવનું કારણ બને છે.
- પરિવાર સાથે સમય વિતાવો: ભલે તમારી દિનચર્યા અલગ હોય, પણ દિવસનો અમુક સમય પરિવાર અને મિત્રો માટે ફાળવો.
- મેડિટેશન: તણાવ ઓછો કરવા માટે દિવસમાં ૧૦ મિનિટ ધ્યાન (Meditation) કરો.
- શોખ પૂરા કરો: વાંચન, સંગીત કે રસોઈ જેવા તમારા ગમતા કામો માટે સમય કાઢો જેથી મન પ્રફુલ્લિત રહે.
૫. આરોગ્યની તપાસ (Health Check-up)
નાઈટ શિફ્ટ કરનારાઓમાં ડાયાબિટીસ, બ્લડ પ્રેશર અને હૃદયરોગનું જોખમ સામાન્ય કરતા થોડું વધારે હોય છે.
- દર ૬ મહિને નિયમિત ચેકઅપ કરાવો.
- ખાસ કરીને વિટામિન ડી અને વિટામિન બી૧૨ ની તપાસ કરાવતા રહો, કારણ કે નાઈટ શિફ્ટમાં તેની ઉણપ સામાન્ય છે.
નિષ્કર્ષ
નાઈટ શિફ્ટ પડકારજનક હોઈ શકે છે, પરંતુ જો તમે શિસ્તબદ્ધ જીવનશૈલી અપનાવો તો તમે તમારા સ્વાસ્થ્યને જાળવી શકો છો. યાદ રાખો, કામ મહત્ત્વનું છે પણ તમારું શરીર એ તમારી સૌથી મોટી મૂડી છે. સારી ઊંઘ, સંતુલિત આહાર અને સકારાત્મક વિચારસરણી તમને નાઈટ શિફ્ટમાં પણ સ્વસ્થ રાખશે.
