લો બ્લડ પ્રેશર (Hypotension): કારણો, લક્ષણો અને તેનાથી બચવાના ઘરેલું ઉપાયો
સામાન્ય રીતે લોકો હાઈ બ્લડ પ્રેશરની જ વાત કરતા હોય છે, પરંતુ લો બ્લડ પ્રેશર અથવા હાયપોટેન્શન પણ એક એવી સ્થિતિ છે જેને અવગણવી જોઈએ નહીં. જ્યારે લોહીનું દબાણ સામાન્ય કરતા ઓછું થઈ જાય, ત્યારે શરીરના મહત્વના અંગો જેવા કે મગજ અને હૃદય સુધી પૂરતો ઓક્સિજન પહોંચતો નથી, જેના કારણે ચક્કર આવવા જેવી સમસ્યાઓ થાય છે.
લો બ્લડ પ્રેશર ના કારણો શું છે?
લો બ્લડ પ્રેશર (હાઈપોટેન્શન) થવા પાછળ ઘણા શારીરિક અને જીવનશૈલી સંબંધિત કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. નિર્જલીકરણ (Dehydration)
જ્યારે શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે, ત્યારે લોહીનું કુલ કદ (Blood Volume) પણ ઘટે છે. આનાથી બ્લડ પ્રેશર અચાનક નીચે ઉતરી શકે છે. તાવ, ઉલટી, અતિશય ઝાડા અથવા વધુ પડતો પરસેવો થવો એ આના મુખ્ય કારણો છે.
૨. પોષક તત્વોની ઉણપ
શરીરમાં લોહી બનાવવા માટે વિટામિન્સ અને મિનરલ્સની જરૂર હોય છે.
- વિટામિન B-12 અને ફોલેટ: આની ઉણપથી શરીરમાં પૂરતા પ્રમાણમાં લાલ રક્તકણો (RBC) બનતા નથી.
- એનિમિયા (લોહીની ટકાવારી ઓછી હોવી): શરીરમાં આયર્નની ઉણપને કારણે પણ લો બ્લડ પ્રેશર રહી શકે છે.
૩. હૃદય સંબંધિત સમસ્યાઓ
જો હૃદય લોહીને યોગ્ય રીતે પંપ ન કરી શકતું હોય, તો બ્લડ પ્રેશર ઘટી જાય છે. જેમ કે:
- હૃદયના ધબકારા ખૂબ જ ધીમા હોવા (Bradycardia).
- હૃદયના વાલ્વની સમસ્યા.
- હાર્ટ ફેઈલ્યોર.
૪. અંતઃસ્ત્રાવી (Endocrine) સમસ્યાઓ
શરીરના હોર્મોન્સમાં ફેરફાર થવાને કારણે પણ બ્લડ પ્રેશર લો થઈ શકે છે:
- થાઈરોઈડ: થાઈરોઈડ ગ્રંથિ વધુ પડતી સક્રિય હોય કે ઓછી, બંને સ્થિતિમાં પ્રેશર ઘટી શકે છે.
- એડ્રિનલ અપૂર્ણતા: એડિસન રોગ જેવી સ્થિતિ જેમાં એડ્રિનલ ગ્રંથિ પૂરતા હોર્મોન્સ બનાવી શકતી નથી.
- લો બ્લડ શુગર: ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં શુગર લેવલ અચાનક ઘટી જવાથી પણ આવું થાય છે.
૫. દવાઓની આડઅસર
કેટલીક દવાઓના સેવનથી પણ બ્લડ પ્રેશર ઘટી શકે છે, જેમ કે:
- હાઈ બ્લડ પ્રેશર ઘટાડવાની દવાઓ (Diuretics).
- ડિપ્રેશન દૂર કરવાની દવાઓ (Antidepressants).
- પાર્કિન્સન રોગની દવાઓ.
૬. અન્ય કારણો
- ગર્ભાવસ્થા: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સ્ત્રીના શરીરમાં રુધિરાભિસરણ તંત્રનો ઝડપથી વિસ્તાર થાય છે, જેના કારણે બ્લડ પ્રેશર ઘટવું સામાન્ય છે. (સામાન્ય રીતે ડિલિવરી પછી તે નોર્મલ થઈ જાય છે).
- અચાનક લોહી વહેવું: ઈજાને કારણે કે આંતરિક રક્તસ્ત્રાવને કારણે શરીરમાં લોહી ઓછું થઈ જવું.
- ગંભીર ચેપ (Septicemia): જ્યારે ચેપ લોહીમાં ભળે છે, ત્યારે તે જીવલેણ રીતે બ્લડ પ્રેશર ઘટાડી શકે છે.
તમારા માટે ખાસ ટિપ: જો તમને બેઠા પછી અચાનક ઉભા થતી વખતે ચક્કર આવતા હોય, તો તેને ‘ઓર્થોસ્ટેટિક હાઈપોટેન્શન’ કહેવાય છે. આવું મોટાભાગે લાંબો સમય ભૂખ્યા રહેવાથી અથવા પાણી ઓછું પીવાથી થાય છે.
લો બ્લડ પ્રેશર ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
લો બ્લડ પ્રેશર (Low Blood Pressure) ના લક્ષણો દરેક વ્યક્તિમાં અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે મગજ અને શરીરના મહત્વના અંગો સુધી પૂરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજનયુક્ત લોહી નથી પહોંચતું, ત્યારે નીચે મુજબના ચિહ્નો અને લક્ષણો જોવા મળે છે:
૧. મુખ્ય અને સામાન્ય લક્ષણો
- ચક્કર આવવા: અચાનક ઉભા થતા કે ચાલતા સમયે માથું ભમવું અથવા ચક્કર આવવા.
- આંખે અંધારા આવવા: દ્રષ્ટિ ધૂંધળી થવી (Blurred Vision) અથવા થોડી સેકન્ડો માટે અંધારા આવી જવા.
- નબળાઈ અને થાક: કોઈપણ કામ કર્યા વગર જ ખૂબ જ થાક લાગવો અથવા શરીરમાં શક્તિ ન હોવાનો અનુભવ થવો.
- ઉબકા આવવા: પેટમાં અજીબ લાગવું અથવા ઉલટી જેવું મન થવું.
૨. માનસિક અને એકાગ્રતા સંબંધિત લક્ષણો
- મૂંઝવણ: કોઈ બાબત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી પડવી (Lack of Concentration).
- માનસિક અસ્વસ્થતા: અચાનક ગભરામણ થવી કે બેચેની અનુભવવી.
૩. શારીરિક ફેરફારો
- ત્વચા ઠંડી પડવી: હાથ-પગની ત્વચા ઠંડી, ચીકણી અને ફિક્કી (Pale skin) પડી જવી.
- ઝડપી શ્વાસ: શ્વાસ લેવાની ગતિ વધી જવી અથવા ટૂંકા શ્વાસ લેવા.
- નબળો અને ઝડપી પલ્સ: હૃદયના ધબકારા અનિયમિત અથવા ઝડપી અનુભવવા, પરંતુ નાડી નબળી જણાતી હોય.
૪. ગંભીર સ્થિતિના લક્ષણો (Shock)
જો બ્લડ પ્રેશર ખૂબ જ વધારે ઘટી જાય, તો વ્યક્તિ ‘શોક’ માં જઈ શકે છે, જેના લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
- અચાનક બેભાન થઈ જવું (Fainting).
- ખૂબ જ વધારે પરસેવો વળવો.
- ચહેરો એકદમ સફેદ કે નિસ્તેજ પડી જવો.
બ્લડ પ્રેશર ક્યારે ચેક કરાવવું જોઈએ?
| સ્થિતિ | શું કરવું? |
| સામાન્ય ચક્કર | આરામ કરો અને મીઠાવાળું પાણી અથવા લીંબુ શરબત પીવો. |
| વારંવાર થાક લાગવો | ડોક્ટર પાસે જઈને બ્લડ રિપોર્ટ (હિમોગ્લોબિન) કરાવો. |
| બેભાન થઈ જવું | આ ઈમરજન્સી છે, તરત જ નજીકની હોસ્પિટલ પહોંચવું. |
એક મહત્વની વાત: ઘણીવાર બ્લડ પ્રેશર લો હોવા છતાં કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી, જે સામાન્ય હોઈ શકે છે. પરંતુ જો ઉપરના લક્ષણો સાથે તમને તકલીફ થતી હોય, તો તેને અવગણવી જોઈએ નહીં.
લો બ્લડ પ્રેશર નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
લો બ્લડ પ્રેશર (Low Blood Pressure) નું નિદાન કરવા માટે ડોક્ટર માત્ર બ્લડ પ્રેશર માપે એટલું જ પૂરતું નથી, પણ તેની પાછળનું ચોક્કસ કારણ જાણવું ખૂબ જરૂરી છે. નિદાનની પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે નીચે મુજબ હોય છે:
૧. શારીરિક તપાસ અને મેડિકલ હિસ્ટ્રી
સૌ પ્રથમ ડોક્ટર તમારી સાથે વાતચીત કરીને કેટલીક માહિતી મેળવશે:
- તમને કેવા લક્ષણો (ચક્કર, નબળાઈ) અનુભવાય છે?
- તમે કઈ દવાઓ લઈ રહ્યા છો?
- તમારા આહાર અને પાણી પીવાની આદત કેવી છે?
૨. બ્લડ પ્રેશરનું માપન (BP Measurement)
ડોક્ટર તમારું બ્લડ પ્રેશર માપવા માટે Sphygmomanometer (બીપી માપવાનું મશીન) નો ઉપયોગ કરશે. ઘણીવાર નિદાન માટે ડોક્ટર બે અલગ સ્થિતિમાં બીપી માપે છે:
- બેઠા હોય અથવા સૂતા હોય ત્યારે.
- અચાનક ઊભા થયા પછી તરત જ. (આનાથી ‘ઓર્થોસ્ટેટિક હાઈપોટેન્શન’ છે કે નહીં તેની ખબર પડે છે.)
૩. પ્રયોગશાળામાં તપાસ (Laboratory Tests)
લો બ્લડ પ્રેશરના મૂળ કારણ સુધી પહોંચવા માટે નીચેના રિપોર્ટ કરવામાં આવે છે:
- બ્લડ ટેસ્ટ (લોહીની તપાસ):
- એનિમિયા: હિમોગ્લોબિન ઓછું છે કે નહીં તે જાણવા.
- બ્લડ શુગર: ડાયાબિટીસ અથવા લો શુગર ચેક કરવા.
- વિટામિન B-12 અને ફોલેટ: તેની ઉણપ તપાસવા.
- હોર્મોન ટેસ્ટ: થાઈરોઈડ કે એડ્રિનલ ગ્રંથિમાં સમસ્યા છે કે નહીં તે જાણવા.
૪. હૃદયની તપાસ (Heart Tests)
જો ડોક્ટરને લાગે કે હૃદયને કારણે બ્લડ પ્રેશર લો રહે છે, તો આ ટેસ્ટ થઈ શકે છે:
- ECG (Electrocardiogram): હૃદયના ધબકારા અને તેની વિદ્યુત ગતિવિધિ ચેક કરવા.
- Echocardiogram (Echo): હૃદયની રચના અને તે કેટલી સારી રીતે પંપ કરે છે તે જોવા માટે સોનોગ્રાફી જેવો ટેસ્ટ.
૫. ખાસ ટેસ્ટ (Special Tests)
- ટિલ્ટ ટેબલ ટેસ્ટ (Tilt Table Test): જો તમને વારંવાર ચક્કર આવીને બેભાન થઈ જવાની સમસ્યા હોય, તો આ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે. આમાં તમને એક ટેબલ પર સુવડાવીને ટેબલને ધીમે-ધીમે નમાવવામાં આવે છે અને જોવામાં આવે છે કે શરીર બદલાતી સ્થિતિમાં બ્લડ પ્રેશરને કેવી રીતે મેનેજ કરે છે.
ઘરે નિદાન કેવી રીતે કરવું?
જો તમારી પાસે ડિજિટલ બીપી મશીન હોય, તો તમે ઘરે પણ લો બ્લડ પ્રેશર નોંધી શકો છો. જો ઉપરનો આંકડો (Systolic) 90 થી ઓછો અને નીચેનો આંકડો (Diastolic) 60 થી ઓછો આવે, તો તે લો બ્લડ પ્રેશર સૂચવે છે.
તમારા માટે સૂચન: જ્યારે તમે ડોક્ટર પાસે જાઓ, ત્યારે તમારા લક્ષણોની નોંધ (ડાયરી) સાથે રાખો કે તમને કયા સમયે અને શું કરવાથી ચક્કર આવે છે.
લો બ્લડ પ્રેશર ની સારવાર શું છે?
લો બ્લડ પ્રેશર (Low Blood Pressure) ની સારવાર તેના કારણ પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ ખાસ ગંભીર બીમારી ન હોય, તો જીવનશૈલી અને ખોરાકમાં ફેરફાર કરીને તેને સરળતાથી ઠીક કરી શકાય છે.
તેની મુખ્ય સારવાર નીચે મુજબ છે:
૧. આહાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર
- મીઠાનું પ્રમાણ વધારવું: સામાન્ય રીતે મીઠું ઓછું ખાવાની સલાહ અપાય છે, પરંતુ લો બ્લડ પ્રેશરના દર્દીઓ માટે મીઠું (સોડિયમ) દબાણ વધારવામાં મદદ કરે છે. (નોંધ: મીઠું વધારતા પહેલા ડોક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે).
- પુષ્કળ પાણી પીવો: દિવસમાં ઓછામાં ઓછું ૨-૩ લિટર પાણી પીવો. તેનાથી લોહીનું કદ (Blood Volume) વધે છે અને ડિહાઈડ્રેશન અટકે છે.
- નાના અને વારંવાર ભોજન: એકસાથે ભારે જમવાને બદલે દિવસમાં ૫-૬ વખત થોડું-થોડું જમો. જમ્યા પછી બ્લડ પ્રેશર ઘટી જતું અટકાવવા માટે આ જરૂરી છે.
- ધીમેથી ઊભા થવું: પથારીમાંથી ઉઠતી વખતે કે ખુરશી પરથી ઊભા થતી વખતે ઉતાવળ ન કરવી. પહેલા થોડીવાર બેસી રહેવું અને પછી ધીમેથી ઊભા થવું.
૨. તાત્કાલિક ઘરેલું સારવાર
જ્યારે અચાનક બીપી લો થઈ જાય ત્યારે આ ઉપાયો અસરકારક છે:
- કોફી અથવા ચા: કેફીનયુક્ત પીણાં બ્લડ પ્રેશરને અચાનક વધારવામાં મદદ કરે છે.
- તુલસીના પાન: દરરોજ સવારે ૪-૫ તુલસીના પાન ચાવવા. તેમાં પોટેશિયમ અને મેગ્નેશિયમ હોય છે જે બીપી નિયંત્રિત કરે છે.
- લીંબુ શરબત: પાણીમાં લીંબુ, થોડું મીઠું અને ખાંડ નાખીને પીવાથી તરત શક્તિ આવે છે.
૩. તબીબી સારવાર (દવાઓ)
જો જીવનશૈલીમાં ફેરફારથી ફરક ન પડે, તો ડોક્ટર નીચે મુજબની દવાઓ આપી શકે છે:
- Fludrocortisone: જે શરીરમાં સોડિયમનું પ્રમાણ જાળવી રાખે છે.
- Midodrine: જે રુધિરવાહિનીઓને સંકોચવામાં મદદ કરે છે જેથી બ્લડ પ્રેશર વધે.
- મૂળ કારણની સારવાર: જો લો બીપી એનિમિયા (લોહીની ઉણપ) ને કારણે હોય તો આયર્નની ગોળીઓ, અને જો થાઈરોઈડને કારણે હોય તો તેની દવાઓ આપવામાં આવે છે.
૪. અન્ય મદદરૂપ ટીપ્સ
- કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ (Compression Stockings): આ એક ખાસ પ્રકારના મોજાં છે જે પગ પર દબાણ લાવે છે, જેથી લોહી ઉપર હૃદય તરફ સરળતાથી વહી શકે.
- દારૂનું સેવન ટાળવું: દારૂ પીવાથી બ્લડ પ્રેશર વધુ ઘટી શકે છે.
શું કરવું જોઈએ (Quick Summary):
| પરિસ્થિતિ | ઉપાય |
| અચાનક ચક્કર આવે | તરત જ બેસી જવું અથવા પગ ઊંચા રાખીને સૂઈ જવું. |
| નબળાઈ લાગે | મીઠાવાળું પાણી અથવા ઈલેક્ટ્રોલાઈટ પાવડર પીવો. |
| વારંવાર લો બીપી રહેતું હોય | ડોક્ટર પાસે જઈને લોહીની તપાસ કરાવો. |
ચેતવણી: કોઈપણ દવા શરૂ કરતા પહેલા ડોક્ટરની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે, કારણ કે લો બીપી પાછળ હૃદય કે કિડનીની કોઈ સમસ્યા પણ હોઈ શકે છે.
લો બ્લડ પ્રેશર ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
લો બ્લડ પ્રેશર (Low BP) ને નિયંત્રિત કરવા માટે રસોડામાં જ હાજર કેટલીક વસ્તુઓ ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે. અહીં કેટલાક શ્રેષ્ઠ ઘરગથ્થુ ઉપચાર આપેલા છે:
૧. મીઠાવાળું પાણી (Salt Water)
મીઠામાં રહેલું સોડિયમ બ્લડ પ્રેશર વધારવામાં તાત્કાલિક મદદ કરે છે.
- રીત: એક ગ્લાસ પાણીમાં અડધી ચમચી મીઠું ભેળવીને પી લો.
- સાવચેતી: આ ઉપાયનો વધુ પડતો ઉપયોગ ન કરવો, કારણ કે વધુ મીઠું સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક પણ હોઈ શકે છે.
૨. તુલસીના પાન (Tulsi Leaves)
તુલસીમાં વિટામિન C, પોટેશિયમ અને મેગ્નેશિયમ હોય છે, જે લોહીના દબાણને સંતુલિત કરે છે.
- રીત: દરરોજ સવારે ખાલી પેટે ૪ થી ૫ તુલસીના પાન ચાવી જાઓ. અથવા એક ચમચી તુલસીના રસમાં થોડું મધ મેળવીને પીવો.
૩. કૉફી (Coffee)
જો બ્લડ પ્રેશર અચાનક ઘટી ગયું હોય અને ચક્કર આવતા હોય, તો કૉફી શ્રેષ્ઠ ઈલાજ છે.
- રીત: એક કપ કડક (Strong) બ્લેક કોફી અથવા દૂધવાળી કોફી પીવો. તે હૃદયના ધબકારામાં થોડો વધારો કરી બ્લડ પ્રેશર વધારે છે.
૪. બદામ અને દૂધ (Almonds and Milk)
આ આયુર્વેદિક નુસખ્ખો બ્લડ પ્રેશરને સ્થિર કરવામાં મદદ કરે છે.
- રીત: ૫-૬ બદામને રાત્રે પાણીમાં પલાળી રાખો. સવારે તેની છાલ કાઢીને પેસ્ટ બનાવી લો અને તેને દૂધમાં ઉકાળીને પીવો.
૫. કિસમિસ (Raisins)
કિસમિસ લો બ્લડ પ્રેશર માટે પરંપરાગત આયુર્વેદિક ઉપાય માનવામાં આવે છે.
- રીત: ૩૦ થી ૪૦ કિસમિસને રાત્રે એક કપ પાણીમાં પલાળી રાખો. સવારે ખાલી પેટે તેને એક-એક કરીને ચાવીને ખાઓ અને તેનું પાણી પણ પી લો.
૬. પૂરતું પાણી અને પ્રવાહી (Hydration)
શરીરમાં પાણીની અછત લો બીપીનું મુખ્ય કારણ છે.
- શું લેવું: લીંબુ શરબત, નારિયેળ પાણી, છાશ અથવા ઈલેક્ટ્રોલાઈટ (ORS) નું પાણી પીતા રહેવું.
જીવનશૈલીમાં રાખવાની તકેદારી:
- ધીમેથી હલનચલન કરો: પથારીમાંથી ઉભા થતી વખતે પહેલા થોડીવાર બેસો અને પછી જ ઊભા થાઓ.
- પગ ચઢાવીને બેસવું: જો બેઠા હોવ ત્યારે ચક્કર જેવું લાગે, તો એક પગ પર બીજો પગ ચઢાવીને બેસવાથી બ્લડ પ્રેશર વધે છે.
- ભૂખ્યા ન રહેવું: લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા રહેવાથી શુગર અને બીપી બંને ઘટી શકે છે.
ખાસ નોંધ: જો ઘરેલું ઉપચાર પછી પણ સુધારો ન જણાય અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે, તો તરત જ ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો.
લો બ્લડ પ્રેશર નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
લો બ્લડ પ્રેશર (Low BP) ના જોખમને ઘટાડવા માટે તમારી જીવનશૈલી અને ખોરાકમાં કેટલાક નાના પરંતુ મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો કરવા જરૂરી છે. નીચે મુજબની સાવચેતીઓ રાખવાથી તમે બ્લડ પ્રેશરને સામાન્ય સ્તર પર જાળવી શકો છો:
૧. આહારમાં સુધારો (Dietary Changes)
- મીઠાનું સંતુલિત પ્રમાણ: જો તમારું બીપી હંમેશા લો રહેતું હોય, તો આહારમાં મીઠાનું પ્રમાણ થોડું વધારવું. જોકે, આ બાબતે ડોક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
- નાના અંતરે ભોજન લો: દિવસમાં ત્રણ વાર ભારે ભોજન લેવાને બદલે ૫-૬ વાર નાનું અને હળવું ભોજન લો. આનાથી જમ્યા પછી બ્લડ પ્રેશરમાં થતો ઘટાડો (Postprandial Hypotension) અટકાવી શકાય છે.
- પૂરતું પાણી પીવો: દિવસ દરમિયાન ઓછામાં ઓછું ૮-૧૦ ગ્લાસ પાણી પીવો. શરીરમાં પાણીનું સ્તર જળવાઈ રહેવાથી લોહીનું દબાણ યોગ્ય રહે છે.
૨. હલનચલનમાં સાવધાની
- ધીમેથી ઊભા થાઓ: સવારે પથારીમાંથી ઉઠતી વખતે કે ખુરશી પરથી ઊભા થતી વખતે ઉતાવળ ન કરો. પહેલા પથારીમાં બેસો, પગ હલાવો અને પછી ધીમેથી ઊભા થાઓ.
- લાંબો સમય ઊભા રહેવાનું ટાળો: જો તમારે લાંબો સમય ઊભા રહેવું પડે તેમ હોય, તો વચ્ચે-વચ્ચે પગ હલાવતા રહો અથવા બેસી જાઓ.
૩. સ્વાસ્થ્યપ્રદ આદતો
- દારૂનું સેવન ટાળવું: દારૂ શરીરને નિર્જલીકૃત (Dehydrate) કરે છે, જેનાથી બ્લડ પ્રેશર વધુ ઘટી શકે છે.
- તણાવ મુક્ત રહો: વધુ પડતો માનસિક તણાવ કે ગભરામણ પણ બ્લડ પ્રેશરને અસંતુલિત કરી શકે છે. યોગ અને ધ્યાન (Meditation) કરવાથી ફાયદો થાય છે.
- ભૂખ્યા પેટે ન રહો: લાંબા સમય સુધી ઉપવાસ કરવાથી બ્લડ શુગર અને બ્લડ પ્રેશર બંને ઘટી શકે છે.
૪. ખાસ સાવચેતીઓ
- ખૂબ ગરમ પાણીથી સ્નાન ન કરવું: લાંબો સમય ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવાથી રુધિરવાહિનીઓ પહોળી થાય છે, જે બ્લડ પ્રેશર ઘટાડી શકે છે. જો ચક્કર આવતા હોય તો સાધારણ પાણીનો ઉપયોગ કરો.
- ભારે વજન ઉપાડવાનું ટાળો: અચાનક ભારે વજન ઉપાડવાથી બ્લડ પ્રેશર પર અસર પડી શકે છે.
- કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ: જો તમને પગમાં લોહી જમા થવાની સમસ્યા હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ ખાસ ટાઈટ મોજાં (Compression Stockings) પહેરી શકાય છે.
૫. નિયમિત તપાસ
- તમારા બ્લડ પ્રેશરની ડાયરી બનાવો અને તેને નિયમિત માપો.
- જો તમે કોઈ અન્ય બીમારી (જેમ કે ડાયાબિટીસ કે હૃદયની બીમારી) ની દવા લેતા હોવ, તો ડોક્ટર સાથે વાત કરો કે તેની આડઅસર બીપી પર તો નથી થતી ને.
યાદ રાખો: લો બ્લડ પ્રેશરના જોખમને ઘટાડવાનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો એ છે કે તમે તમારા શરીરને હાઈડ્રેટેડ (પાણીથી ભરપૂર) રાખો અને સક્રિય રહો.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-લો બ્લડ પ્રેશર
લો બ્લડ પ્રેશર (Low BP) સામાન્ય રીતે ચિંતાજનક હોતું નથી, પરંતુ જો તેની સાથે અમુક ગંભીર લક્ષણો જોવા મળે, તો તમારે વિલંબ કર્યા વગર ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં ડોક્ટરને મળવું અનિવાર્ય છે:
૧. ગંભીર અને તાત્કાલિક લક્ષણો (Emergency)
જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો તે તબીબી કટોકટી હોઈ શકે છે:
- બેભાન થઈ જવું (Fainting): જો વ્યક્તિ ચક્કર ખાઈને પડી જાય અથવા બેભાન થઈ જાય.
- છાતીમાં દુખાવો: બ્લડ પ્રેશર લો હોવાની સાથે છાતીમાં દબાણ કે દુખાવો અનુભવવો.
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ: શ્વાસ ટૂંકા પડવા અથવા ગૂંગળામણ થવી.
- ગંભીર એલર્જી: કોઈ દવા કે ખોરાક લીધા પછી અચાનક બીપી ઘટી જવું.
૨. શોક (Shock) ના ચિહ્નો
જ્યારે બ્લડ પ્રેશર એટલું ઘટી જાય કે અંગોને લોહી મળતું બંધ થાય, ત્યારે તેને ‘શોક’ કહેવાય છે. તેના ચિહ્નો છે:
- ત્વચા એકદમ ઠંડી, ચીકણી અને ફિક્કી પડી જવી.
- નાડી (Pulse) ખૂબ જ ઝડપી હોવી પરંતુ નબળી પડવી.
- મૂંઝવણ થવી (ખાસ કરીને વૃદ્ધોમાં).
૩. વારંવાર થતી સમસ્યાઓ
જો તમને નીચેની તકલીફો વારંવાર થતી હોય, તો નિદાન માટે ડોક્ટરને મળવું જોઈએ:
- વારંવાર ચક્કર આવવા અથવા આંખે અંધારા આવવા.
- આખો દિવસ ખૂબ જ થાક અને નબળાઈ લાગવી.
- અચાનક દ્રષ્ટિ ધૂંધળી થઈ જવી.
- ખૂબ જ ઉબકા આવવા.
૪. દવાઓની આડઅસર
જો તમે હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હૃદયની બીમારી અથવા ડિપ્રેશનની કોઈ નવી દવા શરૂ કરી હોય અને ત્યાર પછી બ્લડ પ્રેશર લો રહેવા લાગ્યું હોય, તો ડોક્ટરને જણાવો. તેઓ તમારી દવાનો ડોઝ એડજસ્ટ કરી શકે છે.
ડોક્ટર પાસે જતી વખતે આટલું ધ્યાનમાં રાખો:
- તમારું બીપી જ્યારે લો થયું ત્યારે તમે શું કરતા હતા? (દા.ત. અચાનક ઊભા થયા હતા કે જમ્યા પછી થયું હતું?)
- તમને કેવા પ્રકારના લક્ષણો અનુભવાયા?
- તમે હાલમાં કઈ દવાઓ લો છો તેની યાદી સાથે રાખો.
નિષ્કર્ષ
લો બ્લડ પ્રેશર એ હાઈ બ્લડ પ્રેશર જેટલું જ ધ્યાન માગી લે તેવી સ્થિતિ છે. યોગ્ય આહાર, પૂરતું પાણી અને નિયમિત ચેકઅપ દ્વારા તેને સરળતાથી મેનેજ કરી શકાય છે. જો તમને વારંવાર ચક્કર આવતા હોય, તો મીઠા અને પાણીનું પ્રમાણ વધારીને જુઓ.
