ઑસ્ટિયોપોરોસિસ (Osteoporosis) કારણો, લક્ષણો અને ઉપાયો

Table of Contents

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ (Osteoporosis): હાડકાં પોલા થવાના કારણો, લક્ષણો અને મજબૂતી માટેના ઉપાયો

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે ‘પોલા હાડકાં’. આ એક એવી તબીબી સ્થિતિ છે જેમાં હાડકાંની ઘનતા (Density) અને ગુણવત્તા ધીમે ધીમે ઘટતી જાય છે. પરિણામે, હાડકાં એટલા નાજુક અને બરડ બની જાય છે કે સામાન્ય છીંક ખાવાથી, નમવાથી કે હળવા ધક્કાથી પણ તે તૂટી શકે છે. તેને ઘણીવાર ‘સાયલન્ટ કિલર’ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેના કોઈ દેખીતા લક્ષણો હોતા નથી.

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ ના કારણો શું છે?

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ થવાના મુખ્ય કારણોને નીચે મુજબ સમજાવી શકાય છે. આપણું શરીર સતત જૂના હાડકાંને તોડીને નવા હાડકાં બનાવતું હોય છે, પરંતુ જ્યારે નવા હાડકાં બનવાની પ્રક્રિયા ધીમી પડે અને જૂના હાડકાં ઝડપથી નબળા પડે ત્યારે ઑસ્ટિયોપોરોસિસ થાય છે.

આ માટેના જવાબદાર કારણોને મુખ્યત્વે ચાર ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:

૧. જીવનશૈલી અને આહારના કારણો

કેલ્શિયમની ઉણપ: લાંબા સમય સુધી આહારમાં કેલ્શિયમની કમી હાડકાંને નબળા પાડે છે.
વિટામિન-D ની કમી: શરીરમાં કેલ્શિયમ શોષવા માટે વિટામિન-D અનિવાર્ય છે. સૂર્યપ્રકાશનો અભાવ અને ખોટો આહાર આ ઉણપ પેદા કરે છે.
બેઠાડું જીવન: જે લોકો શારીરિક મહેનત કે કસરત ઓછી કરે છે, તેમના હાડકાં સમય જતાં નબળા પડે છે.
વ્યસનો: વધુ પડતું ધૂમ્રપાન અને દારૂનું સેવન હાડકાની ઘનતા ઘટાડે છે.

૨. હોર્મોનલ (અંતઃસ્ત્રાવી) કારણો

મેનોપોઝ: સ્ત્રીઓમાં રજોનિવૃત્તિ (Menopause) પછી ‘ઈસ્ટ્રોજન’ હોર્મોનનું સ્તર ઘટે છે, જે હાડકાં નબળા પડવાનું સૌથી મોટું કારણ છે.
ટેસ્ટોસ્ટેરોનનો ઘટાડો: પુરુષોમાં વધતી ઉંમરે ટેસ્ટોસ્ટેરોન હોર્મોન ઘટવાથી પણ આ સમસ્યા થઈ શકે છે.
થાઈરોઈડ: થાઈરોઈડ ગ્રંથિની અતિશય સક્રિયતા (Hyperthyroidism) પણ હાડકાંને નુકસાન કરે છે.

૩. તબીબી કારણો અને દવાઓ

દવાઓની આડઅસર: લાંબા સમય સુધી સ્ટેરોઈડ્સ (Corticosteroids), કેન્સરની દવાઓ કે એપીલેપ્સી (ખેંચ) ની દવાઓ લેવાથી હાડકાં બરડ બને છે.
બીમારીઓ: કિડની કે લિવરની ગંભીર બીમારીઓ, કેન્સર, સંધિવા (Rheumatoid Arthritis) અથવા પાચનતંત્રને લગતા રોગો આ જોખમ વધારે છે.

૪. અન્ય પરિબળો

ઉંમર: ૩૦ વર્ષની ઉંમર પછી અસ્થિ નિર્માણની પ્રક્રિયા ધીમી થાય છે, તેથી વૃદ્ધોમાં આ જોખમ વધુ હોય છે.
આનુવંશિકતા: જો પરિવારમાં માતા-પિતા કે ભાઈ-બહેનને ઑસ્ટિયોપોરોસિસ હોય, તો તમને થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
શરીરનું કદ: જે લોકો શારીરિક રીતે ખૂબ પાતળા કે નાનું માળખું ધરાવે છે, તેમનામાં અસ્થિ જથ્થો ઓછો હોવાથી જોખમ વધુ રહે છે.

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?

ઑસ્ટિયોપોરોસિસને ‘સાઇલન્ટ કિલર’ કહેવામાં આવે છે કારણ કે શરૂઆતના તબક્કામાં હાડકાં ઘસાતા હોય ત્યારે કોઈ પણ પીડા કે લક્ષણો દેખાતા નથી. મોટાભાગના લોકોને ત્યારે જ ખબર પડે છે જ્યારે કોઈ સામાન્ય ઈજાને કારણે હાડકું તૂટી જાય.

તેમ છતાં, શરીર કેટલાક એવા સંકેતો આપે છે જેનાથી આ બીમારીની ઓળખ થઈ શકે છે:

૧. શરૂઆતના (સૂક્ષ્મ) ચિહ્નો

જ્યારે હાડકાં નબળા પડવાની શરૂઆત થાય, ત્યારે આ લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:

પેઢાનું નીચે ઉતરી જવું (Receding Gums): જો જડબાનું હાડકું નબળું પડે, તો પેઢા નીચે ઉતરી શકે છે અથવા દાંત ઢીલા પડી શકે છે.
પકડ નબળી પડવી (Weak Grip Strength): હાથની પકડ નબળી પડવી એ પણ હાડકાની ઓછી ઘનતાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
નખ બરડ થવા: નખ વારંવાર તૂટી જવા અથવા નબળા પડી જવા.

૨. રોગ વધ્યા પછીના મુખ્ય લક્ષણો

જ્યારે ઑસ્ટિયોપોરોસિસ ગંભીર બને, ત્યારે નીચે મુજબના ચિહ્નો સ્પષ્ટ દેખાય છે:

પીઠ કે કમરનો તીવ્ર દુખાવો: કરોડરજ્જુના મણકામાં ફ્રેક્ચર કે દબાણને કારણે કાયમી પીઠનો દુખાવો રહેવો.
ઊંચાઈમાં ઘટાડો: સમય જતાં વ્યક્તિની ઊંચાઈ ૧ થી ૨ ઇંચ જેટલી ઘટી શકે છે.
શરીરનો વળાંક (Stooped Posture): કરોડરજ્જુ નબળી પડવાને કારણે શરીર આગળની તરફ ઝૂકી જાય છે, જેને ‘ખૂંધ’ (Dowager’s Hump) કહેવામાં આવે છે.
ઝડપથી ફ્રેક્ચર થવું: સામાન્ય રીતે પડવાથી, નમવાથી કે જોરથી ખાંસી ખાવાથી પણ થાપા, કાંડા કે કરોડરજ્જુનું હાડકું તૂટી જવું.

૩. અન્ય ચિહ્નો

ચાલવામાં તકલીફ પડવી અથવા સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી થવી.
રાત્રે પગમાં ખેંચાણ (Cramps) આવવા.

મહત્વની સલાહ: જો તમારી ઉંમર ૫૦ થી વધુ હોય અને તમને ઉપર મુજબના કોઈ પણ લક્ષણો જણાય, તો ડૉક્ટર પાસે DEXA Scan (Bone Density Test) કરાવવો હિતાવહ છે.

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ એ એક એવી બીમારી છે જેને ઘણીવાર ‘સાઇલન્ટ ડિસીઝ’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે હાડકું તૂટે નહીં ત્યાં સુધી તેનાં લક્ષણો જણાતા નથી. તેથી, તેનું સમયસર નિદાન કરવું ખૂબ મહત્વનું છે. તેના નિદાન માટે નીચે મુજબની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે:

૧. મુખ્ય ટેસ્ટ: DEXA સ્કેન (Bone Density Test)

ઑસ્ટિયોપોરોસિસના નિદાન માટે આ સૌથી મહત્વનો અને સચોટ ટેસ્ટ છે.

DEXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry): આ એક પ્રકારનો ખાસ એક્સ-રે છે જે તમારા હાડકાંમાં કેલ્શિયમ અને અન્ય મિનરલ્સનું પ્રમાણ માપે છે. સામાન્ય રીતે તે થાપા (Hip) અને કરોડરજ્જુ (Spine) ના હાડકાંની તપાસ કરે છે.
T-Score (ટી-સ્કોર): આ ટેસ્ટના રિપોર્ટમાં એક ‘T-score’ આપવામાં આવે છે:
- -૧.૦ કે તેથી વધુ: હાડકાંની ઘનતા સામાન્ય છે.
- -૧.૧ થી -૨.૪: આ સ્થિતિને ઓસ્ટિયોપેનિયા કહેવાય છે (હાડકાં નબળા પડવાની શરૂઆત).
- -૨.૫ કે તેથી ઓછું: આનો અર્થ છે કે વ્યક્તિને ઑસ્ટિયોપોરોસિસ છે.

૨. ફ્રેક્ચર રિસ્ક એસેસમેન્ટ (FRAX)

ડૉક્ટરો ઘણીવાર FRAX (Fracture Risk Assessment Tool) નો ઉપયોગ કરે છે. આ એક ગણતરી પદ્ધતિ છે જે તમારી ઉંમર, વજન, જાતિ, ધૂમ્રપાનની આદત અને પારિવારિક ઇતિહાસના આધારે આગામી ૧૦ વર્ષમાં હાડકું તૂટવાનું કેટલું જોખમ છે તેનું અનુમાન લગાવે છે.

૩. બ્લડ અને યુરિન ટેસ્ટ (લોહી અને પેશાબની તપાસ)

હાડકાં નબળા પડવાનું કારણ જાણવા માટે ડૉક્ટર કેટલાક લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરાવી શકે છે:

કેલ્શિયમ અને વિટામિન-D નું સ્તર તપાસવા.
થાઈરોઈડ અથવા અન્ય હોર્મોન્સનું સંતુલન તપાસવા.
કિડની અથવા લિવરની બીમારી છે કે કેમ તે જાણવા.

૪. અન્ય ઇમેજિંગ ટેસ્ટ

X-Ray: સામાન્ય એક્સ-રે દ્વારા હાડકાની ઘનતા ચોકસાઈથી માપી શકાતી નથી, પરંતુ જો કોઈ હાડકું પહેલેથી જ તૂટી ગયું હોય તો તે જાણી શકાય છે.
CT Scan: કરોડરજ્જુના હાડકાંની સ્થિતિ જાણવા માટે ક્યારેક સ્પાઇનલ સીટી સ્કેનનો ઉપયોગ થાય છે.

૫. શારીરિક તપાસ અને ઇતિહાસ

ડૉક્ટર તમારી શારીરિક તપાસ કરશે અને નીચેની બાબતો વિશે પૂછશે:

શું તમારી ઊંચાઈ પહેલા કરતા ઓછી થઈ છે?
શું પરિવારમાં કોઈને ઑસ્ટિયોપોરોસિસની સમસ્યા છે?
શું તમે લાંબા સમયથી સ્ટેરોઈડ કે અન્ય કોઈ દવાઓ લઈ રહ્યા છો?

કોણે નિદાન કરાવવું જોઈએ?

૬૫ વર્ષથી વધુ ઉંમરની મહિલાઓ અને ૭૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના પુરુષો.
૫૦ વર્ષ પછી જેમનું હાડકું સામાન્ય ઈજામાં પણ તૂટી ગયું હોય.
મેનોપોઝ (રજોનિવૃત્તિ) પછીની એવી મહિલાઓ જેમને જોખમી પરિબળો હોય.

જો તમને કમરનો સતત દુખાવો રહેતો હોય કે ઊંચાઈમાં ઘટાડો જણાય, તો તમારે તમારા ફેમિલી ડોક્ટર અથવા ઓર્થોપેડિક (હાડકાના નિષ્ણાત) પાસે જઈને આ તપાસ કરાવવી જોઈએ.

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ ની સારવાર શું છે?

ઑસ્ટિયોપોરોસિસની સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હાડકાંને મજબૂત બનાવવાનો, હાડકાંના ઘસારાને રોકવાનો અને ફ્રેક્ચર (હાડકું તૂટવું) થવાનું જોખમ ઘટાડવાનો છે. ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે જીવનશૈલીમાં ફેરફાર, આહાર અને દવાઓનું સંયોજન સૂચવે છે.

સારવારના મુખ્ય પાસાઓ નીચે મુજબ છે:

૧. દવાઓ (Medications)

ડૉક્ટર હાડકાની ઘનતા અને ફ્રેક્ચરના જોખમના આધારે નીચે મુજબની દવાઓ આપી શકે છે:

બિસ્ફોસ્ફોનેટ્સ (Bisphosphonates): આ સૌથી સામાન્ય દવાઓ છે જે હાડકાના નુકસાનને અટકાવે છે.
હોર્મોનલ થેરાપી: મેનોપોઝ પછી સ્ત્રીઓમાં ‘ઈસ્ટ્રોજન’ થેરાપી મદદરૂપ થઈ શકે છે. પુરુષોમાં જો ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઓછું હોય, તો તેની સારવાર કરવામાં આવે છે.
ડેનોસુમેબ (Denosumab): આ એક ઇન્જેક્શન છે જે દર ૬ મહિને લેવાનું હોય છે, જે હાડકાની ઘનતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
બોન-બિલ્ડિંગ એજન્ટ્સ: જો ઑસ્ટિયોપોરોસિસ ગંભીર હોય, તો નવી અસ્થિ બનાવતી દવાઓ (જેમ કે Teriparatide) આપવામાં આવે છે.

૨. પોષક તત્વો અને સપ્લિમેન્ટ્સ

દવાઓની સાથે શરીરને જરૂરી પોષણ મળવું અનિવાર્ય છે:

કેલ્શિયમ: પુખ્ત વ્યક્તિને રોજના આશરે ૧૦૦૦ થી ૧૨૦૦ મિલિગ્રામ કેલ્શિયમની જરૂર હોય છે. ખોરાકમાંથી ન મળે તો ડૉક્ટર કેલ્શિયમની ગોળીઓ આપે છે.
વિટામિન-D: કેલ્શિયમને શરીરમાં પચાવવા માટે વિટામિન-D જરૂરી છે. આ માટે સૂર્યપ્રકાશ ઉપરાંત વિટામિન-D ના સપ્લિમેન્ટ્સ લેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

૩. આહારમાં ફેરફાર

ડેરી પ્રોડક્ટ્સ: દૂધ, દહીં અને પનીરનું સેવન વધારવું.
લીલા શાકભાજી: પાલક, બ્રોકોલી અને મેથી જેવા શાકભાજી લેવા.
પ્રોટીન: હાડકાના સ્વાસ્થ્ય માટે પૂરતું પ્રોટીન લેવું જરૂરી છે.

૪. કસરત અને જીવનશૈલી

વેઈટ-બેરિંગ એક્સરસાઇઝ: દરરોજ ૩૦ મિનિટ ઝડપથી ચાલવું, સીડી ચઢવી અથવા ડાન્સ કરવો હાડકાંને મજબૂત બનાવે છે.
સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ: હળવા વજન ઉઠાવવાની કસરતો સ્નાયુ અને હાડકાં બંને માટે ફાયદાકારક છે.
બેલેન્સ ટ્રેનિંગ: યોગ કે તાઈ-ચી જેવી કસરતો કરવાથી શરીરનું સંતુલન જળવાય છે અને પડવાનું જોખમ ઘટે છે.
વ્યસન મુક્તિ: ધૂમ્રપાન અને દારૂનું સેવન સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું જોઈએ.

૫. પડતા બચવા માટેની સાવચેતી (Fall Prevention)

ઑસ્ટિયોપોરોસિસના દર્દીઓ માટે પડવું એ સૌથી જોખમી છે. તેનાથી બચવા માટે:

ઘરમાં પૂરતો પ્રકાશ રાખવો.
બાથરૂમમાં ગ્રેબ બાર (પકડવા માટેના પાઈપ) અને લપસી ન જવાય તેવી સાદડી રાખવી.
નિયમિત આંખોની તપાસ કરાવી ચશ્માના નંબર ચેક કરાવવા.

ચેતવણી: કોઈ પણ દવા ડૉક્ટરની સલાહ વગર શરૂ ન કરવી, કારણ કે દરેક દર્દીની જરૂરિયાત અલગ હોય છે.

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ માટે ઘરગથ્થુ ઉપચાર એ મુખ્યત્વે હાડકાંને વધુ નબળા પડતા અટકાવવા અને કેલ્શિયમ તેમજ વિટામિન-D ની ઉણપને કુદરતી રીતે પૂરી કરવા પર આધારિત છે.

અહીં કેટલાક અસરકારક અને સરળ ઘરગથ્થુ ઉપચારો છે:

૧. તલનું સેવન (Sesame Seeds)

તલ કેલ્શિયમનો ઉત્તમ સ્ત્રોત છે.

રીત: દરરોજ સવારે ૧ ચમચી સફેદ તલ ચાવીને ખાવા અથવા તેને હળવા શેકીને પાવડર બનાવીને ખોરાકમાં લેવા. તે હાડકાંની મજબૂતી માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક છે.

૨. મેથીના દાણા

મેથીમાં એવા તત્વો હોય છે જે હાડકાંના ઘસારાને રોકવામાં મદદ કરે છે.

રીત: ૧ ચમચી મેથીના દાણાને રાત્રે પાણીમાં પલાળી દો. સવારે ખાલી પેટે તે પાણી પીવું અને દાણા ચાવીને ખાઈ જવા.

૩. બદામ અને અખરોટ

બદામમાં કેલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ અને મેંગેનીઝ હોય છે જે અસ્થિ નિર્માણમાં મદદ કરે છે.

રીત: રાત્રે ૫-૬ બદામ પલાળીને સવારે તેની છાલ કાઢીને ખાવી. અખરોટ પણ હાડકાના સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ છે.

૪. રાગી (નાચણી)

રાગી એ તમામ અનાજમાં સૌથી વધુ કેલ્શિયમ ધરાવતું ધાન્ય છે.

ઉપયોગ: ઘઉંના લોટમાં રાગીનો લોટ ભેળવીને રોટલી બનાવી શકાય અથવા રાગીની રાબ (કાંજી) બનાવીને પી શકાય.

૫. સૂર્યપ્રકાશ (વિટામિન-D)

વિટામિન-D વગર શરીર કેલ્શિયમ પચાવી શકતું નથી.

રીત: દરરોજ સવારે સૂર્યોદય સમયે ૧૦ થી ૧૫ મિનિટનો કુમળો તડકો લેવો. સવારના તડકામાં બેસવાથી શરીર કુદરતી રીતે વિટામિન-D બનાવે છે.

૬. દૂધ અને હળદર

દૂધ કેલ્શિયમથી ભરપૂર છે અને હળદર હાડકાના સોજા ઘટાડે છે.

રીત: રાત્રે સૂતા પહેલા એક ગ્લાસ ગરમ દૂધમાં ચપટી હળદર નાખીને પીવું.

૭. અન્ય મહત્વની સાવચેતીઓ

મીઠું ઓછું ખાવું: વધુ પડતું મીઠું ખાવાથી પેશાબ વાટે કેલ્શિયમ શરીરમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.
લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી: પાલક, બ્રોકોલી અને મેથી જેવી ભાજીનું સેવન વધારવું.
કેફીનનો ત્યાગ: વધુ પડતી ચા કે કોફી હાડકાંને નબળા પાડે છે, તેથી તેનું પ્રમાણ ઓછું રાખવું.

યાદ રાખો: ઘરગથ્થુ ઉપચાર એ સંતુલિત આહારનો ભાગ છે. જો તમને અગાઉ કોઈ ફ્રેક્ચર થયું હોય અથવા તમારી ઉંમર વધુ હોય, તો આ ઉપચારની સાથે ડૉક્ટરની સલાહ મુજબની દવાઓ લેવી અનિવાર્ય છે.

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?

ઑસ્ટિયોપોરોસિસનું જોખમ ઘટાડવા માટે તમારે નાની ઉંમરથી જ હાડકાંની ‘બેંક બેલેન્સ’ (Bone Density) વધારવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. જો તમારી ઉંમર વધારે હોય, તો પણ જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરીને તમે હાડકાંને વધુ નબળા પડતા અટકાવી શકો છો.

જોખમ ઘટાડવા માટેના મુખ્ય પાંચ સ્તંભો નીચે મુજબ છે:

૧. આહારમાં સુધારો (Nutritional Strategy)

હાડકાંના બંધારણ માટે યોગ્ય પોષણ પાયાની જરૂરિયાત છે:

કેલ્શિયમ વધારો: દૂધ, દહીં, છાસ, પનીર, રાગી, સોયાબીન અને લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી દરરોજ લો.
વિટામિન-D: સવારનો ૧૦-૧૫ મિનિટનો તડકો લો. જો જરૂર જણાય તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ વિટામિન-D ના સપ્લિમેન્ટ્સ લો.
પ્રોટીન: હાડકાંનો મોટો ભાગ પ્રોટીનનો બનેલો છે, તેથી દાળ, કઠોળ અને ડેરી ઉત્પાદનો પૂરતા પ્રમાણમાં લો.

૨. શારીરિક પ્રવૃત્તિ (Exercise)

હાડકાં સ્નાયુઓ જેવા હોય છે; તમે તેનો જેટલો ઉપયોગ કરશો, તેટલા તે મજબૂત થશે:

વેઇટ-બેરિંગ એક્સરસાઇઝ: ઝડપથી ચાલવું (Brisk Walking), જોગિંગ, સીડી ચઢવી અથવા ડાન્સ કરવો.
રેઝિસ્ટન્સ ટ્રેનિંગ: હળવા વજન ઉઠાવવા અથવા ઇલાસ્ટિક બેન્ડની મદદથી કસરત કરવી.
બેલેન્સ અને પોશ્ચર: યોગ અને પ્રાણાયામ કરવાથી શરીરનું સંતુલન સુધરે છે, જેથી ભવિષ્યમાં પડી જવાનું જોખમ ઘટે છે.

૩. હાનિકારક આદતોનો ત્યાગ

મીઠાનો વપરાશ ઘટાડો: વધુ પડતું મીઠું લોહીમાંથી કેલ્શિયમ ખેંચીને પેશાબ વાટે બહાર કાઢી નાખે છે.
ધૂમ્રપાન અને દારૂ: આ બંને વસ્તુઓ શરીરમાં અસ્થિ નિર્માણની પ્રક્રિયામાં સીધો અવરોધ ઊભો કરે છે.
સોફ્ટ ડ્રિંક્સ અને કેફીન: વધુ પડતા કોલા અને કોફીનું સેવન હાડકાંની ઘનતા ઘટાડી શકે છે.

૪. સુરક્ષિત વાતાવરણ (Fall Prevention)

ઘણીવાર ઑસ્ટિયોપોરોસિસમાં હાડકું ત્યારે જ તૂટે છે જ્યારે વ્યક્તિ પડી જાય. જોખમ ઘટાડવા માટે:

ઘરમાં લપસી ન જવાય તેવા પગરખાં પહેરો.
બાથરૂમ અને દાદર પાસે પૂરતો પ્રકાશ અને પકડવા માટેના હેન્ડલ રાખો.
નિયમિત આંખોની તપાસ કરાવો જેથી ચાલતી વખતે સંતુલન જળવાય.

૫. નિયમિત તપાસ (Screening)

BMD ટેસ્ટ: જો તમારી ઉંમર ૫૦ થી વધુ હોય અથવા મેનોપોઝ આવી ગયો હોય, તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ‘બોન મિનરલ ડેન્સિટી’ ટેસ્ટ કરાવો.
હોર્મોનલ ચેકઅપ: થાઈરોઈડ કે અન્ય હોર્મોનલ અસંતુલન હોય તો તેની સમયસર સારવાર કરાવો.

ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-ઑસ્ટિયોપોરોસિસ

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ એક ‘છૂપો રોગ’ હોવાથી, ઘણા લોકો ડૉક્ટર પાસે જવામાં મોડું કરી દે છે. નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં તમારે વિલંબ કર્યા વગર ઓર્થોપેડિક (હાડકાના નિષ્ણાત) ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:

૧. જો સામાન્ય ઈજામાં હાડકું તૂટી જાય

જો તમે સામાન્ય રીતે લપસીને પડો, અથવા જોરથી ખાંસી ખાતા કે કોઈ વસ્તુ ઉઠાવતા સમયે કાંડું, થાપો (Hip) કે કરોડરજ્જુ માં ફ્રેક્ચર થાય, તો તે ઑસ્ટિયોપોરોસિસનું સ્પષ્ટ સંકેત છે.

૨. ઊંચાઈમાં ઘટાડો અથવા શારીરિક વળાંક

જો તમને લાગે કે તમારી ઊંચાઈ પહેલા કરતા ૧ થી ૨ ઇંચ ઘટી ગઈ છે.
જો તમારી પીઠ આગળની તરફ ઝૂકી ગઈ હોય અથવા ખૂંધ નીકળતી હોય તેવું જણાય.

૩. સતત પીઠ કે કમરનો દુખાવો

જો તમને લાંબા સમયથી પીઠમાં અસહ્ય દુખાવો રહેતો હોય, જે આરામ કરવા છતાં મટતો ન હોય. આ કરોડરજ્જુના મણકામાં થયેલા ‘કોમ્પ્રેશન ફ્રેક્ચર’નું લક્ષણ હોઈ શકે છે.

૪. મેનોપોઝ (રજોનિવૃત્તિ) પછી

મહિલાઓએ મેનોપોઝ આવ્યા પછી (સામાન્ય રીતે ૪૫-૫૦ વર્ષની ઉંમર બાદ) એકવાર ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ, કારણ કે શરીરમાં ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઘટવાથી હાડકાં ઝડપથી નબળા પડવા લાગે છે.

૫. લાંબા ગાળાની દવાઓનું સેવન

જો તમે નીચે મુજબની દવાઓ લાંબા સમયથી (૩ મહિનાથી વધુ) લેતા હોવ:

સ્ટેરોઈડ્સ (જેમ કે પ્રેડનિસોલોન – સંધિવા કે અસ્થમા માટે).
એપીલેપ્સી (ખેંચ) ની દવાઓ.
કેન્સરની સારવારની દવાઓ.

૬. જોખમી પરિબળો હોય ત્યારે

ભલે તમને કોઈ દુખાવો ન હોય, પણ જો:

તમારી ઉંમર ૬૫ વર્ષ (મહિલા) કે ૭૦ વર્ષ (પુરુષ) થી વધુ હોય.
પરિવારમાં માતા-પિતાને થાપાનું ફ્રેક્ચર કે ઑસ્ટિયોપોરોસિસનો ઇતિહાસ હોય.
તમારું વજન તમારી ઊંચાઈના પ્રમાણમાં ખૂબ જ ઓછું હોય.

ડૉક્ટર પાસે જતી વખતે શું તૈયારી રાખવી?

તમારા જૂના એક્સ-રે કે લેબોરેટરી રિપોર્ટ્સ સાથે રાખો.
તમે હાલમાં જે દવાઓ કે સપ્લિમેન્ટ્સ લેતા હોવ તેની યાદી બનાવો.
તમારી જીવનશૈલી (ખોરાક, કસરત, વ્યસન) વિશે સ્પષ્ટ માહિતી આપો.

નિષ્કર્ષ

ઑસ્ટિયોપોરોસિસ એ વૃદ્ધાવસ્થાનો અનિવાર્ય ભાગ નથી. જો નાની ઉંમરથી જ કેલ્શિયમયુક્ત આહાર અને કસરત પર ધ્યાન આપવામાં આવે, તો હાડકાંની બેંક મજબૂત બનાવી શકાય છે. ૪૦ વર્ષ પછી સ્ત્રીઓએ અને ૫૦ પછી પુરુષોએ એકવાર બોન ડેન્સિટી ટેસ્ટ જરૂર કરાવવો જોઈએ.