યાદશક્તિ ઓછી થવી (Amnesia): પ્રકારો, કારણો અને સ્મરણશક્તિ વધારવાના સચોટ ઉપાયો
સામાન્ય રીતે આપણે ચાવી ક્યાં મૂકી અથવા કોઈનું નામ ભૂલી જઈએ તેને ‘ભૂલકણાપણું’ કહેવાય છે, પરંતુ જ્યારે વ્યક્તિના મગજમાંથી ભૂતકાળની યાદો અથવા નવી માહિતી સંગ્રહવાની ક્ષમતા જતી રહે છે, ત્યારે તેને તબીબી ભાષામાં એમ્નેશિયા (Amnesia) અથવા સ્મૃતિભ્રંશ કહેવામાં આવે છે.
યાદશક્તિ ઓછી થવી ના કારણો શું છે?
યાદશક્તિ ઓછી થવા પાછળ કોઈ એક કારણ નથી, પરંતુ તે આપણી જીવનશૈલી, માનસિક સ્થિતિ અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. જીવનશૈલી અને માનસિક કારણો
- તણાવ અને ચિંતા (Stress & Anxiety): જ્યારે મન સતત ચિંતામાં હોય, ત્યારે તે માહિતીને યોગ્ય રીતે ગ્રહણ કરી શકતું નથી. તણાવને કારણે મગજમાં ‘કોર્ટિસોલ’ હોર્મોન વધે છે, જે યાદશક્તિ પર નકારાત્મક અસર કરે છે.
- ઊંઘનો અભાવ: મગજ દિવસભરની માહિતીને ઊંઘ દરમિયાન ‘સેવ’ (Consolidation) કરે છે. જો તમે ૭-૮ કલાકની પૂરતી ઊંઘ ન લો, તો ભૂલી જવાની સમસ્યા વધી શકે છે.
- ડિપ્રેશન: હતાશામાં રહેતી વ્યક્તિનું ધ્યાન એકાગ્ર નથી રહેતું, જેના કારણે તેને જૂની કે નવી વાતો યાદ રાખવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
૨. પોષણની ઉણપ
- વિટામિન B12 ની ઉણપ: મગજ અને ચેતાતંત્ર (Nervous System) ના સ્વાસ્થ્ય માટે B12 અત્યંત જરૂરી છે. તેની ઉણપથી મગજમાં ‘ફોગ’ જેવું લાગે છે અને યાદશક્તિ નબળી પડે છે.
- વિટામિન B1 (થાઈમીન): આ વિટામિન મગજને ઉર્જા પૂરી પાડે છે. તેની ઉણપ પણ યાદશક્તિ ઘટાડે છે.
૩. તબીબી કારણો (Medical Factors)
- થાઈરોઈડની સમસ્યા: જો થાઈરોઈડ ગ્રંથિ બરાબર કામ ન કરતી હોય (Hypothyroidism), તો તે મેટાબોલિઝમ ધીમું પાડે છે અને યાદશક્તિને અસર કરે છે.
- દવાઓની આડઅસર: ઊંઘની ગોળીઓ, એન્ટી-ડિપ્રેશન દવાઓ અથવા કેટલીક પેઈનકિલર્સની આડઅસરને કારણે પણ ભુલકણાપણું આવી શકે છે.
- ડિમેન્શિયા અને અલ્ઝાઈમર: વધતી ઉંમર સાથે આ બીમારીઓ થવાનું જોખમ રહે છે, જેમાં મગજના કોષો નબળા પડવાથી યાદશક્તિ કાયમી ધોરણે ઓછી થવા લાગે છે.
૪. અન્ય કારણો
- પાણીની કમી (Dehydration): મગજનો મોટો ભાગ પાણીનો બનેલો છે. જો શરીરમાં પાણી ઓછું હોય, તો એકાગ્રતા અને યાદશક્તિ ઘટી શકે છે.
- વધુ પડતું ગેજેટ્સનું સેવન: સતત મોબાઈલ કે સ્ક્રીન સામે રહેવાથી મગજને આરામ મળતો નથી અને તે માહિતીને પ્રોસેસ કરવામાં થાકી જાય છે.
શું કરવું જોઈએ? જો તમને લાગે કે યાદશક્તિમાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે,
યાદશક્તિ ઓછી થવા ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
યાદશક્તિ ઓછી થવાની શરૂઆત ખૂબ જ સામાન્ય લક્ષણોથી થાય છે, જેને ઘણીવાર આપણે ‘કામની વ્યસ્તતા’ ગણીને અવગણીએ છીએ. પરંતુ જો આ લક્ષણો વારંવાર જોવા મળે, તો તે નબળી પડતી યાદશક્તિના સંકેત હોઈ શકે છે.
મુખ્ય ચિહ્નો અને લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
૧. તાજેતરની ઘટનાઓ ભૂલી જવી (Short-term Memory Loss)
- થોડી વાર પહેલા કોની સાથે શું વાત કરી તે ભૂલી જવું.
- સવારે નાસ્તામાં શું ખાધું હતું અથવા કોઈ મહત્વની મુલાકાત (Appointment) યાદ ન રહેવી.
- કોઈ વસ્તુ ક્યાં મૂકી છે (જેમ કે ચાવી, ચશ્મા કે રિમોટ) તે વારંવાર ભૂલી જવું અને શોધવા છતાં ન મળવી.
૨. વારંવાર પ્રશ્નો પૂછવા
- એકની એક વાત કે પ્રશ્ન થોડી જ મિનિટોમાં ફરીથી પૂછવો.
- સામી વ્યક્તિએ આપેલા જવાબને તરત જ ભૂલી જવો.
૩. શબ્દો શોધવામાં મુશ્કેલી (Language Issues)
- બોલતી વખતે યોગ્ય શબ્દ યાદ ન આવવો.
- પરિચિત વસ્તુઓના નામ ભૂલી જવા અથવા તેને બદલે બીજા ખોટા શબ્દો વાપરવા.
- વાતચીત દરમિયાન અધવચ્ચેથી અટકી જવું કે શું બોલતા હતા તે ભૂલી જવું.
૪. પરિચિત રસ્તાઓ ભૂલી જવા (Disorientation)
- તમે જે રસ્તા પર વર્ષોથી જાઓ છો, ત્યાં અચાનક દિશાની મૂંઝવણ થવી.
- પોતે ક્યાં છે અથવા ત્યાં કેવી રીતે પહોંચ્યા તે યાદ ન આવવું.
૫. રોજીંદા કાર્યોમાં મુશ્કેલી
- જે કામ તમે વર્ષોથી કરો છો (જેમ કે રસોઈ બનાવવી, બેંકનું કામ, કે ડ્રાઈવિંગ) તેમાં ભૂલો પડવી.
- કોઈ સરળ પ્રક્રિયાના સ્ટેપ્સ ભૂલી જવા.
૬. નિર્ણય લેવામાં તકલીફ
- નાની નાની બાબતોમાં નિર્ણય ન લઈ શકવો.
- હિસાબ-કિતાબ રાખવામાં કે પૈસાની લેવડદેવડમાં ગડબડ થવી.
૭. વર્તન અને વ્યક્તિત્વમાં ફેરફાર
- યાદ ન રહેવાને કારણે ચીડિયાપણું વધવું.
- આત્મવિશ્વાસ ઓછો થઈ જવો.
- સામાજિક પ્રસંગો કે લોકો સાથે મળવાનું ટાળવું કારણ કે વાતો યાદ નથી રહેતી.
ક્યારે ગંભીર ગણવું? (Warning Signs)
જો નીચેનામાંથી કોઈ લક્ષણ દેખાય, તો ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
- જો વ્યક્તિ પોતાનું નામ કે ઘરના સભ્યોને ઓળખવામાં ભૂલ કરે.
- જો સમય અને તારીખનું બિલકુલ ભાન ન રહે.
- જો પર્સનલ હાઈજીન (નહાવું, કપડાં બદલવા) પણ ભૂલી જવાય.
યાદશક્તિ ઓછી થવા નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
યાદશક્તિ ઓછી થવાનું નિદાન (Diagnosis) કરવા માટે કોઈ એક ટેસ્ટ પૂરતો નથી. ડોક્ટરો શારીરિક, માનસિક અને લેબોરેટરી ટેસ્ટના આધારે નક્કી કરે છે કે આ સમસ્યા સામાન્ય છે કે કોઈ ગંભીર બીમારી.
નિદાન માટે સામાન્ય રીતે નીચે મુજબના સ્ટેપ્સ લેવામાં આવે છે:
૧. મેડિકલ હિસ્ટ્રી (તબીબી ઇતિહાસ)
સૌથી પહેલા ડોક્ટર તમારી સાથે વાતચીત કરીને કેટલીક વિગતો મેળવશે, જેમ કે:
- સમસ્યા ક્યારથી શરૂ થઈ છે?
- કયા પ્રકારની વસ્તુઓ ભૂલી જવાય છે? (તાજી ઘટનાઓ કે જૂની વાતો)
- તમે અત્યારે કઈ દવાઓ લઈ રહ્યા છો?
- તમારા પરિવારમાં કોઈને અલ્ઝાઈમર કે ડિમેન્શિયાની બીમારી હતી?
૨. ન્યુરોલોજીકલ અને ફિઝિકલ ટેસ્ટ
ડોક્ટર ચેતાતંત્રની તપાસ કરે છે, જેમાં:
- પ્રતિક્રિયા (Reflexes): તમારા સ્નાયુઓ અને ચેતાઓનો પ્રતિસાદ.
- સંતુલન (Balance): ચાલવાની રીત અને શરીરનું સંતુલન.
- ઇન્દ્રિયો: જોવાની અને સાંભળવાની ક્ષમતાની તપાસ.
૩. માનસિક ક્ષમતાના ટેસ્ટ (Cognitive Tests)
આમાં કેટલીક સાદી કસોટીઓ કરવામાં આવે છે:
- MMSE (Mini-Mental State Examination): તમને આજના દિવસની તારીખ, વાર કે અમુક શબ્દો યાદ રાખવા માટે કહેવામાં આવે છે.
- ઘડિયાળ દોરવાની ટેસ્ટ: તમને ઘડિયાળનો આકાર દોરી તેમાં ચોક્કસ સમય દર્શાવવા કહેવામાં આવે છે. આ ટેસ્ટ મગજની કામગીરી સમજવા માટે ખૂબ અસરકારક છે.
૪. લેબોરેટરી ટેસ્ટ (Blood Tests)
ઘણીવાર પોષક તત્વોની ઉણપને કારણે યાદશક્તિ ઓછી થતી હોય છે. તે માટે નીચેના ટેસ્ટ થાય છે:
- વિટામિન B12 ટેસ્ટ: B12 ની ઉણપ મગજને નબળું પાડે છે.
- થાઈરોઈડ પ્રોફાઈલ (TSH): થાઈરોઈડ લેવલ ચેક કરવા માટે.
- સીબીસી (CBC): લોહીની ઉણપ (એનિમિયા) તપાસવા માટે.
૫. ઈમેજિંગ ટેસ્ટ (Brain Imaging)
જો ડોક્ટરને મગજમાં કોઈ શારીરિક ફેરફારની આશંકા હોય, તો તેઓ નીચેના ટેસ્ટ સૂચવી શકે છે:
- MRI (એમ.આર.આઈ): મગજની નસો કે કોષોમાં કોઈ સોજો, ટ્યુમર કે નુકસાન જાણવા માટે.
- CT Scan (સીટી સ્કેન): મગજમાં રક્તસ્ત્રાવ કે ઇજા તપાસવા માટે.
૬. સ્લીપ સ્ટડી (Sleep Study)
જો તમને નસકોરા આવતા હોય કે રાત્રે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડતી હોય (Sleep Apnea), તો ડોક્ટર ઊંઘની તપાસ કરાવી શકે છે, કારણ કે અપૂરતી ઊંઘ યાદશક્તિ પર સીધી અસર કરે છે.
તમારા માટે સલાહ: જો તમે આ તપાસ કરાવવા માંગતા હોવ, તો સૌથી પહેલા એક ન્યુરોલોજિસ્ટ (Neurologist) અથવા જનરલ ફિઝિશિયનની મુલાકાત લો.
યાદશક્તિ ઓછી થવા ની સારવાર શું છે?
યાદશક્તિ ઓછી થવાની સારવાર તેના કારણ પર આધાર રાખે છે. જો તે જીવનશૈલીને કારણે હોય તો સુધારાથી ફાયદો થાય છે, અને જો તે કોઈ બીમારીને કારણે હોય તો તબીબી સારવાર જરૂરી બને છે.
મુખ્ય સારવાર પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
૧. મેડિકલ સારવાર (Medical Treatment)
- વિટામિન સપ્લીમેન્ટ્સ: જો તપાસમાં વિટામિન B12 કે D3 ની ઉણપ જણાય, તો ડોક્ટર તેની ગોળીઓ અથવા ઈન્જેક્શન આપે છે. આનાથી યાદશક્તિમાં ઝડપથી સુધારો જોવા મળે છે.
- થાઈરોઈડની સારવાર: જો થાઈરોઈડ અસંતુલિત હોય, તો તેની દવા લેવાથી મગજની સક્રિયતા પાછી આવે છે.
- દવાઓમાં ફેરફાર: જો કોઈ અન્ય બીમારીની દવાની આડઅસરથી યાદશક્તિ ઘટતી હોય, તો ડોક્ટર તે દવા બદલી શકે છે.
- અલ્ઝાઈમર કે ડિમેન્શિયા માટે: આ કિસ્સામાં ડોક્ટરો મગજમાં કેમિકલ લોચા (Neurotransmitters) સુધારવા માટે ખાસ દવાઓ આપે છે.
૨. આહાર અને પોષણ (Dietary Treatment)
- બ્રેઈન ફૂડ: આહારમાં ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ (અખરોટ, અળસી), એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સ (બેરીઝ, ગ્રીન ટી) અને હળદરનો સમાવેશ કરો.
- આયુર્વેદિક ઉપચાર: નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ બ્રાહ્મી, શંખપુષ્પી, અથવા અશ્વગંધા લઈ શકાય છે, જે મગજના કોષોને પુનર્જીવિત કરવામાં મદદ કરે છે.
૩. થેરાપી અને કસરત
- કોગ્નિટિવ રિહેબિલિટેશન (Cognitive Therapy): આ એક પ્રકારની મગજની ટ્રેનિંગ છે, જેમાં મેમરી ગેમ્સ અને ટેકનિક્સ દ્વારા યાદ રાખવાની શક્તિ વધારવામાં આવે છે.
- નિયમિત વ્યાયામ: કસરત કરવાથી મગજમાં લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે અને નવા કોષો બને છે.
૪. જીવનશૈલીમાં બદલાવ (Self-Care)
- સ્ટ્રેસ મેનેજમેન્ટ: મેડિટેશન (ધ્યાન) અને ઊંડા શ્વાસ લેવાની કસરતોથી મન શાંત થાય છે અને યાદશક્તિ સુધરે છે.
- નોંધપોથી (Diary) રાખવી: બધી વાતો યાદ રાખવાને બદલે તેને લખવાની આદત પાડો. આનાથી મગજ પરનો બોજ ઘટશે અને તમે વધુ મહત્વની વાતો પર ધ્યાન આપી શકશો.
- પૂરતી ઊંઘ: રોજની ૭-૮ કલાકની ગુણવત્તાયુક્ત ઊંઘ એ યાદશક્તિની સર્વશ્રેષ્ઠ સારવાર છે.
યાદ રાખવા જેવી બાબત:
દરેક વ્યક્તિની સ્થિતિ અલગ હોય છે. જો ભૂલી જવાની સમસ્યા તમારા કામમાં કે સામાજિક જીવનમાં અવરોધ ઉભો કરી રહી હોય, તો ન્યુરોલોજિસ્ટ (Neurologist) ને મળીને પ્રોપર નિદાન કરાવવું એ જ શ્રેષ્ઠ સારવારની શરૂઆત છે.
યાદશક્તિ ઓછી થવા ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
યાદશક્તિ વધારવા માટે આપણા રસોડામાં જ એવી ઘણી વસ્તુઓ છે જે મગજ માટે ‘સુપરફૂડ’ ગણાય છે. નીચે મુજબના ઘરગથ્થુ ઉપાયો યાદશક્તિ તેજ કરવામાં ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે:
૧. પલાળેલી બદામ અને અખરોટ
- બદામ: રાત્રે ૫ થી ૭ બદામ પાણીમાં પલાળી રાખો. સવારે તેની છાલ ઉતારીને તેને પીસી લો અને દૂધ સાથે અથવા એમ જ ખાઓ. બદામમાં વિટામિન-E હોય છે જે મગજને તેજ બનાવે છે.
- અખરોટ: અખરોટમાં ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ હોય છે, જે મગજના કોષોને સક્રિય રાખે છે.
૨. ગાયનું ઘી (Desi Cow Ghee)
- આયુર્વેદ મુજબ ગાયનું ઘી મેઘાશક્તિ (યાદશક્તિ) વધારનારું માનવામાં આવે છે.
- રસોઈમાં ગાયના ઘીનો ઉપયોગ કરો અથવા રાત્રે સૂતા પહેલા નવશેકા દૂધમાં એક ચમચી ઘી નાખીને પીવાથી ફાયદો થાય છે.
૩. હળદરવાળું દૂધ
- હળદરમાં ‘કર્ક્યુમિન’ (Curcumin) નામનું તત્વ હોય છે, જે મગજમાં સોજો ઓછો કરે છે અને યાદશક્તિમાં સુધારો કરે છે. દરરોજ રાત્રે હળદરવાળું ગરમ દૂધ પીવાની આદત પાડો.
૪. મધ અને તજ (Honey & Cinnamon)
- ચપટી તજનો પાવડર મધ સાથે મિક્સ કરીને ચાટવાથી માનસિક થાક ઓછો થાય છે અને એકાગ્રતા વધે છે.
૫. મગજ માટે જડીબુટ્ટીઓ
- બ્રાહ્મી અને શંખપુષ્પી: આ બંને યાદશક્તિ વધારવા માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તમે બજારમાં મળતું બ્રાહ્મી ચૂર્ણ કે શંખપુષ્પી સીરપ લઈ શકો છો (નિયમિત લેતા પહેલા એકવાર વૈદ્યની સલાહ લેવી).
૬. વરિયાળી અને સાકર
- વરિયાળી અને સાકરને સરખા ભાગે પીસી લો. આ મિશ્રણ સવાર-સાંજ લેવાથી મગજને ઠંડક મળે છે અને યાદશક્તિ વધે છે.
૭. તુલસીના પાન
- દરરોજ સવારે ખાલી પેટે ૨-૩ તુલસીના પાન ચાવીને ખાવાથી તણાવ ઓછો થાય છે અને મન સ્થિર રહે છે.
જીવનશૈલીમાં આટલું અચાનક કરો:
- પુષ્કળ પાણી પીવો: મગજમાં પાણીનું પ્રમાણ ઘટે તો ચક્કર આવે અને ભૂલી જવાય છે.
- ત્રાટક ક્રિયા: કોઈ એક બિંદુ કે દીવાની જ્યોત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી એકાગ્રતા અદ્ભુત રીતે વધે છે.
- નિયમિત વ્યાયામ: રોજ ૩૦ મિનિટ ઝડપથી ચાલવાથી મગજમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ વધે છે.
યાદશક્તિ ઓછી થવા નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
યાદશક્તિ ઓછી થવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે તમારે અત્યારથી જ તમારી જીવનશૈલીમાં કેટલાક પાયાના ફેરફારો કરવા જોઈએ. મગજ એક સ્નાયુ જેવું છે, તમે તેનો જેટલો વ્યવસ્થિત ઉપયોગ કરશો, તે એટલું જ લાંબું અને તેજ ચાલશે.
જોખમ ઘટાડવા માટેના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
૧. માનસિક રીતે સક્રિય રહો (Mental Stimulation)
મગજને ક્યારેય “નવરું” ન પડવા દો. જેમ શરીરને કસરતની જરૂર છે, તેમ મગજને પડકારોની જરૂર છે:
- નવું શીખો: નવી ભાષા શીખવી, સંગીતનું સાધન વગાડતા શીખવું કે નવી વાનગી બનાવવી.
- ગેમ્સ રમો: સુડોકુ, ચેસ, ક્રોસવર્ડ પઝલ્સ (શબ્દ વ્યુહ) જેવી રમતો મગજના કોષોને મજબૂત બનાવે છે.
- વાંચન અને લેખન: દરરોજ કંઈક નવું વાંચવાની અને ડાયરી લખવાની આદત પાડો.
૨. હૃદયનું સ્વાસ્થ્ય જાળવો (Heart-Brain Connection)
જે તમારા હૃદય માટે સારું છે, તે તમારા મગજ માટે પણ સારું છે. લોહીનું પરિભ્રમણ બરાબર હશે તો મગજને પૂરતો ઓક્સિજન મળશે.
- બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલ: હાઈ બ્લડ પ્રેશર મગજની ઝીણી નસોને નુકસાન પહોંચાડે છે, તેથી તેને નિયંત્રણમાં રાખો.
- ડાયાબિટીસ પર કાબૂ: લોહીમાં શર્કરાનું વધુ પ્રમાણ યાદશક્તિ માટે જોખમી છે.
૩. યોગ્ય આહાર પદ્ધતિ (Mindful Eating)
- ખાંડ અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ઘટાડો: વધુ પડતી ખાંડ મગજમાં સોજો (Inflammation) લાવે છે.
- મેડિટેરેનિયન ડાયટ: ફળો, શાકભાજી, આખા અનાજ અને ઓલિવ ઓઈલ અથવા શુદ્ધ તેલનો ઉપયોગ કરો.
- એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સ: જામફળ, આમળા, બેરીઝ અને લીલા શાકભાજી વધુ ખાઓ.
૪. સામાજિક રીતે જોડાયેલા રહો (Social Engagement)
- એકલતા અને ડિપ્રેશન યાદશક્તિ ઘટાડવાનું મુખ્ય જોખમ છે.
- મિત્રો અને પરિવાર સાથે સમય વિતાવો, સામાજિક કાર્યોમાં ભાગ લો. વાતચીત કરવાથી મગજ સક્રિય રહે છે.
૫. વ્યસનોથી દૂર રહો
- ધૂમ્રપાન: તે મગજમાં રક્ત પ્રવાહ ઘટાડે છે.
- દારૂ: વધુ પડતો દારૂ મગજના કોષોને સીધું નુકસાન પહોંચાડે છે અને વિટામિન B12 નો નાશ કરે છે.
૬. પૂરતી અને ગાઢ ઊંઘ
- રોજ રાત્રે એક જ સમયે સૂવાની અને સવારે એક જ સમયે ઉઠવાની આદત પાડો.
- ઊંઘ દરમિયાન મગજ “ઝેરી તત્વો” (Toxins) સાફ કરે છે, જે યાદશક્તિ જાળવવા અનિવાર્ય છે.
૭. તણાવ મુક્ત જીવન (Stress Management)
- સતત સ્ટ્રેસમાં રહેવાથી મગજનો ‘હિપ્પોકેમ્પસ’ (યાદશક્તિનું કેન્દ્ર) ભાગ સંકોચાઈ શકે છે.
- દરરોજ યોગ અને ધ્યાન કરવાથી સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ ઘટે છે.
એક પ્રો-ટિપ (Pro-Tip): તમારી રોજિંદી ટેવોમાં નાનો ફેરફાર કરો, જેમ કે – જો તમે જમણા હાથે બ્રશ કરતા હોવ, તો ક્યારેક ડાબા હાથે કરવાનો પ્રયત્ન કરો. આનાથી મગજમાં નવા ન્યુરોન કનેક્શન બને છે.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-યાદશક્તિ ઓછી થવી
યાદશક્તિમાં થોડોઘણો ઘટાડો ઉંમર વધવાની સાથે સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ જ્યારે તે તમારી રોજિંદી જિંદગીમાં અવરોધ ઊભો કરવા લાગે, ત્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી ખૂબ જ જરૂરી છે.
નીચે મુજબની પરિસ્થિતિઓમાં તમારે વિલંબ કર્યા વગર ન્યુરોલોજિસ્ટ (Neurologist) અથવા ફેમિલી ફિઝિશિયનને મળવું જોઈએ:
૧. રોજીંદા કામોમાં તકલીફ પડવી
- જો તમે વર્ષોથી જે કામ કરતા હોવ (જેમ કે રસોઈ બનાવવી, બેંકનું કામ, કે ગાડી ચલાવવી) તેના સ્ટેપ્સ ભૂલી જવા લાગે.
- ઘરના સાધનો (મોબાઈલ, ટીવી રિમોટ, માઈક્રોવેવ) કેવી રીતે વાપરવા તે સમજવામાં મુશ્કેલી પડે.
૨. પરિચિત સ્થળોએ રસ્તો ભૂલી જવો
- તમારા પોતાના વિસ્તારમાં કે પરિચિત રસ્તાઓ પર દિશા ભૂલી જવી.
- તમે ક્યાં છો અથવા ત્યાં કેવી રીતે પહોંચ્યા તે યાદ ન આવવું.
૩. વાતચીત કરવામાં ગંભીર સમસ્યા
- બોલતી વખતે ખૂબ જ સામાન્ય શબ્દો યાદ ન આવવા.
- એકની એક વાત કે એકનો એક પ્રશ્ન થોડી જ મિનિટોમાં વારંવાર પૂછવો.
૪. સમય અને સ્થળનું ભાન ન રહેવું
- કયો મહિનો, વર્ષ કે ઋતુ ચાલે છે તેનું ભાન ન રહેવું.
- ભૂતકાળની ઘટના અત્યારે બની રહી છે તેવું લાગવું.
૫. નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા ઘટવી
- યોગ્ય કપડાં પસંદ કરવામાં કે પૈસાની ગણતરીમાં મોટી ભૂલો થવી.
- છેતરપિંડી કે સ્કેમનો શિકાર સરળતાથી બની જવું કારણ કે મગજ જોખમને પારખી શકતું નથી.
૬. વ્યક્તિત્વ અને વર્તનમાં ફેરફાર
- અચાનક ખૂબ જ ગુસ્સે થઈ જવું, ઉદાસ થઈ જવું અથવા શંકાશીલ સ્વભાવ થવો.
- સામાજિક પ્રસંગો કે લોકોથી દૂરી બનાવી લેવી.
૭. વ્યક્તિગત સંભાળમાં બેદરકારી
- ન્હાવાનું, બ્રશ કરવાનું કે ચોખ્ખા કપડાં પહેરવાનું ભૂલી જવું.
- સમયસર દવાઓ લેવાનું યાદ ન રહેવું.
ડૉક્ટર પાસે જતી વખતે આ તૈયારી રાખો:
તમારા ડૉક્ટરને ચોક્કસ નિદાન કરવામાં મદદ મળે તે માટે નીચેની માહિતી સાથે રાખો:
- લક્ષણોની યાદી: ક્યારથી શરૂ થયું અને શું શું ભૂલી જવાય છે?
- દવાઓની યાદી: તમે અત્યારે જે જે દવાઓ લેતા હોવ તેના નામ.
- સાથે કોઈને લઈ જાઓ: તમારી સાથે રહેતી વ્યક્તિને લઈ જાઓ, જે તમારા વર્તનમાં આવેલા ફેરફાર વિશે ડૉક્ટરને જણાવી શકે.
નિષ્કર્ષ
યાદશક્તિ ઓછી થવી એ ગભરાવાની વાત હોઈ શકે છે, પરંતુ તે અસાધ્ય નથી. યોગ્ય પોષણ, મગજની કસરત અને જો જરૂર હોય તો તબીબી સારવાર દ્વારા તેને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. જો તમને લાગે કે તમારી યાદશક્તિમાં અચાનક મોટો ફેરફાર આવ્યો છે, તો તરત જ ન્યુરોલોજીસ્ટનો સંપર્ક કરો.
