હર્પીસ (Herpes) લક્ષણો, કારણો, અને સારવાર

Table of Contents

હર્પીસ (Herpes): લક્ષણો, કારણો, પ્રકારો અને સારવારની સંપૂર્ણ માહિતી

હર્પીસ એક ચેપી રોગ છે જે ત્વચા પર નાના ફોલ્લા અને બળતરા પેદા કરે છે. આ વાયરસ એકવાર શરીરમાં દાખલ થયા પછી ક્યારેય સંપૂર્ણપણે નાશ પામતો નથી, પરંતુ દવાઓ દ્વારા તેને નિયંત્રણમાં રાખી શકાય છે.

હર્પીસ કયા પ્રકારના હોય છે?

હર્પીસ મુખ્યત્વે બે પ્રકારના વાયરસ દ્વારા ફેલાય છે, જેને HSV (Herpes Simplex Virus) કહેવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, એક અન્ય પ્રકાર પણ છે જે અછબડાના વાયરસથી થાય છે.

તેના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:

૧. હર્પીસ સિમ્પ્લેક્સ વાયરસ ટાઇપ-1 (HSV-1)

આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે, જેને ‘ઓરલ હર્પીસ’ (મૌખિક હર્પીસ) પણ કહેવામાં આવે છે.

અસર: તે મુખ્યત્વે મોઢા, હોઠ અને ચહેરાની આસપાસ અસર કરે છે.
લક્ષણો: હોઠ પર નાના પાણી ભરેલા ફોલ્લા (જેને ‘કોલ્ડ સોર્સ’ કહેવાય છે) અને ખંજવાળ.
કેવી રીતે ફેલાય: ચુંબન કરવાથી, એકબીજાના એંઠા વાસણો વાપરવાથી અથવા લિપસ્ટિક/ટુવાલ શેર કરવાથી.

૨. હર્પીસ સિમ્પ્લેક્સ વાયરસ ટાઇપ-2 (HSV-2)

આને ‘જેનિટલ હર્પીસ’ (જનનાંગ હર્પીસ) કહેવામાં આવે છે.

અસર: આ વાયરસ જનનાંગો (Private parts), નિતંબ અથવા ગુદા માર્ગની આસપાસ અસર કરે છે.
લક્ષણો: તે ભાગમાં અત્યંત દુખાવો, બળતરા, પેશાબ કરતી વખતે તકલીફ અને પાણીવાળા ફોલ્લા થવા.
કેવી રીતે ફેલાય: તે મુખ્યત્વે અસુરક્ષિત શારીરિક સંબંધો દ્વારા ફેલાય છે.

૩. હર્પીસ ઝોસ્ટર (Herpes Zoster / Shingles)

આ પ્રકાર ઉપરના બે કરતા અલગ છે. આયુર્વેદમાં તેને ‘વિસર્પ’ પણ કહેવામાં આવે છે.

કારણ: આ તે જ વાયરસ (Varicella-Zoster) છે જે અછબડા (Chickenpox) કરે છે. જે લોકોને પહેલા અછબડા થયા હોય, તેમના શરીરમાં આ વાયરસ સુષુપ્ત અવસ્થામાં રહે છે અને મોટી ઉંમરે અથવા નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિને કારણે ફરી સક્રિય થાય છે.
લક્ષણો: શરીરના કોઈ એક ચોક્કસ ભાગમાં (જેમ કે કમર, છાતી કે પીઠ પર) લાઇનસર લાલ ફોલ્લા નીકળવા અને અસહ્ય ‘કરંટ’ જેવો દુખાવો થવો.

ટૂંકમાં તફાવત:

પ્રકાર	ક્યાં જોવા મળે?	સામાન્ય નામ
HSV-1	મોઢું, હોઠ, જીભ	ઓરલ હર્પીસ
HSV-2	ગુપ્ત ભાગો	જેનિટલ હર્પીસ
Zoster	શરીરની નસો પર (કમર/પીઠ)	શિંગલ્સ (અધરવા)

હર્પીસ ના કારણો શું છે?

હર્પીસ થવાનું મુખ્ય કારણ હર્પીસ સિમ્પ્લેક્સ વાયરસ (HSV) નો ચેપ છે. આ વાયરસ ખૂબ જ ચેપી હોય છે અને એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં સીધા સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે.

હર્પીસ ફેલાવાના અને થવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

૧. સીધો શારીરિક સંપર્ક (Direct Contact)

ચુંબન (Kissing): HSV-1 (ઓરલ હર્પીસ) મુખ્યત્વે ચુંબન દ્વારા ફેલાય છે. જો કોઈ વ્યક્તિના હોઠ પર ફોલ્લા હોય અને તે બીજી વ્યક્તિને સ્પર્શે, તો વાયરસ તરત ફેલાય છે.
ત્વચાનો સ્પર્શ: ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિની ત્વચા પર જ્યાં ફોલ્લા કે ઘા હોય, ત્યાં સ્પર્શ કરવાથી પણ આ વાયરસ લાગી શકે છે.

૨. અસુરક્ષિત શારીરિક સંબંધો

HSV-2 (જેનિટલ હર્પીસ) મુખ્યત્વે જાતીય સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે.
જો સાથીદારને ચેપ હોય, તો તે શારીરિક સંબંધો દરમિયાન બીજી વ્યક્તિમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે. આમાં ઓરલ સેક્સનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેનાથી મોઢાનો હર્પીસ જનનાંગો પર અને જનનાંગોનો હર્પીસ મોઢામાં ફેલાઈ શકે છે.

૩. અંગત વસ્તુઓની વહેંચણી (Shared Items)

જોકે આ વાયરસ શરીરની બહાર લાંબો સમય જીવતો નથી રહેતો, તેમ છતાં નીચેની વસ્તુઓ શેર કરવાથી ચેપ લાગવાનું જોખમ રહે છે:

એકબીજાના ટુવાલ કે કપડાં વાપરવાથી.
રેઝર અથવા ટૂથબ્રશ શેર કરવાથી.
લિપસ્ટિક, લિપ બામ કે ખાવા-પીવાના વાસણો (ચમચી, ગ્લાસ) એકસાથે વાપરવાથી.

૪. નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Weak Immunity)

ઘણીવાર વાયરસ શરીરમાં પહેલેથી જ હોય છે પણ તે ‘સુષુપ્ત’ (Sleeping mode) અવસ્થામાં હોય છે. પરંતુ જ્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડે છે, ત્યારે તે ફરી સક્રિય થાય છે. તેના કારણો હોઈ શકે:

વધારે પડતો માનસિક તણાવ (Stress).
અતિશય થાક.
બીજી કોઈ ગંભીર બીમારી.
સ્ટીરોઈડ જેવી દવાઓનું સેવન.

૫. અન્ય ઉત્તેજક પરિબળો (Triggers)

કેટલાક કિસ્સાઓમાં, નીચેની પરિસ્થિતિઓ હર્પીસને બહાર લાવવામાં મદદ કરે છે:

વધારે પડતો સૂર્યપ્રકાશ (UV Rays) લાગવો.
શરીરમાં હોર્મોનલ ફેરફાર (જેમ કે માસિક ધર્મ દરમિયાન).
ત્વચા પર કોઈ ઈજા કે સર્જરી થઈ હોય.

યાદ રાખવા જેવી બાબત:

હર્પીસનો વાયરસ ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિમાં લક્ષણો ન દેખાતા હોય (એટલે કે ફોલ્લા ન હોય) તો પણ તે વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિને ચેપ લગાડી શકે છે. આ પ્રક્રિયાને ‘એસિમ્પટમેટિક શેડિંગ’ કહેવામાં આવે છે.

હર્પીસ ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?

હર્પીસના લક્ષણો ચેપના પ્રકાર (ઓરલ કે જનનાંગ) અને તે પહેલી વાર થયો છે કે બીજી વાર, તેના પર આધાર રાખે છે. સામાન્ય રીતે, લક્ષણો દેખાય તે પહેલાં શરીરમાં કેટલીક ચેતવણીઓ મળે છે.

હર્પીસના મુખ્ય ચિહ્નો અને લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

૧. શરૂઆતી સંકેતો (ફોલ્લા દેખાય તે પહેલાં)

જ્યારે વાયરસ સક્રિય થાય છે, ત્યારે ત્વચા પર નીચે મુજબનો અનુભવ થાય છે:

ચળ અને ખંજવાળ: જે જગ્યાએ ફોલ્લા થવાના હોય ત્યાં સતત ખંજવાળ આવે છે.
બળતરા અને ઝણઝણાટી: ત્વચા પર સોય ભોંકાતી હોય તેવી ઝણઝણાટી (Tingling) અથવા બળતરા થાય છે.

૨. ફોલ્લા અને ચાંદા (Blisters and Sores)

આ હર્પીસનું સૌથી સ્પષ્ટ લક્ષણ છે:

નાના ફોલ્લા: ત્વચા પર પ્રવાહીથી ભરેલા નાના, લાલ રંગના ફોલ્લાઓનો સમૂહ દેખાય છે.
ઘા પડવા: થોડા દિવસો પછી આ ફોલ્લા ફૂટી જાય છે અને ત્યાં ખુલ્લા ચાંદા (Sores) પડે છે, જેમાંથી પાણી જેવું પ્રવાહી નીકળે છે.
ભીંગડા વળવા: અંતમાં, આ ચાંદા પર પોપડી (Scabs) બાઝી જાય છે અને તે રૂઝાય છે.

૩. હર્પીસના પ્રકાર મુજબ વિશિષ્ટ લક્ષણો

ઓરલ હર્પીસ (મોઢાનો): હોઠની આસપાસ, મોઢાની અંદર, જીભ પર અથવા ગળામાં દુખાવો અને ફોલ્લા થવા. તેને ‘કોલ્ડ સોર્સ’ પણ કહે છે.
જનનાંગ હર્પીસ (Genital): પેનિસ, યોનિમાર્ગ, નિતંબ કે ગુદા માર્ગની આસપાસ ફોલ્લા થવા. આમાં પેશાબ કરતી વખતે અસહ્ય બળતરા થાય છે.

૪. ફ્લૂ જેવા લક્ષણો (પ્રથમ વખત ચેપ લાગ્યો હોય ત્યારે)

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને પહેલીવાર હર્પીસનો ચેપ લાગે છે, ત્યારે તેને આખા શરીરમાં તકલીફ થઈ શકે છે:

મધ્યમથી તેજ તાવ આવવો.
માથાનો દુખાવો અને સ્નાયુઓમાં દુખાવો.
ગળામાં કે સાંધામાં આવેલી ગ્રંથિઓ (Lymph Nodes) માં સોજો આવવો.
ભયંકર થાક લાગવો.

૫. હર્પીસ ઝોસ્ટર (અધરવા/Shingles) ના લક્ષણો

જો તે હર્પીસ ઝોસ્ટર હોય, તો તેના લક્ષણો થોડા અલગ હોય છે:

શરીરની એક જ બાજુએ (દા.ત. કમરની ડાબી બાજુ) પટ્ટાના આકારમાં ફોલ્લા નીકળવા.
ત્વચા પર સ્પર્શ કરવાથી પણ અસહ્ય વીજળીના ઝટકા જેવો દુખાવો થવો.

લક્ષણો ક્યારે ગંભીર બને?

જો નીચેની સ્થિતિ હોય તો તુરંત ડૉક્ટર પાસે જવું:

જો ફોલ્લા આંખની આસપાસ દેખાય (આ દ્રષ્ટિને નુકસાન કરી શકે છે).
જો તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ખૂબ નબળી હોય (દા.ત. ડાયાબિટીસ કે અન્ય ગંભીર બીમારી).
જો ફોલ્લા ૧-૨ અઠવાડિયામાં મટે નહીં.

હર્પીસ નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?

હર્પીસનું નિદાન (Diagnosis) સામાન્ય રીતે ડૉક્ટર દ્વારા શારીરિક તપાસ અને પ્રયોગશાળાના પરીક્ષણો (Lab tests) દ્વારા કરવામાં આવે છે. જો તમને કોઈ શંકાસ્પદ ફોલ્લા કે ચિહ્નો દેખાય, તો ડૉક્ટર નીચે મુજબની પદ્ધતિઓ અપનાવી શકે છે:

૧. શારીરિક તપાસ (Clinical Examination)

મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, નિષ્ણાત ડૉક્ટર (Dermatologist) માત્ર ફોલ્લા અને તેના આકારને જોઈને જ ઓળખી શકે છે કે તે હર્પીસ છે કે નહીં. ડૉક્ટર તમને તમારા લક્ષણો, તે ક્યારથી શરૂ થયા અને પહેલા ક્યારેય આવું થયું છે કે નહીં તે વિશે પૂછશે.

૨. વાયરલ કલ્ચર ટેસ્ટ (Viral Culture Test)

જ્યારે શરીરમાં સક્રિય ફોલ્લા હોય ત્યારે આ ટેસ્ટ સૌથી વધુ સચોટ રહે છે:

ડૉક્ટર ફોલ્લામાંથી નીકળતા પ્રવાહી (Fluid) નો નમૂનો રૂના પોતા (Swab) દ્વારા લે છે.
આ નમૂનાને લેબમાં તપાસ માટે મોકલવામાં આવે છે જેથી જાણી શકાય કે ત્યાં હર્પીસ વાયરસ હાજર છે કે નહીં.

૩. બ્લડ ટેસ્ટ (Blood Test – Antibody Test)

જો શરીરમાં કોઈ ફોલ્લા દેખાતા ન હોય, પરંતુ તમને લાગે કે ભૂતકાળમાં ચેપ લાગ્યો હતો, તો લોહીની તપાસ કરવામાં આવે છે:

આ ટેસ્ટમાં શરીરમાં હર્પીસ વાયરસ સામે લડવા માટે બનેલા એન્ટિબોડીઝ (IgG અને IgM) ની તપાસ થાય છે.
આ ટેસ્ટ દ્વારા જાણી શકાય છે કે તમને HSV-1 નો ચેપ છે કે HSV-2 નો.

૪. PCR ટેસ્ટ (Polymerase Chain Reaction)

આ સૌથી આધુનિક અને સચોટ પરીક્ષણ છે:

તેમાં તમારા ડીએનએ (DNA) માંથી વાયરસના કણોની તપાસ કરવામાં આવે છે.
જો ફોલ્લા જૂના થઈ ગયા હોય અથવા પ્રવાહી ઓછું હોય, તો પણ આ ટેસ્ટ દ્વારા વાયરસ શોધી શકાય છે.

૫. ઝાંક ટેસ્ટ (Tzanck Smear)

આ એક જૂની પદ્ધતિ છે:

આમાં ફોલ્લાના નીચેના ભાગમાંથી થોડી ત્વચાને ઉખેડીને તેને માઇક્રોસ્કોપ નીચે તપાસવામાં આવે છે.
જો તેમાં વાયરસથી પ્રભાવિત મોટા કોષો (Giant cells) દેખાય, તો હર્પીસનું નિદાન પાકું થાય છે.

ડૉક્ટર પાસે ક્યારે જવું?

જો તમને પ્રથમ વખત ફોલ્લા થયા હોય.
જો ફોલ્લામાં ખૂબ જ પીડા કે દુખાવો થતો હોય.
જો તમને પેશાબ કરવામાં મુશ્કેલી પડતી હોય.
જો આંખની આસપાસ કોઈ ફોલ્લીઓ દેખાય.

તમારી જાણકારી માટે: હર્પીસના નિદાન માટે કોઈ પણ લેબમાં જતા પહેલાં ત્વચારોગ નિષ્ણાત (Dermatologist) ની સલાહ લેવી હિતાવહ છે, કારણ કે તે નક્કી કરશે કે તમારા માટે કયો ટેસ્ટ શ્રેષ્ઠ રહેશે.

હર્પીસ ની સારવાર શું છે?

હર્પીસ એક વાયરલ ચેપ હોવાથી તેને શરીરમાંથી સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી શકાતો નથી, પરંતુ યોગ્ય સારવાર દ્વારા લક્ષણોને ઝડપથી મટાડી શકાય છે અને વારંવાર થતા હુમલાને રોકી શકાય છે.

તેની સારવારના મુખ્ય ત્રણ પાસાઓ છે:

૧. તબીબી સારવાર (દવાઓ)

ડૉક્ટરો સામાન્ય રીતે એન્ટિવાયરલ (Antiviral) દવાઓ આપે છે. આ દવાઓ વાયરસને વધતો અટકાવે છે અને દુખાવો ઓછો કરે છે.

મુખ્ય દવાઓ: એસાયક્લોવીર (Acyclovir), વેલાસાયક્લોવીર (Valacyclovir) અને ફેમસાયક્લોવીર (Famciclovir).
લેવાની રીત: આ દવાઓ ટેબ્લેટ (ગોળી), ક્રીમ (મલમ) અથવા ગંભીર કિસ્સાઓમાં ઈન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ક્યારે શરૂ કરવી?: જો લક્ષણો (ખંજવાળ કે બળતરા) શરૂ થવાના ૨૪ થી ૪૮ કલાકમાં દવા લેવામાં આવે, તો તે સૌથી વધુ અસરકારક સાબિત થાય છે.

૨. ઘરેલું સંભાળ અને પીડામાં રાહત

દવાઓની સાથે નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવાથી ઝડપથી રૂઝ આવે છે:

ઠંડો શેક: બળતરા થતી હોય ત્યાં ઠંડા પાણીમાં પલાળેલું કપડું અથવા બરફ રાખવાથી આરામ મળે છે.
સ્વચ્છતા: અસરગ્રસ્ત ભાગને હળવા સાબુ અને પાણીથી સાફ રાખો. ફોલ્લાને વારંવાર અડકવું નહીં કે ફોડવા નહીં.
ઢીલા કપડાં: ખાસ કરીને જનનાંગ હર્પીસમાં સુતરાઉ અને ઢીલા કપડાં પહેરો જેથી ઘર્ષણ ઓછું થાય.
પેઈન કિલર: વધુ દુખાવો કે તાવ હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ પેરાસિટામોલ જેવી દવાઓ લઈ શકાય.

૩. ખોરાક અને પરેજી (Diet)

હર્પીસ વાયરસને કાબૂમાં રાખવા માટે તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) મજબૂત હોવી જરૂરી છે.

શું ખાવું?: વિટામિન-C ધરાવતા ફળો (નારંગી, લીંબુ), લીલા શાકભાજી અને પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક લો.
લાઇસિન (Lysine) યુક્ત ખોરાક: એવું માનવામાં આવે છે કે ‘લાઇસિન’ નામનું એમિનો એસિડ હર્પીસ સામે લડવામાં મદદ કરે છે (જેમ કે ડેરી પ્રોડક્ટ્સ, માછલી).
શું ટાળવું?: વધુ પડતો માનસિક તણાવ, જંક ફૂડ, અને અર્જિનિન (Arginine) ધરાવતા ખોરાક જેવા કે ચોકલેટ અને નટ્સ (બદામ/સીંગ) મર્યાદિત માત્રામાં લો, કારણ કે તે વાયરસને સક્રિય કરી શકે છે.

૪. આયુર્વેદિક દ્રષ્ટિકોણ (વિસર્પ માટે)

આયુર્વેદમાં હર્પીસને ‘વિસર્પ’ કહેવાય છે. તેમાં પિત્ત દોષ શાંત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે:

ઘી અથવા નાળિયેર તેલ લગાવવાથી બળતરા ઓછી થાય છે.
કુંવારપાઠું (Aloe Vera) જેલ લગાવવાથી ઠંડક મળે છે.
કડવો લીમડો અને હળદરનો ઉપયોગ ત્વચાને સાફ કરવા માટે કરી શકાય છે.

સાવચેતી:

જ્યાં સુધી ઘા સંપૂર્ણ રૂઝાઈ ન જાય ત્યાં સુધી શારીરિક સંબંધો બાંધવાનું ટાળો.
તમારા ટુવાલ કે અંગત વસ્તુઓ બીજાને ન આપો.

મહત્વની સૂચના: આ માહિતી માત્ર જાણકારી માટે છે. હર્પીસની સારવાર માટે જાતે દવાઓ લેવાને બદલે ત્વચારોગ નિષ્ણાત (Dermatologist) પાસે ચોક્કસ ડોઝ નક્કી કરાવવો અનિવાર્ય છે.

હર્પીસ ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?

હર્પીસ માટે ઘરગથ્થુ ઉપચારો લક્ષણોને હળવા કરવા, બળતરા ઘટાડવા અને રૂઝ આવવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. જોકે, યાદ રાખવું કે આ ઉપચારો વાયરસને જડમૂળથી મટાડતા નથી, માત્ર રાહત આપે છે.

મુખ્ય ઘરગથ્થુ ઉપચારો નીચે મુજબ છે:

૧. કુદરતી વસ્તુઓનો ઉપયોગ

એલોવેરા (Aloe Vera): એલોવેરા જેલમાં એન્ટિ-સેપ્ટિક અને ઠંડક આપવાના ગુણો હોય છે. તાજા એલોવેરા જેલને ફોલ્લા પર લગાવવાથી બળતરા અને ખંજવાળમાં તરત રાહત મળે છે.
નાળિયેર તેલ (Coconut Oil): નાળિયેર તેલમાં લૌરિક એસિડ હોય છે જે વાયરસ સામે લડવામાં મદદ કરે છે. તે ત્વચાને ભેજયુક્ત રાખે છે અને બળતરા ઘટાડે છે.
હળદર અને મધ: હળદરમાં કુદરતી એન્ટિ-બાયોટિક ગુણો છે. મધ સાથે હળદરની પેસ્ટ બનાવીને લગાવવાથી ઘા ઝડપથી રૂઝાય છે.
લીમડાના પાન: લીમડાના પાનને પાણીમાં ઉકાળી, તે પાણીથી અસરગ્રસ્ત ભાગને સાફ કરવાથી ચેપ ફેલાતો અટકે છે.

૨. શેક અને સફાઈ

ઠંડો શેક (Cold Compress): બરફના ટુકડાને કપડામાં લપેટીને અથવા ઠંડા પાણીના પોતા મૂકવાથી સોજો અને દુખાવો ઓછો થાય છે. (બરફ સીધો ત્વચા પર ન ઘસવો).
મીઠાવાળા પાણીનો શેક: હૂંફાળા પાણીમાં થોડું મીઠું (Epsom salt હોય તો વધુ સારું) નાખીને તે ભાગને પલાળવાથી ચાંદા સુકાઈ જાય છે અને જંતુમુક્ત થાય છે.

૩. હર્બલ ટી (Herbal Tea)

તુલસી અને આદુની ચા: તુલસી અને આદુમાં એન્ટિ-વાયરલ ગુણો હોય છે. આ ચા પીવાથી શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે અને વાયરસ નબળો પડે છે.
લીંબુ અને મધ (Lemon Balm): લીંબુના પાનનો અર્ક (Lemon balm) હર્પીસના ફોલ્લા માટે ખૂબ અસરકારક માનવામાં આવે છે.

૪. જીવનશૈલી અને સાવચેતી

ઢીલા સુતરાઉ કપડાં: અસરગ્રસ્ત ભાગ પર હવા લાગે તે જરૂરી છે. ચુસ્ત કપડાં પહેરવાથી પસેવો થાય છે અને ચેપ વધી શકે છે.
તણાવ મુક્તિ: માનસિક તણાવ હર્પીસને વધારે છે. પૂરતી ઊંઘ લો અને પ્રાણાયામ કે યોગ કરો.
ખોરાક: વિટામિન-C (નારંગી, આમળા) અને પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક લો. લસણનો આહારમાં ઉપયોગ કરો કારણ કે તે કુદરતી રીતે વાયરસ સામે લડે છે.

શું ન કરવું?

ફોલ્લાને ક્યારેય ફોડવા નહીં, કારણ કે તેનું પ્રવાહી જ્યાં સ્પર્શશે ત્યાં નવો ચેપ લાગશે.
તે જગ્યાએ વારંવાર હાથ ન અડકાવો. જો અડકાય તો તરત જ સાબુથી હાથ ધોઈ નાખવા.
વધારે પડતી તીખી અને મસાલેદાર વાનગીઓ ન ખાવી, કારણ કે તે શરીરમાં ગરમી (પિત્ત) વધારે છે.

ચેતવણી: જો ઘરગથ્થુ ઉપચારથી ૩-૪ દિવસમાં સુધારો ન જણાય અથવા દુખાવો વધતો જાય, તો વિલંબ કર્યા વગર ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

હર્પીસ નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?

હર્પીસ એક અત્યંત ચેપી રોગ હોવા છતાં, સાવચેતી અને જાગૃતિ દ્વારા તેના ફેલાવાનું અને વારંવાર થવાનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે. આ માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવા જોઈએ:

૧. સીધા સંપર્કથી બચો

લક્ષણો હોય ત્યારે અંતર રાખો: જો કોઈ વ્યક્તિને હોઠ પર ‘કોલ્ડ સોર્સ’ (ફોલ્લા) દેખાતા હોય, તો તેની સાથે ચુંબન (Kissing) કે નજીકનો શારીરિક સંપર્ક ટાળવો જોઈએ.
વસ્તુઓ શેર ન કરો: ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિના ટુવાલ, ટૂથબ્રશ, લિપસ્ટિક, રેઝર કે ખાવા-પીવાના વાસણોનો ઉપયોગ ન કરવો.

૨. સુરક્ષિત શારીરિક સંબંધો

કોન્ડોમનો ઉપયોગ: જેનિટલ હર્પીસનું જોખમ ઘટાડવા માટે શારીરિક સંબંધો દરમિયાન હંમેશા સુરક્ષા (Condoms) નો ઉપયોગ કરવો. જોકે, યાદ રાખવું કે કોન્ડોમ જે ભાગને ઢાંકતું નથી, ત્યાંથી પણ ચેપ લાગી શકે છે.
લક્ષણો દરમિયાન પરેજી: જો તમને અથવા તમારા સાથીને જનનાંગ વિસ્તારમાં ફોલ્લા, ખંજવાળ કે બળતરા જણાતી હોય, તો જ્યાં સુધી તે સંપૂર્ણ મટી ન જાય ત્યાં સુધી શારીરિક સંબંધો ટાળવા જોઈએ.

૩. રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) મજબૂત બનાવો

વાયરસ શરીરમાં હોવા છતાં જો તમારી ઈમ્યુનિટી મજબૂત હશે, તો તે વારંવાર સક્રિય (Outbreak) થશે નહીં:

પૂરતી ઊંઘ: રોજ ૭-૮ કલાકની ઊંઘ લેવી જરૂરી છે.
તણાવ વ્યવસ્થાપન: માનસિક તણાવ (Stress) હર્પીસને સક્રિય કરવાનું મુખ્ય કારણ છે. તેથી યોગ, ધ્યાન અને પ્રાણાયામ કરો.
પૌષ્ટિક આહાર: તાજા ફળો, શાકભાજી અને પૂરતું પાણી પીવો. વિટામિન-C અને ઝિંક યુક્ત ખોરાક ઈમ્યુનિટી વધારે છે.

૪. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા

વારંવાર હાથ ધોવા: જો તમે ભૂલથી પણ ફોલ્લા કે અસરગ્રસ્ત ભાગને અડો છો, તો તરત જ સાબુથી હાથ ધોઈ નાખવા જેથી શરીરના અન્ય ભાગો (જેમ કે આંખો) માં ચેપ ન ફેલાય.
સૂર્યપ્રકાશથી બચાવ: જો સૂર્યપ્રકાશને કારણે તમને ઓરલ હર્પીસ થતો હોય, તો બહાર નીકળતી વખતે લિપ બામ (SPF યુક્ત) અથવા સનસ્ક્રીનનો ઉપયોગ કરો.

૫. સગર્ભાવસ્થામાં સાવચેતી

જો કોઈ ગર્ભવતી મહિલાને હર્પીસ હોય, તો તેમણે ડૉક્ટરને અગાઉથી જાણ કરવી જોઈએ. આનાથી બાળકના જન્મ સમયે તેને ચેપ લાગવાનું જોખમ (Neonatal Herpes) ઘટાડવા માટે જરૂરી દવાઓ આપી શકાય છે.

૬. લાંબા ગાળાની દવાઓ (Suppressive Therapy)

જો કોઈને વર્ષમાં ઘણી બધી વાર હર્પીસના એટેક આવતા હોય, તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ લાંબા સમય સુધી એન્ટિવાયરલ દવાઓ લેવાથી વાયરસને દબાવી શકાય છે અને બીજાને ચેપ લાગવાનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે.

યાદ રાખો: હર્પીસ કોઈ શરમજનક બીમારી નથી, તે એક સામાન્ય વાયરલ ચેપ છે. યોગ્ય જાણકારી જ તેનો શ્રેષ્ઠ બચાવ છે.

ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-હર્પીસ

હર્પીસ એક સામાન્ય ચેપ હોવા છતાં, કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં વિલંબ કર્યા વગર ડૉક્ટર (ત્વચારોગ નિષ્ણાત અથવા Dermatologist) ને મળવું અત્યંત આવશ્યક છે. નીચે મુજબના સંજોગોમાં તમારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ:

૧. પ્રથમ વખત લક્ષણો દેખાય ત્યારે

જો તમને જીવનમાં પહેલીવાર શરીરમાં ક્યાંય પણ પાણીવાળા ફોલ્લા, અસહ્ય બળતરા કે ખંજવાળનો અનુભવ થાય, તો નિદાન પાકું કરવા માટે ડૉક્ટરને મળવું જરૂરી છે. પ્રથમ હુમલો ઘણીવાર વધુ પીડાદાયક હોય છે.

૨. જો ફોલ્લા આંખની આસપાસ હોય

આ સૌથી ગંભીર સ્થિતિ છે. જો હર્પીસના ફોલ્લા આંખની આસપાસ, પાંપણ પર કે નાકની ટોચ પર દેખાય, તો તરત જ ડૉક્ટર પાસે જવું. તે આંખના કોર્નિયાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને દ્રષ્ટિ ગુમાવવાનું જોખમ રહે છે.

૩. જ્યારે દુખાવો અસહ્ય હોય

જો તમને ફોલ્લાની સાથે અત્યંત તીવ્ર દુખાવો (જેમ કે વીજળીનો ઝટકો લાગતો હોય) થતો હોય, જે સામાન્ય પેઈન કિલરથી મટતો ન હોય, તો તે હર્પીસ ઝોસ્ટર (અધરવા) હોઈ શકે છે. આ માટે ખાસ એન્ટિવાયરલ દવાઓની જરૂર પડે છે.

૪. જો લક્ષણો ૧૦-૧૪ દિવસમાં ન મટે

સામાન્ય રીતે હર્પીસના ઘા એકાદ અઠવાડિયામાં રૂઝાવા લાગે છે. જો તમારા ફોલ્લા રૂઝાવાને બદલે વધી રહ્યા હોય, તેમાંથી પરૂ નીકળતું હોય અથવા તે વધુ લાલ થઈ રહ્યા હોય, તો તે બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન હોઈ શકે છે.

૫. ગંભીર તબિયત અથવા નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ

જો તમને નીચે મુજબની સમસ્યાઓ હોય અને હર્પીસ થાય, તો જોખમ વધી જાય છે:

જો તમે ગર્ભવતી હોવ (બાળકને ચેપ લાગવાનો ભય રહે છે).
જો તમને ડાયાબિટીસ, કેન્સર અથવા HIV હોય.
જો તમે એવી કોઈ દવા લેતા હોવ જેનાથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી થઈ હોય.

૬. પેશાબ કરવામાં તકલીફ

જો જનનાંગ હર્પીસને કારણે પેશાબ કરવામાં અસહ્ય બળતરા થતી હોય અથવા પેશાબ અટકી જતો હોય, તો તાત્કાલિક સારવારની જરૂર છે.

ડૉક્ટર પાસે જતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો:

ફોલ્લા પર કોઈ પણ ઘરેલુ મલમ કે કેમિકલ લગાવ્યા વગર જવું જેથી ડૉક્ટર સાચું નિદાન કરી શકે.
તમારા લક્ષણો ક્યારથી શરૂ થયા તેની નોંધ રાખવી.
જો અગાઉ ક્યારેય અછબડા (Chickenpox) થયા હોય તો તેની જાણ કરવી.

નિષ્કર્ષ

હર્પીસ એ જીવનભર રહેતો ચેપ હોવા છતાં, ડરવાની જરૂર નથી. સમયસર સારવાર અને તંદુરસ્ત જીવનશૈલી દ્વારા તમે આ રોગ સાથે સામાન્ય જીવન જીવી શકો છો. જો તમને ત્વચા પર શંકાસ્પદ ફોલ્લા કે લાલ પટ્ટી દેખાય, તો તુરંત ત્વચારોગ નિષ્ણાત (Dermatologist) ને બતાવો.