રસી થવી (Suppuration / Pus Formation): કારણો, લક્ષણો અને સારવારની સંપૂર્ણ માહિતી
જ્યારે આપણા શરીરમાં હાનિકારક બેક્ટેરિયા પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે આપણી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System) તેની સામે લડવા માટે સફેદ રક્તકણો (White Blood Cells) ને તે ભાગમાં મોકલે છે. આ લડાઈ દરમિયાન મૃત કોષો, બેક્ટેરિયા અને સફેદ રક્તકણોનું મિશ્રણ ભેગું થાય છે, જેને આપણે ‘રસી’ અથવા ‘પરુ’ (Pus) કહીએ છીએ.
રસી થવી ના કારણો શું છે?
રસી થવી (Suppuration) એ કોઈ રોગ નથી, પરંતુ જ્યારે શરીર કોઈ બાહ્ય ચેપ સામે લડે છે ત્યારે થતી એક પ્રતિક્રિયા છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. બેક્ટેરિયલ ચેપ (Bacterial Infection)
રસી થવાનું સૌથી મુખ્ય કારણ બેક્ટેરિયા છે. ખાસ કરીને Staphylococcus aureus અને Streptococcus નામના બેક્ટેરિયા શરીરમાં પ્રવેશ કરે ત્યારે પરૂ બને છે.
- ત્વચાના ઘા: કાપો પડવો, છોલાઈ જવું કે સોય વાગવાથી જ્યારે બેક્ટેરિયા ચામડીની અંદર જાય છે.
- વાળના મૂળમાં ચેપ: જેને આપણે ‘બાલતોડ’ કહીએ છીએ, ત્યાં પણ બેક્ટેરિયાને કારણે રસી થાય છે.
૨. રોગપ્રતિકારક શક્તિની પ્રતિક્રિયા
જ્યારે બેક્ટેરિયા શરીરમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે આપણું શરીર સફેદ રક્તકણો (White Blood Cells) ને ત્યાં લડવા મોકલે છે.
- આ લડાઈમાં સફેદ રક્તકણો, મૃત પેશીઓ અને બેક્ટેરિયા ભેગા થાય છે.
- આ મિશ્રણ જ ‘પરૂ’ અથવા ‘રસી’ તરીકે ઓળખાય છે.
૩. દાંત અને પેઢાની સમસ્યા
દાંતમાં સડો થયો હોય કે પેઢામાં ઈન્ફેક્શન હોય ત્યારે તે ભાગમાં રસી ભરાય છે (Dental Abscess). જો તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે જડબા સુધી ફેલાઈ શકે છે.
૪. શરીરની અંદરના અંગોમાં સોજો
માત્ર બહાર જ નહીં, પણ શરીરની અંદર પણ રસી થઈ શકે છે:
- એપેન્ડિસાઈટિસ: એપેન્ડિક્સમાં સોજો આવવો.
- કાકડા (Tonsils): ગળામાં વારંવાર ચેપ લાગવાથી.
- સાઈનસ: નાકની આસપાસના પોલાણમાં રસી ભરાવી.
૫. અન્ય કારણો
- ડાયાબિટીસ: જે લોકોને ડાયાબિટીસ હોય તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોવાથી તેમને રસી કે ગુમડા જલ્દી થાય છે.
- બહારની વસ્તુ (Foreign Body): શરીરમાં કાચનો ટુકડો, લાકડાની ફાંસ કે કોઈ ધાતુનો કણ રહી ગયો હોય, તો શરીર તેને બહાર કાઢવા માટે તેની આસપાસ રસી બનાવે છે.
- નબળી સ્વચ્છતા: શરીરની યોગ્ય સફાઈ ન રાખવાથી ચામડીના છિદ્રો બંધ થાય છે અને ચેપ લાગે છે.
રસી થવાના તબક્કા:
| તબક્કો | શું થાય છે? |
| સોજો (Inflammation) | તે ભાગ લાલ થાય અને દુખાવો શરૂ થાય. |
| પ્રવાહી ભરાવું | અંદર પ્રવાહી જમા થવા લાગે. |
| પરૂ બનવું | પ્રવાહી ઘટ્ટ અને પીળાશ પડતું બને (Suppuration). |
રસી થવી ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
જ્યારે શરીરમાં રસી (Suppuration) થવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે, ત્યારે આપણું શરીર કેટલાક સ્પષ્ટ સંકેતો આપે છે. આ લક્ષણોને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે: સ્થાનિક લક્ષણો (જ્યાં રસી થઈ હોય ત્યાં) અને સામાન્ય લક્ષણો (આખા શરીરમાં).
૧. સ્થાનિક લક્ષણો (જે તે ભાગ પર દેખાતા ચિહ્નો)
- સોજો (Swelling): જે ભાગમાં ચેપ લાગ્યો હોય ત્યાં પેશીઓ ફૂલી જાય છે અને તે ભાગ ઉપસેલો દેખાય છે.
- લાલાશ (Redness): ચેપવાળી જગ્યાની આસપાસની ચામડી ઘેરા લાલ રંગની થઈ જાય છે. આ લોહીના પ્રવાહમાં વધારો સૂચવે છે.
- દુખાવો (Pain): રસી થતી હોય ત્યારે ત્યાં સતત કે ધબકારા સાથેનો (throbbing) દુખાવો થાય છે. અડવાથી દુખાવો વધી જાય છે.
- ગરમી (Warmth): અસરગ્રસ્ત ભાગને અડવાથી તે શરીરના અન્ય ભાગો કરતા ગરમ લાગે છે.
- નરમ પડવું (Softening): શરૂઆતમાં તે ભાગ કઠણ હોય છે, પણ જેમ જેમ રસી વધે છે તેમ તે મધ્યમાંથી નરમ લાગે છે (જાણે અંદર પ્રવાહી ભરેલું હોય).
- પીળો કે સફેદ ડાઘ: જો રસી ચામડીની સપાટીની નજીક હોય, તો ત્યાં પીળા અથવા સફેદ રંગનું ટીપું કે માથું (head) દેખાવા લાગે છે.
૨. સામાન્ય લક્ષણો (આખા શરીરમાં દેખાતા લક્ષણો)
જ્યારે ચેપ ગંભીર હોય અથવા રસીનું પ્રમાણ વધારે હોય, ત્યારે શરીર નીચે મુજબના લક્ષણો બતાવે છે:
- તાવ: શરીર ચેપ સામે લડવા માટે તાપમાન વધારે છે.
- ધ્રુજારી: તાવ આવતા પહેલા કે તાવ દરમિયાન ધ્રુજારી અનુભવાય છે.
- થાક અને અશક્તિ: આખું શરીર નબળું પડી જાય છે અને સુસ્તી લાગે છે.
- ભૂખ ન લાગવી: પાચનશક્તિ ધીમી પડી જાય છે અને ખાવાની ઈચ્છા થતી નથી.
- લસિકા ગ્રંથિઓમાં સોજો: ચેપવાળા ભાગની નજીકની ગ્રંથિઓ (જેમ કે બગલમાં કે ગળામાં) ફૂલી જાય છે અને ત્યાં દુખાવો થાય છે.
રસી ફૂટે ત્યારે શું થાય?
જ્યારે રસી જાતે કે સર્જરી દ્વારા બહાર નીકળે છે, ત્યારે:
- દુખાવામાં તાત્કાલિક રાહત મળે છે.
- સોજો ઉતરવા લાગે છે.
- તે ભાગમાંથી ઘટ્ટ, ચીકણું અને ક્યારેક દુર્ગંધયુક્ત પ્રવાહી નીકળે છે.
સાવચેતી: જો રસીવાળો ભાગ ખૂબ જ લાલ થઈ રહ્યો હોય અને તેમાંથી લાલ લીટીઓ ફૂટીને આસપાસ ફેલાતી હોય, તો તે સૂચવે છે કે ચેપ ફેલાઈ રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં તરત જ ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ.
રસી થવી નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
રસી (Suppuration) નું નિદાન સામાન્ય રીતે ડૉક્ટર શારીરિક તપાસ દ્વારા કરી લેતા હોય છે, પરંતુ ચેપ કેટલો ઊંડો છે તે જાણવા માટે કેટલીક અન્ય પદ્ધતિઓ પણ વપરાય છે:
૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)
ડૉક્ટર સૌથી પહેલા અસરગ્રસ્ત ભાગની તપાસ કરે છે:
- દબાવીને જોવું (Palpation): તે ભાગ નરમ છે કે કઠણ તે તપાસવામાં આવે છે. જો તે ભાગ “Fluctuant” (દબાવતા અંદર પ્રવાહી જેવું લાગે) હોય, તો તે રસી હોવાનું પાકું નિદાન છે.
- રંગ અને તાપમાન: સોજો લાલ છે અને અડવાથી ગરમ લાગે છે કે નહીં તે જોવામાં આવે છે.
૨. લેબોરેટરી ટેસ્ટ (Laboratory Tests)
જો ચેપ વધારે હોય અથવા વારંવાર થતો હોય, તો નીચેના ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે:
- CBC (Complete Blood Count): આ લોહીની તપાસમાં જો WBC (સફેદ રક્તકણો) નું પ્રમાણ વધારે આવે, તો તેનો અર્થ છે કે શરીરમાં ચેપ (infection) છે.
- Pus Culture Test (પરૂની તપાસ): જો રસી બહાર નીકળતી હોય, તો તેનું સેમ્પલ લેબોરેટરીમાં મોકલવામાં આવે છે. આનાથી ખબર પડે છે કે કયા બેક્ટેરિયાને કારણે રસી થઈ છે અને કઈ એન્ટીબાયોટિક દવા તેના પર સૌથી વધુ અસર કરશે.
૩. ઇમેજિંગ ટેસ્ટ (Imaging Tests)
જ્યારે રસી શરીરની અંદરના ભાગમાં (જેમ કે પેટમાં, ફેફસામાં કે સ્નાયુની ઊંડે) હોય અને બહારથી દેખાતી ન હોય, ત્યારે આ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે:
- Ultrasound (સોનોગ્રાફી): રસીનો ચોક્કસ વિસ્તાર અને તેનું કદ જાણવા માટે.
- CT Scan અથવા MRI: જો રસી ખૂબ ઊંડે હોય અથવા હાડકાં સુધી પહોંચી હોય, તો તેની ગંભીરતા માપવા માટે આ ટેસ્ટ કરાય છે.
૪. સોય દ્વારા નિદાન (Needle Aspiration)
કેટલીકવાર ડૉક્ટર એક પાતળી સોય (Syringe) સોજાવાળા ભાગમાં નાખીને થોડું પ્રવાહી ખેંચે છે. જો સોયમાં પરૂ આવે, તો નિદાન થઈ જાય છે કે ત્યાં રસી ભરાઈ છે.
તમારે ડૉક્ટર પાસે ક્યારે જવું જોઈએ?
- જો સોજો સતત વધતો હોય.
- જો તમને ખૂબ જ તીવ્ર દુખાવો થતો હોય.
- જો રસીની સાથે ૧૦૦°F થી વધુ તાવ રહેતો હોય.
- જો રસીવાળા ભાગની આસપાસ લાલ લીટીઓ દેખાવા લાગે.
રસી થવી ની સારવાર શું છે?
રસી થવી (Suppuration) ની સારવાર ચેપની ગંભીરતા અને તે શરીરના કયા ભાગમાં છે તેના પર આધાર રાખે છે. તેની મુખ્ય સારવાર પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
૧. પ્રાથમિક અને ઘરગથ્થુ સારવાર
જો રસી હજુ શરૂઆતના તબક્કામાં હોય અને સોજો ઓછો હોય, તો આ ઉપાયો મદદરૂપ થાય છે:
- ગરમ શેક (Warm Compress): દિવસમાં ૩-૪ વાર ગરમ પાણીમાં કપડું બોળીને શેક કરવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે, જે રસીને જલ્દી પકવીને તેને કુદરતી રીતે બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.
- સફાઈ: અસરગ્રસ્ત ભાગને હળવા એન્ટીસેપ્ટિક સાબુ અને પાણીથી સાફ રાખો.
- હળદર: હળદરમાં કુદરતી એન્ટીસેપ્ટિક ગુણો હોય છે. દૂધમાં હળદર પીવાથી કે હળદરનો લેપ કરવાથી સોજામાં રાહત મળે છે.
૨. તબીબી સારવાર (દવાઓ)
જો ચેપ ફેલાતો હોય, તો ડૉક્ટર નીચે મુજબની દવાઓ આપી શકે છે:
- એન્ટીબાયોટિક્સ (Antibiotics): બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવા માટે ડૉક્ટર ગોળીઓ અથવા ગંભીર કિસ્સામાં ઇન્જેક્શન આપે છે. (નોંધ: ડૉક્ટરની સલાહ વગર કોઈ પણ એન્ટીબાયોટિક ન લેવી).
- દુખાવાની દવાઓ (Painkillers): દુખાવો અને સોજો ઘટાડવા માટે ‘આઇબુપ્રોફેન’ કે ‘પેરાસીટામોલ’ જેવી દવાઓ આપવામાં આવે છે.
૩. સર્જિકલ સારવાર (I&D)
જ્યારે રસી વધારે પ્રમાણમાં ભરાઈ ગઈ હોય અને તે જાતે બહાર ન નીકળતી હોય, ત્યારે ડૉક્ટર ‘ઇન્સિઝન એન્ડ ડ્રેનેજ’ (Incision and Drainage) કરે છે:
- ડૉક્ટર સોજાવાળા ભાગ પર નાનો કાપો મૂકે છે.
- અંદર ભરાયેલું બધું જ પરૂ (pus) બહાર કાઢી નાખવામાં આવે છે.
- ત્યારબાદ તે ભાગને સાફ કરીને પાટો બાંધવામાં આવે છે. આનાથી દુખાવામાં તરત જ રાહત મળે છે.
૪. સાવચેતીઓ (ખાસ ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો)
- રસીને જાતે ન દબાવો: રસીને હાથેથી દબાવીને ફોડવાનો પ્રયત્ન ક્યારેય ન કરવો. આવું કરવાથી ચેપ લોહીમાં ભળી શકે છે અને ‘સેપ્ટિસિમિયા’ જેવી ગંભીર સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
- પાટો બદલવો: જો ઘા ખુલ્લો હોય, તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ રોજ પાટો (dressing) બદલવો જોઈએ.
- ડાયાબિટીસ પર નિયંત્રણ: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો બ્લડ સુગરને નિયંત્રણમાં રાખવું ખૂબ જરૂરી છે, નહીંતર રસી મટાડવામાં લાંબો સમય લાગી શકે છે.
તમે ઘરે શું કરી શકો?
- પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી પીઓ.
- પૂરતો આરામ કરો જેથી શરીર ચેપ સામે લડી શકે.
- જો સોજો લાલ લીટીઓ સાથે હાથ કે પગમાં ઉપરની તરફ ફેલાતો જણાય, તો તરત જ ઇમરજન્સીમાં ડૉક્ટર પાસે જાઓ.
રસી થવી ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
રસી (Suppuration) જો શરૂઆતના તબક્કામાં હોય અથવા નાનું ગુમડું હોય, તો તેને ઘરેલુ ઉપચારથી મટાડી શકાય છે. આ ઉપચાર રસીને પકવીને બહાર કાઢવામાં અને સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
અહીં કેટલાક અસરકારક ઘરગથ્થુ ઉપાયો છે:
૧. ગરમ પાણીનો શેક (Warm Compress)
આ સૌથી ઉત્તમ ઉપાય છે.
- કેવી રીતે કરવો: સ્વચ્છ કપડાને ગરમ પાણીમાં બોળીને વધારાનું પાણી નિતારી લો. આ ગરમ કપડાને અસરગ્રસ્ત ભાગ પર ૧૦ થી ૧૫ મિનિટ સુધી રાખો. દિવસમાં ૩-૪ વાર આ પ્રક્રિયા કરો.
- ફાયદો: ગરમ શેકથી તે ભાગમાં લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે, જે રસીને જલ્દી પકવીને તેને કુદરતી રીતે બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.
૨. હળદર અને દૂધ
હળદરમાં કર્ક્યુમિન નામનું તત્વ હોય છે, જે કુદરતી એન્ટીબાયોટિક અને એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી (સોજો ઉતારનાર) છે.
- સેવન: રોજ રાત્રે એક ગ્લાસ ગરમ દૂધમાં અડધી ચમચી હળદર નાખીને પીવો.
- લેપ: હળદર અને થોડું પાણી મિક્સ કરીને તેની પેસ્ટ બનાવો અને રસીવાળા ભાગ પર લગાવો. તે ચેપને ફેલાતો અટકાવે છે.
૩. લસણનો ઉપયોગ
લસણ એક શક્તિશાળી એન્ટી-બેક્ટેરિયલ છે.
- લસણની ૧-૨ કળીને વાટીને તેની પેસ્ટ સીધી અસરગ્રસ્ત ભાગ પર લગાવો. (નોંધ: લસણથી થોડી બળતરા થઈ શકે છે, જો વધુ બળતરા થાય તો તરત ધોઈ નાખવું).
૪. ટી ટ્રી ઓઈલ (Tea Tree Oil)
ટી ટ્રી ઓઈલમાં જીવાણુનાશક ગુણો હોય છે.
- થોડા ટી ટ્રી ઓઈલને નાળિયેર તેલ સાથે મિક્સ કરીને રૂ (cotton) વડે તે ભાગ પર લગાવો. આ બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવામાં ખૂબ અસરકારક છે.
૫. મધ અને ડુંગળીનો લેપ
- ડુંગળીનો એક ટુકડો ગરમ કરીને રસીવાળા ભાગ પર બાંધવાથી રસી જલ્દી બહાર આવી જાય છે.
- મધ પણ કુદરતી જંતુનાશક છે, જે ઘાને સાફ રાખવામાં મદદ કરે છે.
૬. મીઠાવાળું ગરમ પાણી (Magnesium Sulfate/Epsom Salt)
- જો રસી આંગળીના નખ પાસે થઈ હોય (જેને ‘ઘાઉ’ કહેવાય છે), તો ગરમ પાણીમાં થોડું મીઠું નાખીને તેમાં આંગળી ડુબાડી રાખવાથી સોજો ઉતરે છે અને રસી ખેંચાઈ આવે છે.
ખાસ ચેતવણી (સાવચેતી):
- દબાવવું નહીં: રસીને ક્યારેય નખ કે સોય વડે ફોડવાનો પ્રયત્ન ન કરવો. તેનાથી ચેપ લોહીમાં ફેલાઈ શકે છે.
- સ્વચ્છતા: કોઈ પણ લેપ લગાવતા પહેલા તમારા હાથ સાબુથી બરાબર ધોવા.
- ડાયાબિટીસ: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો જાતે ઉપચાર કરવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી વધુ હિતાવહ છે.
જો આ ઘરગથ્થુ ઉપાયોથી ૨-૩ દિવસમાં ફાયદો ન જણાય અથવા તાવ વધે, તો તબીબી સારવાર લેવી અનિવાર્ય છે.
રસી થવી નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
રસી થવી (Suppuration) અથવા શરીરમાં પરૂ થવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે સ્વચ્છતા અને સાવચેતી રાખવી સૌથી જરૂરી છે. તમે નીચે મુજબના પગલાં ભરીને આ જોખમ ઘટાડી શકો છો:
૧. ઘાની તાત્કાલિક અને યોગ્ય સંભાળ
જ્યારે પણ શરીર પર કાપો પડે, છોલાઈ જાય કે વાગે, ત્યારે તેને અવગણશો નહીં:
- સફાઈ: ઘાને તરત જ વહેતા સ્વચ્છ પાણી અને હળવા સાબુથી સાફ કરો.
- એન્ટીસેપ્ટિક: સફાઈ કર્યા પછી તેના પર એન્ટીસેપ્ટિક ક્રીમ (જેમ કે બેટાડિન કે સોફ્રામાસીન) લગાવો.
- પાટો બાંધવો: ખુલ્લા ઘામાં ધૂળ અને બેક્ટેરિયા જલ્દી જાય છે, તેથી તેને સ્વચ્છ પાટો કે બેન્ડ-એડથી ઢાંકીને રાખો.
૨. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા (Personal Hygiene)
- હાથ ધોવા: જમતા પહેલા, બહારથી આવ્યા પછી અને ઘાને અડતા પહેલા હાથને સાબુથી બરાબર ધોવા.
- નખ કાપવા: લાંબા નખની અંદર ગંદકી અને બેક્ટેરિયા જમા થાય છે, જે ખંજવાળતી વખતે ચામડીમાં ચેપ ફેલાવી શકે છે.
- વ્યક્તિગત વસ્તુઓ: ટુવાલ, સાબુ કે રેઝર જેવી વસ્તુઓ બીજા સાથે શેર ન કરો.
૩. ચામડીની કાળજી
- પિમ્પલ્સ કે ગુમડા ન ફોડવા: મોઢા પરના ખીલ કે નાના ગુમડાને ક્યારેય દબાવીને ફોડવા નહીં. તેનાથી બેક્ટેરિયા ચામડીની ઊંડે સુધી જાય છે અને રસી થાય છે.
- ભીનાશથી બચવું: પરસેવો કે ભેજવાળી ચામડી પર ફૂગ અને બેક્ટેરિયા જલ્દી વધે છે, તેથી શરીરને કોરું રાખવાનો પ્રયત્ન કરો.
૪. રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) મજબૂત કરો
જો તમારી ઈમ્યુનિટી સારી હશે, તો તમારું શરીર ચેપને રસી બનતા પહેલા જ ખતમ કરી દેશે:
- પૌષ્ટિક આહાર: વિટામિન C (ખાટા ફળો), પ્રોટીન અને ઝિંક ધરાવતો ખોરાક લો.
- પૂરતી ઊંઘ: દિવસમાં ૭-૮ કલાકની ઊંઘ લો જેથી શરીર પોતાની જાતને રીપેર કરી શકે.
- પાણી: પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી પીઓ જેથી શરીરમાંથી ઝેરી તત્વો બહાર નીકળી જાય.
૫. ખાસ બીમારીઓમાં સાવચેતી
- ડાયાબિટીસ નિયંત્રણ: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો બ્લડ સુગરને કંટ્રોલમાં રાખો. ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં નાનો ઘા પણ જલ્દી રસીમાં ફેરવાઈ જાય છે.
- સમયસર રસીકરણ: ધનુર (Tetanus) જેવા ચેપથી બચવા માટે દર ૧૦ વર્ષે ધનુરનું ઇન્જેક્શન લેવું જોઈએ, ખાસ કરીને જો કાટવાળી વસ્તુ વાગી હોય.
ટૂંકમાં યાદ રાખો:
“નાનો ઘા, મોટી પીડા” બની શકે છે જો તેની અવગણના કરવામાં આવે.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-રસી થવી
સામાન્ય રીતે નાની-મોટી રસી કે ગુમડા ઘરેલું ઉપચારથી મટી જાય છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં વિલંબ કરવો જોખમી બની શકે છે. જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો તમારે તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
૧. તીવ્ર અને વધતો જતો દુખાવો
- જો દુખાવો એટલો વધી જાય કે તમને ઊંઘ ન આવે અથવા તે ભાગ હલાવી પણ ન શકાય.
- જો દુખાવો ‘ધબકારા’ (throbbing pain) મારતો હોય.
૨. તાવ અને ધ્રુજારી
- જો રસીની સાથે તમને ૧૦૦°F થી વધુ તાવ આવતો હોય.
- જો શરીરમાં ધ્રુજારી કે અશક્તિ અનુભવાતી હોય. આ સંકેત છે કે ચેપ લોહીમાં ફેલાઈ રહ્યો છે.
૩. ચેપ ફેલાવાના ચિહ્નો
- લાલ લીટીઓ: જો રસીવાળા ભાગની આસપાસથી લાલ રંગની લીટીઓ ફૂટીને શરીરના ઉપરના ભાગ તરફ જતી દેખાય.
- સોજો વધવો: જો લાલાશ અને સોજો આસપાસની ચામડીમાં ઝડપથી ફેલાતો હોય.
૪. ચોક્કસ સંવેદનશીલ ભાગોમાં રસી
- જો રસી ચહેરા પર, કરોડરજ્જુ પર, અથવા ગુપ્તાંગોની આસપાસ થઈ હોય, તો ડૉક્ટરને બતાવવું ખૂબ જરૂરી છે કારણ કે અહીંથી ચેપ મગજ કે અંદરના અંગો સુધી જલ્દી પહોંચી શકે છે.
૫. ઘરેલું ઉપચારની નિષ્ફળતા
- જો ૨-૩ દિવસ ગરમ શેક કે અન્ય ઉપચાર કરવા છતાં કોઈ સુધારો ન જણાય.
- જો ગુમડું કદમાં મોટું થતું જાય અને તેમાંથી પરૂ જાતે બહાર ન નીકળતું હોય.
૬. અન્ય બીમારીઓ હોય ત્યારે
- જો તમને ડાયાબિટીસ (Diabetes) હોય.
- જો તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોય (જેમ કે કેન્સર કે HIV ની સારવાર ચાલતી હોય).
- જો તમે લાંબા સમયથી સ્ટેરોઇડ્સ જેવી દવાઓ લેતા હોવ.
ડૉક્ટર શું કરશે?
ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે નીચે મુજબની પ્રક્રિયા કરી શકે છે:
ડ્રેસિંગ: ઘાને સાફ કરીને પાટો બાંધશે જેથી ફરી ચેપ ન લાગે.
I&D (Incision and Drainage): તે ભાગને બહેરો કરીને નાનો કાપો મૂકી બધી રસી બહાર કાઢી નાખશે.
એન્ટીબાયોટિક કોર્સ: ચેપને જડમૂળથી મટાડવા માટે દવાઓ આપશે.
નિષ્કર્ષ
રસી થવી એ સંકેત છે કે તમારું શરીર હાનિકારક તત્વો સામે લડી રહ્યું છે. જો રસી સાથે તાવ આવે અથવા સોજો ઝડપથી વધતો જાય, તો ઘરગથ્થુ ઈલાજ કરવાને બદલે તુરંત ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
