શીળસ (Hives): લક્ષણો, કારણો અને આ અસહ્ય એલર્જીને મટાડવાના રામબાણ ઉપાયો
તબીબી ભાષામાં ‘અર્ટિકેરિયા’ (Urticaria) તરીકે ઓળખાતી આ સમસ્યામાં ત્વચા પર અચાનક લાલ રંગના ચકામા કે ઢીમચા ઉભરી આવે છે. આ ઢીમચામાં ખૂબ જ ખંજવાળ અને બળતરા થાય છે. શીળસ શરીરના કોઈ એક ભાગમાં અથવા આખા શરીરે થઈ શકે છે. તે થોડા કલાકોથી લઈને દિવસો સુધી રહી શકે છે.
શીળસ કયા પ્રકારના હોય છે?
શીળસ (Hives) તેના સમયગાળા અને કારણોના આધારે મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે. આ ઉપરાંત, અમુક ખાસ ઉત્તેજકોને કારણે થતા અન્ય પેટા-પ્રકારો પણ જોવા મળે છે.
અહીં શીળસના મુખ્ય પ્રકારોની વિગતવાર સમજૂતી છે:
૧. સમયગાળાના આધારે મુખ્ય પ્રકારો
- એક્યુટ અર્ટિકેરિયા (Acute Urticaria – ટૂંકા ગાળાનું): આ પ્રકારનું શીળસ અચાનક થાય છે અને ૬ અઠવાડિયા કરતા ઓછા સમય સુધી રહે છે. મોટાભાગે આ કોઈ ચોક્કસ ખોરાક, દવા અથવા ઈન્ફેક્શનના સંપર્કમાં આવવાથી થાય છે. આ પ્રકાર ખૂબ જ સામાન્ય છે.
- ક્રોનિક અર્ટિકેરિયા (Chronic Urticaria – લાંબા ગાળાનું): જો શીળસ ૬ અઠવાડિયા કરતા વધુ સમય સુધી વારંવાર થતું રહે, તો તેને ક્રોનિક કહેવાય છે. આ પ્રકારમાં કારણ શોધવું મુશ્કેલ હોય છે અને તે મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી ચાલી શકે છે. આ ઘણીવાર રોગપ્રતિકારક શક્તિની ગરબડ (Autoimmune) ને કારણે હોય છે.
૨. કારણોના આધારે અન્ય પ્રકારો (Physical Urticaria)
ઘણીવાર કોઈ ખાસ ભૌતિક સ્થિતિને કારણે ચકામા ઉભરે છે, જેને ‘ફિઝિકલ અર્ટિકેરિયા’ કહેવાય છે:
- કોલિનેર્જિક અર્ટિકેરિયા (Cholinergic Urticaria): શરીરનું તાપમાન વધવાને કારણે થાય છે. જેમ કે, કસરત કરવાથી, ગરમ પાણીએ સ્નાન કરવાથી અથવા વધુ પડતો પરસેવો થવાથી નાના-નાના ચકામા નીકળે છે.
- ડર્મેટોગ્રાફિઝમ (Dermatographism): આમાં ત્વચા પર સહેજ નખ વાગવાથી કે ઘસારો લાગવાથી તરત જ લાલ લીટીઓ ઉપસી આવે છે. તેને “સ્કિન રાઈટિંગ” પણ કહેવાય છે.
- કોલ્ડ અર્ટિકેરિયા (Cold Urticaria): ઠંડા પવન, ઠંડા પાણી અથવા બરફના સંપર્કમાં આવવાથી થાય છે.
- સોલર અર્ટિકેરિયા (Solar Urticaria): સૂર્યના સીધા તાપ કે અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોના સંપર્કમાં આવવાથી થાય છે.
- પ્રેશર અર્ટિકેરિયા (Pressure Urticaria): ત્વચા પર લાંબો સમય દબાણ રહેવાથી થાય છે, જેમ કે ટાઈટ કપડાં પહેરવા, બેલ્ટ બાંધવો અથવા લાંબો સમય બેસી રહેવું.
૩. એન્જીયોએડીમા (Angioedema)
આ શીળસનો એક ગંભીર પ્રકાર ગણી શકાય. આમાં ચકામા ત્વચાની ઉપરની સપાટીને બદલે ત્વચાના ઊંડા પડમાં સોજો લાવે છે. તે મોટેભાગે આંખો, હોઠ, હાથ-પગ અથવા ગળાના ભાગે જોવા મળે છે. જો આ સોજો ગળાની અંદર થાય, તો શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડી શકે છે.
શીળસ ના કારણો શું છે?
શીળસ (Hives) થવા પાછળનું મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક કારણ એ છે કે જ્યારે આપણું શરીર કોઈ વસ્તુ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય, ત્યારે રોગપ્રતિકારક શક્તિ ‘હિસ્ટેમાઈન’ (Histamine) નામનું રસાયણ મુક્ત કરે છે. આ રસાયણને કારણે ત્વચાની રુધિરવાહિનીઓમાંથી પ્રવાહી લીક થાય છે અને ચકામા કે સોજો આવે છે.
શીળસ થવાના મુખ્ય કારણોને આપણે નીચે મુજબના ભાગોમાં વહેંચી શકીએ:
૧. ખોરાક અને પીણાં (Food Allergies)
સૌથી વધુ કેસ ખોરાકની એલર્જીના હોય છે:
- ડેરી પ્રોડક્ટ્સ: દહીં (ખાસ કરીને રાત્રે ખાવાથી), પનીર કે મિલ્કશેક.
- ખાટી વસ્તુઓ: અથાણાં, લીંબુ, ટામેટાં, આંબલી અને સરકો.
- આથાવાળો ખોરાક: ઇડલી, ઢોંસા, હાંડવો, ખમણ કે બ્રેડ.
- સુકો મેવો અને સીફૂડ: મગફળી, અખરોટ, માછલી કે ઈંડા.
- પ્રિઝર્વેટિવ્સ: પેકેટ ફૂડમાં વપરાતા આર્ટિફિશિયલ કલર અને ફ્લેવર.
૨. દવાઓની આડઅસર (Medications)
અમુક ચોક્કસ દવાઓ લેવાથી અચાનક શીળસ ઉભરી શકે છે:
- તાવ કે દુખાવાની દવાઓ (જેમ કે એસ્પિરિન, આઈબુપ્રોફેન).
- એન્ટીબાયોટીક્સ (પેનિસિલિન વગેરે).
- બ્લડ પ્રેશરની અમુક દવાઓ.
૩. પર્યાવરણ અને ભૌતિક કારણો (Physical Triggers)
- તાપમાનમાં ફેરફાર: અચાનક ઠંડી લાગવી અથવા વધુ પડતી ગરમી કે પરસેવો થવો.
- સૂર્યપ્રકાશ: સીધા તડકામાં રહેવાથી (Solar Urticaria).
- પાણી: અત્યંત ઠંડા કે ગરમ પાણીના સંપર્કથી.
- દબાણ: ટાઈટ કપડાં, ઇલાસ્ટિક કે ભારે બેગ લટકાવવાથી ત્વચા પર દબાણ આવવું.
૪. ઇન્ફેક્શન અને અન્ય બીમારીઓ
- વાયરલ ઇન્ફેક્શન: સામાન્ય શરદી, ફ્લૂ કે લિવરમાં સોજો (Hepatitis).
- પેટના કૃમિ: ઘણીવાર પેટમાં કરમિયા હોવાને કારણે પણ લાંબા ગાળાનું શીળસ રહે છે.
- થાઈરોઈડ: થાઈરોઈડની સમસ્યા ધરાવતા લોકોમાં ક્રોનિક શીળસ વધુ જોવા મળે છે.
૫. મનોવૈજ્ઞાનિક અને જીવનશૈલીના કારણો
- માનસિક તાણ (Stress): વધુ પડતી ચિંતા કે ગુસ્સો કરવાથી શરીરમાં કેમિકલ લોચા થાય છે જે શીળસને ઉત્તેજિત કરે છે.
- જીવજંતુનો ડંખ: મધમાખી, ભમરી કે મચ્છર કરડવાથી.
- પાલતુ પ્રાણીઓ: બિલાડી કે કૂતરાના વાળના સંપર્કથી.
આયુર્વેદિક દ્રષ્ટિકોણ મુજબ કારણો (શીતપિત્ત)
આયુર્વેદ મુજબ જ્યારે શરીરમાં ‘વાત’ અને ‘કફ’ દૂષિત થઈને ‘પિત્ત’ ને વધારે છે, ત્યારે શીળસ થાય છે.
- વિરુદ્ધ આહાર (જેમ કે દૂધ અને માછલી સાથે ખાવું).
- બપોરે ઊંઘવાની આદત.
- વધુ પડતું તીખું, તળેલું અને ગરમ પ્રકૃતિનું ભોજન લેવું.
ટીપ: જો તમને વારંવાર શીળસ થતું હોય, તો એક ‘ફૂડ ડાયરી’ બનાવો. જેમાં તમે શું ખાધું અને ક્યારે શીળસ નીકળ્યું તે નોંધો. આનાથી તમને તમારું પર્સનલ ‘ટ્રિગર’ (કારણ) શોધવામાં મદદ મળશે.
શીળસ ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
શીળસ (Hives) ના લક્ષણો વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના અમુક સામાન્ય ચિહ્નો છે જે તેને ઓળખવામાં મદદ કરે છે. આ લક્ષણો શરીરના કોઈ એક ભાગમાં અથવા આખા શરીરે જોવા મળી શકે છે.
શીળસના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
૧. ત્વચા પર દેખાતા ફેરફારો (ચિહ્નો)
- ઢીમચા અથવા ચકામા (Wheals): ત્વચા પર લાલ અથવા ગુલાબી રંગના ઉપસેલા ચકામા થાય છે. આ ચકામા મચ્છર કરડ્યા હોય તેવા અથવા તેનાથી મોટા હોઈ શકે છે.
- આકાર અને કદ: આ ચકામાનો કોઈ નિશ્ચિત આકાર હોતો નથી. તે નાના ટપકા જેવા અથવા મોટા થાળી જેવા કદના પણ હોઈ શકે છે. ઘણીવાર નાના ચકામા જોડાઈને એક મોટું પેચ બનાવી દે છે.
- રંગ બદલાવો (Blanching): જો તમે લાલ ચકામાની વચ્ચે દબાવો, તો તે થોડી સેકન્ડ માટે સફેદ થઈ જાય છે અને પછી પાછા લાલ થઈ જાય છે.
- સ્થાન બદલવું: શીળસની એક ખાસિયત એ છે કે તે શરીર પર જગ્યા બદલ્યા કરે છે. એક જગ્યાએથી ચકામા મટી જાય અને થોડીવારમાં બીજી જગ્યાએ નવા ઉભરી આવે.
૨. શારીરિક અનુભવો (લક્ષણો)
- તીવ્ર ખંજવાળ: આ સૌથી મુખ્ય લક્ષણ છે. ખંજવાળ ઘણીવાર એટલી તીવ્ર હોય છે કે વ્યક્તિ અસ્વસ્થ થઈ જાય છે.
- બળતરા અને ટસટસ થવું: ખંજવાળની સાથે ત્વચા પર બળતરા કે સોય ભોંકાતી હોય તેવું (Prickling sensation) લાગે છે.
- દુખાવો: અમુક કિસ્સામાં, ખાસ કરીને જો સોજો વધુ હોય, તો ચકામા પર દુખાવો કે સંવેદનશીલતા અનુભવાય છે.
૩. એન્જીયોએડીમા (ગંભીર લક્ષણો)
જ્યારે એલર્જી ત્વચાની અંદરના ભાગ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે તેને એન્જીયોએડીમા કહેવાય છે. તેના લક્ષણો આ મુજબ છે:
- આંખો અને હોઠ પર ભારે સોજો આવવો.
- હાથ-પગના પંજા અથવા જનન અંગો પર સોજો આવવો.
- ગળાની અંદર સોજો આવવાથી અવાજ બેસી જવો.
સાવધ રહેવા જેવા ગંભીર લક્ષણો (Emergency Symptoms)
જો શીળસની સાથે નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો તેને ‘એનાફિલેક્સિસ’ (ગંભીર એલર્જી) ગણીને તુરંત ડોક્ટર પાસે જવું જોઈએ:
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી અથવા હાંફ ચડવો.
- ગળામાં કે જીભ પર સોજો આવવો.
- ચક્કર આવવા અથવા બેભાન થઈ જવું.
- હૃદયના ધબકારા અચાનક વધી જવા.
- પેટમાં સખત દુખાવો અથવા ઉલ્ટી થવી.
સામાન્ય રીતે શીળસ ૨૪ કલાકની અંદર દેખાતા બંધ થઈ જાય છે, પરંતુ જો તે વારંવાર થતા હોય તો તેને અવગણવા જોઈએ નહીં.
શીળસ નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
શીળસ (Urticaria) નું નિદાન મુખ્યત્વે શારીરિક તપાસ અને દર્દીની હિસ્ટ્રી (ઇતિહાસ) પરથી કરવામાં આવે છે. ડૉક્ટર એ જાણવાનો પ્રયત્ન કરે છે કે આ સમસ્યા પાછળ કોઈ ચોક્કસ એલર્જી જવાબદાર છે કે શરીરની આંતરિક પ્રક્રિયા.
નિદાન માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવામાં આવે છે:
૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)
ડૉક્ટર સૌથી પહેલા ત્વચા પરના ચકામા જોશે. તે ચકામાનો આકાર, લાલ રંગ અને સોજો તપાસશે. તેઓ એ પણ જોશે કે શું ચકામા દબાવવાથી સફેદ થાય છે, જે શીળસનું લાક્ષણિક ચિહ્ન છે.
૨. મેડિકલ હિસ્ટ્રી (તબીબી ઇતિહાસ)
ડૉક્ટર તમને કેટલાક પ્રશ્નો પૂછશે, જેનાથી કારણ સુધી પહોંચી શકાય:
- ચકામા ક્યારે શરૂ થયા અને કેટલા સમય સુધી રહે છે?
- શું તમે કોઈ નવી દવા (જેમ કે પેઈનકિલર) શરૂ કરી છે?
- તમે કયા પ્રકારનો ખોરાક લીધો હતો? (ખાસ કરીને બહારનું, આથાવાળું કે સીફૂડ).
- શું તમને કોઈ જીવજંતુ કરડ્યું હતું?
- પરિવારમાં કોઈને એલર્જીની હિસ્ટ્રી છે?
૩. બ્લડ ટેસ્ટ (લોહીની તપાસ)
જો શીળસ વારંવાર થતું હોય અથવા ૬ અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી ચાલતું હોય (Chronic), તો ડૉક્ટર નીચેના ટેસ્ટ કરાવી શકે છે:
- CBC (Complete Blood Count): શરીરમાં ઇન્ફેક્શન કે એલર્જીનું પ્રમાણ જાણવા.
- ESR / CRP: શરીરમાં ક્યાંય સોજો (Inflammation) છે કે નહીં તે જાણવા.
- Thyroid Profile: ઘણીવાર થાઈરોઈડની બીમારીને કારણે લાંબા ગાળાનું શીળસ રહે છે.
- IgE Level: આ ટેસ્ટથી શરીરમાં એલર્જીની તીવ્રતા માપી શકાય છે.
૪. એલર્જી ટેસ્ટ (Allergy Testing)
જો કોઈ ચોક્કસ વસ્તુની એલર્જી હોવાની શંકા હોય, તો નીચે મુજબના ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે:
- સ્કિન પ્રિક ટેસ્ટ (Skin Prick Test): ચામડી પર અલગ-અલગ એલર્જી પેદા કરતી વસ્તુઓના અર્ક મૂકીને ચેક કરવામાં આવે છે કે કઈ વસ્તુથી રિએક્શન આવે છે.
- RAST (Radioallergosorbent Test): ચોક્કસ ખોરાક કે વસ્તુ પ્રત્યેની એલર્જી માપવા માટેનો બ્લડ ટેસ્ટ.
૫. ટ્રિગર ટેસ્ટ (Physical Challenges)
ડૉક્ટર ક્લિનિકમાં જ ચેક કરી શકે છે કે શું બાહ્ય પરિબળો કારણભૂત છે:
- આઈસ ક્યુબ ટેસ્ટ: ઠંડીથી એલર્જી છે કે નહીં તે જાણવા બરફનો ટુકડો ત્વચા પર મૂકવામાં આવે છે.
- પ્રેશર ટેસ્ટ: ત્વચા પર સહેજ દબાણ આપીને ચેક કરવામાં આવે છે.
૬. અન્ય તપાસ
- પેટની તપાસ: જો ક્રોનિક શીળસ હોય, તો મળ (Stool) ની તપાસ કરવામાં આવે છે જેથી જાણી શકાય કે પેટમાં કરમિયા (Parasites) તો નથી ને.
- સ્કિન બાયોપ્સી: જો ચકામા લાંબો સમય રહે અને તેમાં દુખાવો થતો હોય, તો ત્વચાનો નાનો ટુકડો લઈને તપાસવામાં આવે છે (આ ખૂબ જ ઓછા કિસ્સામાં જરૂર પડે છે).
તમે ઘરે શું કરી શકો? (Diagnostic Diary)
ડૉક્ટર પાસે જતાં પહેલાં એક ‘ડાયરી’ બનાવો જેમાં નીચેની વિગતો લખો: ૧. ચકામા દેખાયા તેના ૨૪ કલાક પહેલાં તમે શું ખાધું હતું? ૨. શું તમે કોઈ તણાવ (Stress) માં હતા? ૩. તે દિવસે હવામાન કેવું હતું? ૪. તમે કયા પ્રકારના કપડાં પહેર્યા હતા?
શીળસ ની સારવાર શું છે?
શીળસની સારવાર મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલી છે: તાત્કાલિક રાહત અને જૂના (Chronic) શીળસનું કાયમી નિવારણ.
અહીં શીળસની એલોપેથિક, આયુર્વેદિક અને ઘરેલું સારવારની વિગતવાર માહિતી છે:
૧. એલોપેથિક સારવાર (Modern Medicine)
જ્યારે શીળસ ઉભરે છે, ત્યારે ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે નીચે મુજબની દવાઓ આપે છે:
- એન્ટી-હિસ્ટેમાઈન્સ (Anti-histamines): આ સૌથી સામાન્ય સારવાર છે. તે શરીરમાં હિસ્ટેમાઈન (જે ખંજવાળ પેદા કરે છે) ની અસરને રોકે છે.
- ઉદાહરણ: Cetirizine, Levocetirizine, Fexofenadine અથવા Loratadine.
- કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ્સ (Corticosteroids): જો સોજો અને લક્ષણો ખૂબ ગંભીર હોય, તો ડૉક્ટર ટૂંકા સમય માટે સ્ટેરોઇડ્સ (જેમ કે Prednisolone) આપી શકે છે.
- H2 બ્લોકર્સ: ક્યારેક એન્ટી-હિસ્ટેમાઈન સાથે એસિડિટીની દવાઓ (જેમ કે Ranitidine) પણ આપવામાં આવે છે, જે શીળસમાં રાહત આપી શકે છે.
- ઇમ્યુનોસપ્રેશન્ટ્સ: લાંબા ગાળાના (Chronic) શીળસ માટે, જે દવાઓથી મટતું નથી, તેમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિને નિયંત્રિત કરવાની દવાઓ અપાય છે.
૨. આયુર્વેદિક સારવાર (Ayurvedic Treatment)
આયુર્વેદમાં શીળસને ‘શીતપિત્ત’ કહેવાય છે, અને તેની સારવાર શરીરમાંથી પિત્ત અને લોહીની અશુદ્ધિ દૂર કરવા પર ધ્યાન આપે છે:
- હરિદ્રાખંડ (Haridrakhand): આ શીળસ માટેની સૌથી પ્રખ્યાત આયુર્વેદિક દવા છે. ૧-૧ ચમચી સવાર-સાંજ નવશેકા પાણી કે દૂધ સાથે લેવાથી જૂનું શીળસ પણ મટી શકે છે.
- પંચતિક્ત ઘૃત ગુગ્ગુળ: લોહી શુદ્ધ કરવા માટે આ ગોળીઓ લેવામાં આવે છે.
- ગિલોય (Giloy): રોગપ્રતિકારક શક્તિ સુધારવા અને એલર્જી ઘટાડવા ગિલોયનો રસ કે ઘનવટી ઉપયોગી છે.
- વિરેચન ચિકિત્સા: આયુર્વેદમાં શરીરના ઝેરી તત્વો બહાર કાઢવા માટે ‘વિરેચન’ (જુલાબ) આપવાની સલાહ અપાય છે.
૩. તાત્કાલિક ઘરેલું ઉપાયો
જો તમને અત્યારે શીળસની તકલીફ હોય, તો આ ઉપાયો અજમાવો:
- અજમો અને ગોળ: આ સૌથી અકસીર દેશી ઈલાજ છે. અડધી ચમચી અજમાનું ચૂર્ણ અને જૂનો ગોળ મિક્સ કરી દિવસમાં બે વાર લો.
- ઠંડો શેક: ખંજવાળ આવતી હોય ત્યાં ઠંડા પાણીની પટ્ટી રાખો અથવા બરફ ઘસો. તેનાથી રુધિરવાહિનીઓ સંકોચાશે અને ખંજવાળ ઘટશે.
- કોકોનટ ઓઈલ (નાળિયેર તેલ): અસરગ્રસ્ત ભાગ પર શુદ્ધ નાળિયેર તેલમાં કપૂર ભેળવીને લગાવવાથી ઠંડક મળે છે.
- એલોવેરા: તાજું એલોવેરા જેલ લગાવવાથી સોજો અને બળતરા ઓછી થાય છે.
૪. જીવનશૈલીમાં ફેરફાર (Prevention)
- ખોરાક: જ્યાં સુધી શીળસ મટે નહીં ત્યાં સુધી ખાટાં ફળો, દહીં, આથો (ઇડલી-ઢોંસા), મસાલેદાર ભોજન અને પેકેટ ફૂડ બંધ કરી દો.
- સ્નાન: ખૂબ ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવાનું ટાળો. નવશેકા પાણીમાં બેકિંગ સોડા અથવા ઓટ્સ પાવડર નાખીને નાહવાથી ખંજવાળમાં રાહત મળે છે.
- કપડાં: ઢીલા અને સુતરાઉ કપડાં પહેરો જેથી ત્વચા પર ઘર્ષણ ન થાય.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?
જો તમને શીળસની સાથે નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો ઘરેલું ઉપાયો કરવાને બદલે તરત જ હોસ્પિટલ જવું:
- ગળા કે જીભમાં સોજો આવવો.
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી.
- ચક્કર આવવા કે બેભાન થઈ જવું.
શીળસ ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
શીળસ (Hives) માટેના ઘરગથ્થુ ઉપચારો ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે તે પ્રાથમિક તબક્કામાં હોય. નીચે મુજબના ઉપાયો તમને ઝડપથી રાહત આપી શકે છે:
૧. અજમો અને ગોળ (શ્રેષ્ઠ ઉપાય)
આયુર્વેદમાં શીળસ માટે આને રામબાણ ઈલાજ માનવામાં આવે છે.
- રીત: ૧૦ ગ્રામ જૂનો ગોળ અને અડધી ચમચી અજમાનું ચૂર્ણ લો.
- ઉપયોગ: બંનેને મિક્સ કરી નાની ગોળી બનાવી સવાર-સાંજ ચાવીને ખાઈ જાવ. આનાથી શરીરમાં પિત્તનું શમન થાય છે અને ચકામા બેસી જાય છે.
૨. નાળિયેર તેલ અને કપૂર
જો ત્વચા પર અસહ્ય ખંજવાળ અને બળતરા થતી હોય તો આ ઉપાય કરવો.
- રીત: શુદ્ધ નાળિયેર તેલમાં થોડું કપૂર પીસીને મિક્સ કરો.
- ઉપયોગ: આ મિશ્રણને ચકામા પર હળવા હાથે લગાવો. કપૂર ઠંડક આપે છે અને ખંજવાળ તરત જ ઓછી કરે છે.
૩. હળદર અને મધ
હળદર કુદરતી એન્ટી-સેપ્ટિક અને એન્ટી-એલર્જિક ગુણો ધરાવે છે.
- રીત: અડધી ચમચી હળદર પાવડરમાં એક ચમચી મધ ઉમેરો.
- ઉપયોગ: આ પેસ્ટને દિવસમાં બે વાર ચાટી જાવ. તે લોહી શુદ્ધ કરવામાં અને એલર્જી ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
૪. કાળા મરી અને ઘી
- રીત: ૫-૬ કાળા મરીનો પાવડર કરો અને તેમાં એક ચમચી ગાયનું શુદ્ધ ઘી ઉમેરો.
- ઉપયોગ: સવારે ભૂખ્યા પેટે આ મિશ્રણ લેવાથી જૂના શીળસમાં ઘણો ફાયદો થાય છે.
૫. ઠંડો શેક (Cold Compress)
- રીત: બરફના ટુકડાને સાફ કપડામાં લપેટી લો.
- ઉપયોગ: જ્યાં ચકામા થયા હોય ત્યાં ૫-૧૦ મિનિટ શેક કરો. ઠંડકને કારણે રુધિરવાહિનીઓ સંકોચાય છે અને સોજો તથા લાલાશ ઘટે છે. (નોંધ: જો તમને ઠંડીથી શીળસ થતું હોય તો આ ઉપાય ન કરવો).
૬. એલોવેરા જેલ
- રીત: એલોવેરાના પાનમાંથી તાજું જેલ કાઢો.
- ઉપયોગ: તેને અસરગ્રસ્ત ત્વચા પર લગાવો. તે ત્વચાને શાંત કરે છે અને ખંજવાળમાં રાહત આપે છે.
ખાણી-પીણીમાં રાખવાની સાવધાની
ઘરગથ્થુ ઉપચાર ત્યારે જ કામ કરશે જ્યારે તમે પરેજી પાળશો:
- શું ન ખાવું: દહીં, છાશ, લીંબુ, ટામેટાં, અથાણું, વધુ પડતું મીઠું, આથાવાળી વસ્તુઓ (બ્રેડ, ખમણ, ઢોંસા) અને તીખો-તળેલું ખોરાક બંધ કરો.
- શું ખાવું: મગ, દૂધી, ગલકા, પરવળ જેવો હળવો ખોરાક લો. કડવી વસ્તુઓ (જેમ કે કારેલા અથવા લીમડાના પાનનો રસ) લોહી શુદ્ધ કરવામાં મદદ કરે છે.
ખાસ નોંધ
જો આ ઉપાયોથી ૨૪ કલાકમાં ફાયદો ન જણાય, અથવા સોજો ચહેરા અને ગળા પર આવવા લાગે, તો ઘરેલું ઉપચારના ભરોસે બેસી રહેવાને બદલે તાત્કાલિક ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
શીળસ નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
શીળસ (Hives) ના જોખમને ઘટાડવા માટે તમારે તમારી જીવનશૈલી અને ખાનપાનમાં સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને જો તમને વારંવાર શીળસ થતું હોય, તો નીચેના પગલાં લેવાથી તમે તેના ગંભીર હુમલાથી બચી શકો છો:
૧. તમારા ‘ટ્રિગર્સ’ ને ઓળખો અને ટાળો
શીળસનું જોખમ ઘટાડવાનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો એ છે કે જે વસ્તુથી તમને એલર્જી થાય છે તેનાથી દૂર રહેવું.
- ફૂડ ડાયરી રાખો: તમે શું ખાઓ છો અને ક્યારે શીળસ ઉભરે છે તેની નોંધ રાખો. જો ઈંડા, માછલી, મગફળી કે કોઈ ખાસ મસાલાથી તકલીફ થતી હોય તો તે ખોરાક લેવાનું બંધ કરો.
- દવાઓની જાણકારી: જો કોઈ પેઈનકિલર કે એન્ટીબાયોટીક લેવાથી શીળસ થતું હોય, તો તમારા ડૉક્ટરને તેની જાણ કરો જેથી તે ભવિષ્યમાં તમને બીજી દવા આપી શકે.
૨. ખાનપાનમાં ફેરફાર (Dietary Precautions)
શરીરમાં પિત્ત અને હિસ્ટેમાઈનનું સ્તર ન વધે તે માટે:
- આથાવાળો ખોરાક ટાળવો: ઇડલી, ઢોંસા, બ્રેડ, પિઝા કે આથો લાવેલી વસ્તુઓ જોખમ વધારે છે.
- પ્રિઝર્વેટિવ્સથી દૂર રહો: પેકેટ ફૂડ, સોફ્ટ ડ્રિંક્સ અને આર્ટિફિશિયલ કલરવાળી મીઠાઈઓ ઓછી ખાવી.
- ખાટી વસ્તુઓ: વધુ પડતું ખાટું દહીં, અથાણું અને લીંબુનું પ્રમાણ ઘટાડવું.
૩. ત્વચાની સંભાળ (Skin Care)
- ઢીલા સુતરાઉ કપડાં: ટાઈટ અને સિન્થેટિક કપડાં ત્વચા પર ઘર્ષણ પેદા કરે છે, જે શીળસને ઉત્તેજિત કરી શકે છે. હંમેશા ઢીલા અને કોટનના કપડાં પહેરવા.
- તાપમાનનું સંતુલન: અચાનક ખૂબ ગરમ કે ખૂબ ઠંડા વાતાવરણમાં જવાનું ટાળો. સ્નાન માટે હંમેશા નવશેકા પાણીનો ઉપયોગ કરો.
- હળવા સાબુ: તીવ્ર સુગંધવાળા કે કેમિકલયુક્ત સાબુ અને લોશનનો ઉપયોગ ટાળવો.
૪. માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને કસરત
- તણાવ મુક્તિ (Stress Management): વધુ પડતી ચિંતા કે માનસિક તાણ શીળસના હુમલાને નોતરે છે. યોગ, પ્રાણાયામ અને પૂરતી ઊંઘ લેવાથી જોખમ ઘટે છે.
- અતિશય કસરત ટાળવી: જો તમને પરસેવો થવાથી શીળસ થતું હોય (Cholinergic Urticaria), તો ખૂબ ભારે કસરત કરવાને બદલે હળવી કસરત કરવી.
૫. રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત કરો
- લોહીની શુદ્ધિ: નિયમિતપણે કડવા લીમડાના પાન ચાવવા અથવા ગિલોયનું સેવન કરવાથી શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે અને લોહી શુદ્ધ થાય છે, જેનાથી એલર્જીનું જોખમ ઘટે છે.
- પેટ સાફ રાખવું: કબજિયાતને કારણે શરીરમાં ઝેરી તત્વો (Toxins) જમા થાય છે જે શીળસનું કારણ બની શકે છે. ફાઈબરયુક્ત ખોરાક ખાવો અને પૂરતું પાણી પીવું.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-શીળસ
સામાન્ય રીતે શીળસ (Hives) થોડા કલાકો કે દિવસોમાં જાતે જ મટી જાય છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ડૉક્ટરની સલાહ લેવી ખૂબ જ અનિવાર્ય બની જાય છે.
તમારે નીચેના સંજોગોમાં ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
૧. તાત્કાલિક કટોકટી (Emergency – તરત જ હોસ્પિટલ જવું)
જો શીળસની સાથે નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો તે ‘એનાફિલેક્સિસ’ (Anaphylaxis) હોઈ શકે છે, જે જીવલેણ બની શકે છે:
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ: ગળામાં રુંધામણ અનુભવાય અથવા શ્વાસ લેતી વખતે સીટી જેવો અવાજ આવે.
- સોજો: હોઠ, જીભ, મોઢું અથવા ગળામાં અચાનક ભારે સોજો આવી જવો.
- ચક્કર અને બેભાન અવસ્થા: અચાનક બીપી ઘટી જવું, ખૂબ નબળાઈ લાગવી અથવા ચક્કર ખાઈને પડી જવું.
- હૃદયના ધબકારા: ધબકારા ખૂબ વધી જવા.
૨. ગંભીર અને ફેલાતા લક્ષણો
- જો ચકામા આખા શરીરે ફેલાઈ ગયા હોય અને ઘરેલું ઉપાયોથી કાબૂમાં ન આવતા હોય.
- જો ખંજવાળ અને બળતરા એટલી તીવ્ર હોય કે તમે સુઈ ન શકતા હોવ અથવા રોજીંદું કામ ન કરી શકતા હોવ.
- ચકામાની સાથે તાવ આવવો અથવા સાંધામાં દુખાવો થવો.
૩. લાંબા ગાળાનું શીળસ (Chronic Hives)
- જો શીળસ ૬ અઠવાડિયા કરતા વધુ સમય સુધી વારંવાર થતું રહે.
- જો ચકામા એક જ જગ્યાએ ૨૪ કલાકથી વધુ સમય સુધી રહેતા હોય.
- જ્યારે ચકામા મટ્યા પછી ત્યાં કાળું નિશાન કે ડાઘ રહી જતો હોય.
૪. દવાઓની અસર
- જો તમે કોઈ નવી દવા શરૂ કરી હોય અને ત્યારબાદ તરત જ શીળસ નીકળ્યું હોય.
- જો તમે લીધેલી એલર્જીની દવા (Antihistamines) થી કોઈ ફાયદો ન થતો હોય અથવા તેની વધુ પડતી ઊંઘ જેવી આડઅસર થતી હોય.
ડૉક્ટરને મળતી વખતે આ વાતો તૈયાર રાખો:
૧. આ સમસ્યા ક્યારથી શરૂ થઈ? ૨. શીળસ નીકળતા પહેલા તમે શું ખાધું હતું? ૩. શું તમે તાજેતરમાં કોઈ નવો સાબુ, પરફ્યુમ કે ડિટર્જન્ટ વાપર્યો છે? ૪. શું તમને કોઈ અન્ય બીમારી (જેમ કે થાઈરોઈડ કે ડાયાબિટીસ) છે?
નિષ્કર્ષ
શીળસ એ શરીરની ચેતવણી આપવાની એક રીત છે. મોટાભાગના કિસ્સામાં તે ઘરેલું ઉપચાર અને એન્ટિ-એલર્જિક દવાથી મટી જાય છે. પરંતુ જો તે વારંવાર થતી હોય, તો તેનું મૂળ કારણ જાણવા માટે લોહીના પરીક્ષણ (Allergy tests) કરાવવા હિતાવહ છે.
