આજના આધુનિક યુગમાં વિજ્ઞાને ઘણી પ્રગતિ કરી છે, જેના કારણે જીવલેણ રોગો સામે લડવા માટે આપણી પાસે અસરકારક દવાઓ ઉપલબ્ધ છે. જોકે, દવા એ ‘બેધારી તલવાર’ જેવી છે. જો તેનો ઉપયોગ યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે તો તે જીવન બચાવે છે, પરંતુ જો તેમાં બેદરકારી રાખવામાં આવે તો તે શરીરને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
૧. દવાની ખરીદી કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો
દવા લેવાની શરૂઆત મેડિકલ સ્ટોરથી જ થાય છે. સુરક્ષિત ઉપયોગ માટે નીચેની બાબતો અત્યંત મહત્વની છે:
- પ્રિસ્ક્રિપ્શનનો આગ્રહ: ક્યારેય પણ ડોક્ટરની સલાહ વગર જાતે દવા (Self-medication) ન ખરીદો. ખાસ કરીને એન્ટિબાયોટિક્સ અને પેઈનકિલર્સ માટે ડોક્ટરનું લખાણ અનિવાર્ય છે.
- એક્સપાયરી ડેટ (Expiry Date) તપાસો: દવા ખરીદતી વખતે હંમેશા તેના પેકિંગ પર ઉત્પાદન તારીખ અને એક્સપાયરી ડેટ તપાસો. સમયસીમા સમાપ્ત થઈ ગયેલી દવા ઝેર સમાન બની શકે છે.
- પેકેજિંગની ચકાસણી: જો દવાનું સીલ તૂટેલું હોય, ટેબ્લેટનો રંગ બદલાઈ ગયો હોય કે પ્રવાહી દવામાં ગઠ્ઠા દેખાતા હોય, તો તેવી દવા ન લેવી.
- બિલ લેવાનો આગ્રહ: હંમેશા પાકું બિલ લો, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ ભૂલ જણાય તો તમારી પાસે પુરાવો રહે.
૨. દવાનું સેવન કેવી રીતે કરવું? (ડોઝ અને સમય)
દવાની અસરકારકતા તેના લેવાના સમય અને માત્રા પર નિર્ભર કરે છે.
- ચોક્કસ સમય: કેટલીક દવાઓ ભૂખ્યા પેટે લેવાની હોય છે, જ્યારે કેટલીક જમ્યા પછી. ડોક્ટરે આપેલા સમયપત્રકનું ચુસ્તપણે પાલન કરો. જો દિવસમાં ત્રણ વાર દવા લેવાની હોય, તો તેનો અર્થ દર ૮ કલાકે લેવી એવો થાય છે, જેથી લોહીમાં દવાનું સ્તર જળવાઈ રહે.
- પાણી સાથે સેવન: મોટાભાગની દવાઓ સાદા પાણી સાથે લેવી હિતાવહ છે. દૂધ, ચા, કોફી કે ફળોના રસ સાથે દવા લેવાથી તેની રાસાયણિક પ્રક્રિયા બદલાઈ શકે છે.
- ગોળીને તોડવી નહીં: કેટલીક ગોળીઓ ‘સસ્ટેન્ડ રીલીઝ’ (SR) કે ‘એન્ટરિક કોટેડ’ હોય છે. તેને ચાવીને કે તોડીને ખાવાથી તેની અસર ખતમ થઈ જાય છે અથવા પેટમાં બળતરા કરી શકે છે.
૩. એન્ટિબાયોટિક્સનો જવાબદાર ઉપયોગ
આજકાલ એન્ટિબાયોટિક્સનો દુરુપયોગ ખૂબ વધી રહ્યો છે, જે ‘એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ’ જેવી ગંભીર સમસ્યાને જન્મ આપે છે.
- કોર્સ પૂરો કરો: ઘણા દર્દીઓ બે દિવસ દવા લીધા પછી સારું લાગે એટલે દવા બંધ કરી દે છે. આ ખૂબ જોખમી છે. જો કોર્સ પૂરો ન થાય, તો બેક્ટેરિયા ફરીથી શક્તિશાળી બનીને હુમલો કરે છે.
- વાયરલ ઇન્ફેક્શનમાં ટાળો: શરદી-ખાંસી જેવા વાયરલ રોગોમાં એન્ટિબાયોટિક્સ કામ કરતી નથી. ડોક્ટરની સલાહ વગર તેને ન લો.
૪. દવાની આડઅસરો (Side Effects) અને એલર્જી
દરેક દવાની કોઈને કોઈ આડઅસર હોઈ શકે છે.
- સામાન્ય આડઅસરો: ચક્કર આવવા, ઊબકા આવવા, પેટમાં ગરબડ કે સુસ્તી લાગવી એ સામાન્ય છે. જો આવું થાય તો ગભરાવાને બદલે ડોક્ટરને જાણ કરો.
- ગંભીર એલર્જી: જો દવા લીધા પછી શરીર પર ચકામા પડે, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય કે સોજો આવે, તો તરત જ દવા લેવાનું બંધ કરી નજીકના દવાખાને પહોંચવું.
- હિસ્ટ્રી જણાવો: જો તમને ભૂતકાળમાં કોઈ દવાની એલર્જી રહી હોય, તો નવા ડોક્ટરને તે વિશે અગાઉથી જાણ કરો.
૫. દવાનો સંગ્રહ (Storage) કરવાની સાચી રીત
દવાને કેવી રીતે રાખવી તે તેની ગુણવત્તા નક્કી કરે છે.
- ઠંડી અને સૂકી જગ્યા: મોટાભાગની દવાઓને સીધા સૂર્યપ્રકાશ અને ભેજથી દૂર રાખવી જોઈએ. રસોડા કે બાથરૂમમાં દવા ન રાખવી.
- બાળકોની પહોંચથી દૂર: દવાઓને હંમેશા ઊંચાઈ પર અથવા લોક કરેલા બોક્સમાં રાખવી, જેથી બાળકો તેને રમત-રમતમાં ગળી ન જાય.
- રેફ્રિજરેશન: ઇન્સ્યુલિન અથવા કેટલાક સિરપને ફ્રીજમાં રાખવા જરૂરી હોય છે (ફ્રીઝરમાં નહીં). લેબલ પર આપેલી સૂચના વાંચો.
૬. ખાસ વર્ગો માટે સાવચેતી
- ગર્ભવતી મહિલાઓ: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન કોઈ પણ દવા લેતા પહેલા ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે, કારણ કે કેટલીક દવાઓ ગર્ભસ્થ શિશુને નુકસાન કરી શકે છે.
- વૃદ્ધો: વૃદ્ધોમાં કિડની અને લીવરની ક્ષમતા ઓછી હોવાથી તેમને દવાની માત્રામાં ખાસ ધ્યાન રાખવું પડે છે. ઘણી બધી દવાઓ એકસાથે ચાલતી હોય ત્યારે ‘ડ્રગ ઇન્ટરેક્શન’ થવાની શક્યતા રહે છે.
- બાળકો: બાળકોને ક્યારેય પુખ્ત વયના લોકોની દવાનો અડધો ભાગ ન આપવો. તેમના માટે વજન અને ઉંમર મુજબ અલગ પીડિયાટ્રિક ડોઝ હોય છે.
૭. સામાન્ય ભૂલો જે ટાળવી જોઈએ
- બીજાની સલાહ લેવી: જે દવા તમારા પાડોશીને ફાયદો કરી ગઈ, તે તમને પણ કરશે જ એવું જરૂરી નથી.
- ઈન્ટરનેટ પરથી નિદાન: ગૂગલ પર સર્ચ કરીને જાતે દવા નક્કી કરવી જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
- ડબલ ડોઝ: જો કોઈ વાર દવા લેવાનું ભૂલાઈ જાય, તો બીજી વાર ડબલ ડોઝ ન લેવો. તેનાથી ઓવરડોઝની સમસ્યા સર્જાઈ શકે છે.
૮. દવાનો નિકાલ (Disposal)
નકામી કે એક્સપાયર થયેલી દવાઓનો નિકાલ પણ યોગ્ય રીતે થવો જોઈએ.
- તેને ગટરમાં ન પધરાવવી, કારણ કે તે પાણીના સ્ત્રોતોને પ્રદૂષિત કરી શકે છે.
- દવાઓને તેના પેકિંગમાંથી કાઢીને નાશ કરવો જેથી કોઈ તેનો દુરુપયોગ ન કરે.
નિષ્કર્ષ
દવાઓ સ્વાસ્થ્ય સુધારવા માટે છે, બગાડવા માટે નહીં. સજાગતા એ જ સુરક્ષા છે. હંમેશા તમારા ડોક્ટર કે ફાર્માસિસ્ટ સાથે ખુલીને વાત કરો. પ્રિસ્ક્રિપ્શનને ધ્યાનથી વાંચો અને સૂચનાઓનું પાલન કરો. યાદ રાખો કે “ઓછી દવા અને વધુ પરેજી” એ લાંબા આયુષ્યની ચાવી છે.
