હરસ / મસા (Piles): કારણો, લક્ષણો અને તેનાથી છુટકારો મેળવવાના સચોટ ઉપાયો
આધુનિક જીવનશૈલી, બેઠાડુ જીવન અને ખાનપાનની ખોટી આદતોને કારણે જે રોગોનું પ્રમાણ સૌથી વધુ વધ્યું છે, તેમાં ‘હરસ-મસા’ મુખ્ય છે. આ એક એવી બીમારી છે જેના વિશે લોકો જાહેરમાં વાત કરતા ખચકાય છે, પરંતુ યોગ્ય સમયે સારવાર ન મળે તો તે અત્યંત પીડાદાયક બની શકે છે. આયુર્વેદમાં તેને ‘અર્શ’ રોગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
હરસ / મસા ના કારણો શું છે?
હરસ-મસા થવાનું મુખ્ય કારણ મળમાર્ગની નસો પર વધારે પડતું દબાણ આવવું છે. જ્યારે આ નસો ફૂલી જાય છે, ત્યારે તે મસાનું સ્વરૂપ લે છે.
આ દબાણ વધવા પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. પાચન અને જીવનશૈલી સંબંધિત કારણો
- કબજિયાત (Constipation): લાંબા સમય સુધી કબજિયાત રહેવી એ મસાનું સૌથી મોટું કારણ છે. મળત્યાગ કરતી વખતે વધારે જોર (Straining) કરવાથી નસો ફૂલી જાય છે.
- ઓછો ફાઈબરયુક્ત ખોરાક: ખોરાકમાં લીલા શાકભાજી, ફળો અને અનાજનું પ્રમાણ ઓછું હોવાથી મળ કઠણ બને છે.
- બેઠાડું જીવન: લાંબા સમય સુધી એક જ જગ્યાએ બેસી રહેવાથી (ખાસ કરીને ઓફિસ વર્ક કે ડ્રાઇવિંગમાં) નીચેના ભાગની નસો પર દબાણ વધે છે.
- પાણીની કમી: પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી ન પીવાથી મળ કઠણ થાય છે અને કબજિયાત થાય છે.
૨. શારીરિક કારણો
- ગર્ભાવસ્થા (Pregnancy): ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ગર્ભાશયનું કદ વધવાને કારણે પેલ્વિક એરિયાની નસો પર દબાણ આવે છે, જે મસાનું કારણ બની શકે છે.
- વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વજન વધારે હોવાથી ગુદા માર્ગના સ્નાયુઓ અને નસો પર સતત દબાણ રહે છે.
- વધતી ઉંમર: ઉંમર વધવાની સાથે ગુદા માર્ગની નસોને ટેકો આપતા સ્નાયુઓ નબળા પડે છે, જેનાથી મસા થવાની શક્યતા વધે છે.
૩. અન્ય કારણો
- તીખો અને તળેલો ખોરાક: વધુ પડતા મરચાં, તેલ અને મસાલેદાર ખોરાક પાચન બગાડે છે અને બળતરા પેદા કરે છે.
- લાંબા સમય સુધી શૌચાલયમાં બેસી રહેવું: ઘણા લોકોને ફોન વાપરવાની કે પેપર વાંચવાની આદત હોય છે, જે નસો પર બિનજરૂરી દબાણ વધારે છે.
- ભારે વજન ઉપાડવું: જીમમાં કે કામકાજમાં સતત ભારે વજન ઉપાડવાથી પણ પેટના નીચેના ભાગમાં દબાણ આવે છે.
- વારસાગત: ક્યારેક પરિવારમાં અગાઉ કોઈને મસાની તકલીફ હોય તો તે વારસાગત પણ હોઈ શકે છે.
હરસ / મસાના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
હરસ-મસાના લક્ષણો તેના પ્રકાર (અંદરના કે બહારના) અને તે કેટલા ગંભીર છે તેના પર આધાર રાખે છે. સામાન્ય રીતે જોવા મળતા મુખ્ય ચિહ્નો નીચે મુજબ છે:
૧. મુખ્ય લક્ષણો
- મળત્યાગ વખતે લોહી પડવું: આ સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે. સામાન્ય રીતે લોહી ચળકતું લાલ હોય છે અને તે મળ સાથે મિક્સ થવાને બદલે ટીપાં સ્વરૂપે અથવા પિચકારીની જેમ પડે છે. તેમાં શરૂઆતમાં દુખાવો હોતો નથી.
- મળમાર્ગમાં સોજો અથવા ગાંઠ: મળમાર્ગની આસપાસ નાની કુમળી ગાંઠ જેવું અનુભવાય છે. તે ક્યારેક બહાર નીકળી આવે છે અને તેને હાથેથી અંદર ધકેલવી પડે છે.
- અસહ્ય ખંજવાળ અને બળતરા: મળમાર્ગની આસપાસ સતત ખંજવાળ આવે છે અને મળત્યાગ કર્યા પછી લાંબા સમય સુધી બળતરા રહે છે.
- દુખાવો અને અસ્વસ્થતા: ખાસ કરીને બેસતી વખતે, ચાલતી વખતે કે શૌચ ક્રિયા વખતે ખૂબ જ પીડા થાય છે. (ખાસ કરીને બહારના મસામાં દુખાવો વધુ હોય છે).
૨. પ્રકાર મુજબના અલગ ચિહ્નો
| પ્રકાર | મુખ્ય ચિહ્નો |
| અંદરના મસા | શરૂઆતમાં દુખાવો હોતો નથી, ફક્ત લોહી પડે છે. જો મસા મોટા થાય તો મળત્યાગ વખતે તે બહાર આવી શકે છે. |
| બહારના મસા | આ ચામડીની ઉપર હોય છે, તેથી તેમાં ખંજવાળ, સોજો અને અસહ્ય દુખાવો મુખ્ય હોય છે. |
| લોહીની ગાંઠ વાળા મસા | જો બહારના મસામાં લોહી જામી જાય (Thrombosed), તો તે ભાગ વાદળી કે જાંબલી રંગનો થઈ જાય છે અને તેમાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો ઉપડે છે. |
૩. અન્ય ગૌણ લક્ષણો
- મળમાર્ગમાંથી ચીકણો પદાર્થ (Mucus) નીકળવો.
- પેટ સાફ ન આવવું અથવા વારંવાર જવું પડે તેવું લાગવું.
- લાંબા સમય સુધી લોહી પડવાને કારણે શરીરમાં એનિમિયા (લોહીની કમી) થવી, જેના કારણે અશક્તિ અને ચક્કર આવી શકે છે.
હરસ / મસાનું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
હરસ-મસાનું નિદાન કરવા માટે ડોક્ટર (સામાન્ય રીતે પ્રોક્ટોલોજિસ્ટ અથવા સર્જન) કેટલીક સરળ શારીરિક તપાસ અને જરૂર જણાય તો ટેસ્ટ કરે છે. નિદાનની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ હોય છે:
૧. તબીબી ઇતિહાસ (Medical History)
ડોક્ટર સૌથી પહેલા તમારા લક્ષણો વિશે પૂછશે, જેમ કે:
- મળત્યાગ વખતે લોહી પડે છે કે કેમ?
- લોહીનો રંગ કેવો છે (ચળકતો લાલ કે ઘેરો)?
- મળમાર્ગમાં દુખાવો, ખંજવાળ કે સોજો અનુભવાય છે?
- તમારી ખાવા-પીવાની આદતો અને કબજિયાતની સમસ્યા વિશે પૂછપરછ કરશે.
૨. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)
- દ્રશ્ય તપાસ (Visual Inspection): ડોક્ટર મળમાર્ગની બહારના ભાગની તપાસ કરશે. આનાથી ‘બહારના મસા’ (External Piles) અથવા બહાર નીકળી ગયેલા ‘અંદરના મસા’ (Prolapsed Internal Piles) તરત જ દેખાઈ આવે છે.
- ડિજિટલ રેક્ટલ એક્ઝામિનેશન (DRE): ડોક્ટર હાથમાં ગ્લોવ્ઝ પહેરી અને લુબ્રિકન્ટ લગાવીને એક આંગળી વડે મળમાર્ગની અંદરની તપાસ કરે છે. આનાથી અંદર કોઈ અસામાન્ય ગાંઠ કે સોજો છે કે કેમ તે જાણી શકાય છે.
૩. સાધનો દ્વારા તપાસ (Diagnostic Tests)
જો મસા અંદરના ભાગમાં હોય અને આંગળીની તપાસથી સ્પષ્ટ ન થાય, તો ડોક્ટર નીચેના સાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે છે:
- એનોસ્કોપી (Anoscopy): આમાં ‘એનોસ્કોપ’ નામની એક નાની નળીનો ઉપયોગ થાય છે, જેના છેડે લાઈટ હોય છે. તે મળમાર્ગમાં થોડે સુધી અંદર નાખીને અંદરના મસાને સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે.
- પ્રોક્ટોસ્કોપી (Proctoscopy): આ એનોસ્કોપી જેવી જ પ્રક્રિયા છે, જે મળમાર્ગના થોડા વધુ અંદરના ભાગની તપાસ કરવા માટે વપરાય છે.
- સિગ્મોઇડોસ્કોપી અથવા કોલોનોસ્કોપી (Colonoscopy): જો ડોક્ટરને એવું લાગે કે લોહી પડવાનું કારણ મસા નહીં પણ પાચનતંત્રની બીજી કોઈ ગંભીર સમસ્યા (જેમ કે પોલિપ્સ અથવા કેન્સર) હોઈ શકે છે, તો તે આખા આંતરડાની તપાસ માટે આ ટેસ્ટની સલાહ આપી શકે છે. ખાસ કરીને ૫૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના દર્દીઓ માટે આ ટેસ્ટ સૂચવવામાં આવે છે.
ઘરે નિદાન કરતી વખતે સાવધાની:
ઘણીવાર લોકો મળમાર્ગમાં થતી દરેક સમસ્યાને ‘હરસ’ જ માની લે છે, પરંતુ તે ફિશર (Fissure) અથવા ફિસ્ટુલા (Fistula) પણ હોઈ શકે છે. આ ત્રણેયની સારવાર અલગ-અલગ હોય છે, તેથી જાતે નિદાન કરવાને બદલે નિષ્ણાત પાસે તપાસ કરાવવી હિતાવહ છે.
તમારા માટે ઉપયોગી સલાહ: જો તમને મળત્યાગ વખતે અચાનક વધારે લોહી પડે, તો ગભરાયા વગર તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
હરસ / મસાની સારવાર શું છે?
હરસ-મસાની સારવાર તેની ગંભીરતા અને તે કયા તબક્કામાં (Grade) છે તેના પર આધાર રાખે છે. તેની સારવારને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:
૧. જીવનશૈલી અને ઘરેલું સારવાર (શરૂઆતના તબક્કા માટે)
જો સમસ્યા શરૂઆતના તબક્કાની હોય, તો માત્ર આદતો બદલવાથી જ રાહત મળી શકે છે:
- સિટ્ઝ બાથ (Sitz Bath): દિવસમાં ૨-૩ વાર ૧૦ થી ૧૫ મિનિટ માટે ગરમ પાણી ભરેલા ટબમાં બેસવું. આનાથી સોજો અને દુખાવો ઓછો થાય છે.
- ફાઈબરયુક્ત ખોરાક: આહારમાં પપૈયું, સફરજન, લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી અને આખા અનાજનો સમાવેશ કરો જેથી કબજિયાત ન થાય.
- પુષ્કળ પાણી: દિવસમાં ઓછામાં ઓછું ૩-૪ લિટર પાણી પીવો.
- દવાનો ઉપયોગ: બજારમાં મળતી કેટલીક ક્રીમ અથવા જેલ (જેમ કે Lidocaine યુક્ત) જે દુખાવો અને ખંજવાળમાં રાહત આપે છે. ડોક્ટરની સલાહ મુજબ મળ નરમ કરવાની દવા (Laxatives) પણ લઈ શકાય.
૨. હોસ્પિટલમાં થતી નાની પ્રક્રિયાઓ (Non-Surgical)
જો મસા ઘરેલું ઉપચારથી ઠીક ન થાય, તો ડોક્ટર નીચેની પદ્ધતિઓ અપનાવે છે જેમાં મોટા ઓપરેશનની જરૂર પડતી નથી:
- રબર બેન્ડ લિગેશન (Rubber Band Ligation): અંદરના મસાના મૂળમાં નાની રબર બેન્ડ બાંધવામાં આવે છે, જેથી લોહીનો પુરવઠો બંધ થઈ જાય અને થોડા દિવસોમાં મસા આપમેળે ખરી પડે.
- સ્ક્લેરોથેરાપી (Sclerotherapy): મસામાં એક ખાસ પ્રકારનું કેમિકલ ઇન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવે છે, જેનાથી મસા સંકોચાઈ જાય છે.
- ઇન્ફ્રારેડ કોગ્યુલેશન (Coagulation): લેસર કે ઇન્ફ્રારેડ લાઈટ દ્વારા મસાને બાળીને દૂર કરવામાં આવે છે.
૩. સર્જરી (ઓપરેશન)
જ્યારે મસા ખૂબ વધી ગયા હોય (Grade 3 અથવા 4) ત્યારે ઓપરેશન જરૂરી બને છે:
- હેમોરોઇડેક્ટોમી (Hemorrhoidectomy): આ પરંપરાગત ઓપરેશન છે જેમાં સર્જન કાપો મૂકીને મસાને દૂર કરે છે.
- સ્ટેપલર સર્જરી (Stapling): આ અંદરના મસા માટે વપરાતી આધુનિક પદ્ધતિ છે, જેમાં મસાને કાપીને ઉપરની તરફ સ્ટેપલ કરી દેવામાં આવે છે. તેમાં દુખાવો ઓછો થાય છે.
- લેસર સર્જરી (Laser Surgery): અત્યારે આ સૌથી લોકપ્રિય છે. લેસર કિરણો દ્વારા મસાને ઓગાળી દેવામાં આવે છે. આમાં ટાંકા આવતા નથી અને રિકવરી ઝડપી આવે છે.
૪. આયુર્વેદિક સારવાર: ક્ષારસૂત્ર (Ksharsutra)
આયુર્વેદમાં મસા માટે ‘ક્ષારસૂત્ર’ પદ્ધતિ ખૂબ જ અસરકારક માનવામાં આવે છે. આમાં એક ખાસ પ્રકારના ઔષધિય દોરા વડે મસાને બાંધવામાં આવે છે, જેથી તે ધીમે ધીમે કપાઈને મટી જાય છે.
પરેજી (શું ન ખાવું?):
- વધુ પડતું મરચું અને તેજ મસાલેદાર ખોરાક.
- મેંદાની આઈટમ્સ (પિઝા, બર્ગર, બ્રેડ).
- વધારે પડતી ચા કે કોફી.
- તળેલો ખોરાક અને જંક ફૂડ.
સૌથી અગત્યની સલાહ: કોઈ પણ દવા કે ટ્રીટમેન્ટ લેતા પહેલા ફેમિલી ડોક્ટર કે સર્જનની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે.
હરસ / મસાના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
હરસ-મસાની શરૂઆતની સ્થિતિમાં ઘરેલું ઉપચાર ખૂબ જ ફાયદાકારક સાબિત થાય છે. આ ઉપચારોનો મુખ્ય હેતુ કબજિયાત દૂર કરવાનો અને મસાના સોજામાં રાહત આપવાનો હોય છે.
અહીં કેટલાક અસરકારક ઘરગથ્થુ ઉપચારો છે:
૧. અસરકારક અને સરળ ઉપાયો
- સિટ્ઝ બાથ (Sitz Bath): એક મોટા ટબમાં નવશેકું ગરમ પાણી ભરીને તેમાં ૧૦-૧૫ મિનિટ બેસવું. આનાથી ગુદામાર્ગના સ્નાયુઓને આરામ મળે છે, સોજો ઉતરે છે અને પીડામાં રાહત થાય છે. પાણીમાં થોડું સિંધવ મીઠું પણ નાખી શકાય.
- વધારે પાણી પીવો: દિવસ દરમિયાન ઓછામાં ઓછું ૩ થી ૪ લિટર પાણી પીવાનું રાખો. પાણી મળને નરમ બનાવે છે, જેથી મળત્યાગ વખતે જોર કરવું પડતું નથી.
- પપૈયું: દરરોજ રાત્રે અથવા સવારે પપૈયું ખાવાની આદત પાડો. પપૈયું કુદરતી રીતે કબજિયાત દૂર કરવા માટે શ્રેષ્ઠ ફળ માનવામાં આવે છે.
૨. રસોડામાં ઉપલબ્ધ ઔષધિઓ
- છાશ (Buttermilk): બપોરના ભોજનમાં છાશ લેવી હિતકારી છે. છાશમાં થોડું જીરું પાવડર અને સિંધવ મીઠું નાખીને પીવાથી પાચન સુધરે છે અને મસામાં રાહત મળે છે.
- ત્રિફળા ચૂર્ણ: રાત્રે સૂતી વખતે એક ચમચી ત્રિફળા ચૂર્ણ નવશેકા પાણી સાથે લેવાથી સવારે પેટ સાફ આવે છે અને કબજિયાત રહેતી નથી.
- એલોવેરા (કુંવારપાઠું): જો મસા બહારના ભાગમાં હોય, તો તાજા એલોવેરા જેલને મસા પર લગાવવાથી બળતરા અને ખંજવાળમાં રાહત મળે છે.
- ઈસબગુલ (Isabgol): રાત્રે દૂધ કે પાણી સાથે ઈસબગુલ લેવાથી મળ નરમ બને છે.
૩. અન્ય પ્રયોગો
- અંજીર: ૨-૩ સૂકા અંજીરને રાત્રે પાણીમાં પલાળી દો અને સવારે ખાલી પેટે તેને ચાવીને ખાઈ જાઓ. આ પ્રયોગ ૧૫-૨૦ દિવસ કરવાથી જૂની કબજિયાત મટે છે.
- નાળિયેરનું પાણી: શરીરમાં ઠંડક જાળવી રાખવા માટે નાળિયેર પાણી પણ ખૂબ મદદરૂપ થાય છે.
- કિસમિસ: રાત્રે કિસમિસ પલાળીને સવારે ખાવાથી પણ પેટ સાફ રહે છે.
શું સાવધાની રાખવી?
| શું કરવું | શું ન કરવું |
| ફાઈબરવાળો ખોરાક ખાવો (શાકભાજી, ફળ). | તીખું, તળેલું અને વધુ મસાલેદાર ન ખાવું. |
| શૌચક્રિયા માટે કુદરતી વેગ આવે ત્યારે જ જવું. | શૌચાલયમાં બેસીને બહુ જોર ન કરવું. |
| દરરોજ થોડું ચાલવું અથવા કસરત કરવી. | લાંબો સમય એક જ જગ્યાએ બેસી ન રહેવું. |
ચેતવણી: જો મસામાંથી લોહી વધારે પડતું હોય અથવા દુખાવો અસહ્ય હોય, તો માત્ર ઘરેલું ઉપચાર પર નિર્ભર ન રહેતા તાત્કાલિક ડોક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
હરસ / મસાનું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
રસ-મસાનું જોખમ ઘટાડવા માટે તમારે તમારી જીવનશૈલી અને ખાનપાનમાં કેટલાક પાયાના ફેરફારો કરવાની જરૂર છે. મસા થવાનું મુખ્ય કારણ કબજિયાત અને નસો પર પડતું દબાણ છે, તેથી તેને રોકવા માટે નીચેની બાબતોનું પાલન કરવું જોઈએ:
૧. આહારમાં સુધારો (Dietary Changes)
- ફાઈબરનું પ્રમાણ વધારો: તમારા ખોરાકમાં રેસાવાળા પદાર્થો (Fiber) ઉમેરો. આ માટે લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, તાજા ફળો (છાલ સાથે), આખા અનાજ, કઠોળ અને ઓટ્સ ખાઓ. ફાઈબર મળને નરમ બનાવે છે અને જથ્થો વધારે છે, જેથી તે સરળતાથી બહાર નીકળી શકે.
- પુષ્કળ પાણી પીવો: દિવસ દરમિયાન ઓછામાં ઓછું ૮-૧૦ ગ્લાસ પાણી પીવો. ફાઈબર ત્યારે જ કામ કરે છે જ્યારે શરીરમાં પૂરતું પાણી હોય.
- કુદરતી રેચક પદાર્થો: પપૈયું, અંજીર અને સફરજન જેવા ફળો નિયમિત ખાવાથી કબજિયાત થતી નથી.
૨. શૌચાલયની આદતોમાં ફેરફાર
- વધારે જોર ન કરો: મળત્યાગ વખતે ક્યારેય વધારે પડતું જોર (Straining) ન લગાવો. આનાથી ગુદામાર્ગની નસો પર દબાણ આવે છે અને તે ફૂલી જાય છે.
- તાત્કાલિક જવું: જ્યારે પણ શૌચની ઈચ્છા થાય, ત્યારે તેને રોકી ન રાખો. જો તમે વિલંબ કરશો, તો મળ સુકાઈ જશે અને બહાર કાઢવામાં તકલીફ પડશે.
- સમય મર્યાદા: શૌચાલયમાં લાંબો સમય બેસી ન રહો. ખાસ કરીને ત્યાં મોબાઈલ ફોન વાપરવાની કે પુસ્તક વાંચવાની આદત ટાળો, કારણ કે તેનાથી ગુદાના ભાગ પર સતત દબાણ રહે છે.
૩. શારીરિક સક્રિયતા
- નિયમિત કસરત: દરરોજ ૨૦-૩૦ મિનિટ ઝડપથી ચાલવું અથવા યોગ કરવાથી પાચનતંત્ર સક્રિય રહે છે અને આંતરડાની હિલચાલ સુધરે છે.
- વજન નિયંત્રણમાં રાખો: જો તમારું વજન વધારે હોય, તો તે પેલ્વિક વિસ્તારમાં નસો પર દબાણ વધારે છે. વજન ઘટાડવાથી મસાનું જોખમ ઘટે છે.
- લાંબા સમય સુધી બેસવાનું ટાળો: જો તમારી નોકરી બેઠા-બેઠા કરવાની હોય, તો દર એક કલાકે થોડી મિનિટો માટે ઊભા થઈને ચાલો.
૪. આ વસ્તુઓથી દૂર રહો
- તીખો અને તળેલો ખોરાક: વધુ પડતું મરચું, તેલ અને મસાલેદાર ખોરાક પાચન બગાડે છે અને મળમાર્ગમાં બળતરા પેદા કરે છે.
- મેંદો અને જંક ફૂડ: પિઝા, બર્ગર, બિસ્કિટ અને મેંદાની વસ્તુઓ મળને કઠણ બનાવે છે, જે જોખમ વધારે છે.
- નશાના પદાર્થો: વધુ પડતી ચા, કોફી, ધૂમ્રપાન કે દારૂનું સેવન પાચનતંત્ર પર ખરાબ અસર કરે છે.
યાદ રાખવા જેવી બાબત:
જો તમને વારંવાર કબજિયાત રહેતી હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ ક્યારેક ઈસબગુલ કે હળવા રેચક ચૂર્ણ લઈ શકાય છે જેથી સમસ્યા ગંભીર ન બને.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું? – હરસ / મસા
રસ-મસાની સમસ્યામાં ઘણા લોકો શરમના કારણે ડૉક્ટર પાસે જવાનું ટાળતા હોય છે, પરંતુ અમુક પરિસ્થિતિઓમાં વિલંબ કરવો જોખમી બની શકે છે. નીચે મુજબના સંજોગોમાં તમારે તાત્કાલિક ડૉક્ટર (Proctologist/Surgeon) નો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
૧. મળત્યાગ વખતે લોહી પડવું
જો તમને શૌચ ક્રિયા દરમિયાન લોહી દેખાય, તો તેને સામાન્ય માનીને અવગણશો નહીં. જો કે તે મસાનું મુખ્ય લક્ષણ છે, પરંતુ લોહી પડવાના અન્ય ગંભીર કારણો (જેમ કે આંતરડાનું કેન્સર અથવા કોલાઈટિસ) પણ હોઈ શકે છે. તેથી તેનું નિદાન કરાવવું અનિવાર્ય છે.
૨. અસહ્ય દુખાવો અને સોજો
જો તમને મળમાર્ગની આસપાસ ખૂબ જ તીવ્ર દુખાવો થતો હોય, જે બેસતી વખતે કે ચાલતી વખતે પણ અસહ્ય બની જાય, તો તે થ્રોમ્બોઝ્ડ હેમોરોઈડ્સ (મસામાં લોહીની ગાંઠ જામી જવી) નું ચિહ્ન હોઈ શકે છે.
૩. મસા બહાર નીકળી આવવા
જો મળત્યાગ વખતે મસા બહાર આવે અને તે પોતાની મેળે અંદર ન જાય અથવા તેને હાથેથી અંદર ધકેલવા પડે, તો આ સમસ્યા ‘Grade 3’ કે ‘Grade 4’ પર પહોંચી ગઈ છે તેમ સમજવું. આ સ્થિતિમાં તબીબી સારવાર જરૂરી છે.
૪. ઘરગથ્થુ ઉપચારો નિષ્ફળ જાય ત્યારે
જો તમે એક અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી ઘરેલું ઉપચાર (વધુ પાણી, ફાઈબર, ક્રીમ) કર્યા હોય અને તેમ છતાં કોઈ સુધારો ન જણાય, તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
૫. અન્ય ગંભીર ચિહ્નો દેખાય ત્યારે:
- નબળાઈ અને ચક્કર: સતત લોહી પડવાને કારણે શરીરમાં લોહીની કમી (એનિમિયા) થઈ શકે છે, જેનાથી ચક્કર આવે અથવા શ્વાસ ચઢે.
- મળનો રંગ બદલાવો: જો મળનો રંગ કાળો કે મરૂન જેવો દેખાય (જે અંદરના ભાગે રક્તસ્ત્રાવ સૂચવે છે).
- તાવ અને પરુ: જો મસાની આસપાસના ભાગમાંથી પરુ (Pus) નીકળે અથવા તાવ આવે, તો તે ચેપ (Infection) હોઈ શકે છે.
ડૉક્ટર પાસે જતી વખતે કઈ તૈયારી રાખવી?
- તમારા લક્ષણો ક્યારથી શરૂ થયા છે તેની નોંધ રાખો.
- તમે અત્યાર સુધી કઈ દવાઓ કે ઘરેલું નુસખાઓ કર્યા છે તેની માહિતી આપો.
- તમારા ખોરાક અને કબજિયાતની આદતો વિશે સાચું જણાવો.
યાદ રાખો: શરૂઆતના તબક્કે મસાની સારવાર દવાથી થઈ શકે છે, પરંતુ મોડું કરવાથી ઓપરેશનની જરૂર પડી શકે છે.
નિષ્કર્ષ
હરસ-મસા એ શરમ રાખવાની બાબત નથી, પણ કાળજી લેવાની બાબત છે. જો તમે તમારા આહારમાં સુધારો કરો અને કબજિયાત ન થવા દો, તો આ સમસ્યામાંથી કાયમી મુક્તિ મળી શકે છે. યોગ અને પ્રાણાયામ (જેમ કે કપાલભાતી) પણ પાચનતંત્રને મજબૂત કરી મસાને રોકવામાં મદદ કરે છે.
