મરડો (Dysentery): કારણો, લક્ષણો અને તેનાથી છુટકારો મેળવવાના સચોટ ઉપાયો
સામાન્ય ઝાડા અને મરડા વચ્ચે ઘણો તફાવત છે. મરડો એ પાચનતંત્રનો એક ગંભીર ચેપ છે, જેમાં વ્યક્તિને વારંવાર શૌચ જવું પડે છે અને મળની સાથે ચીકાશ (Mucus) અથવા લોહી (Blood) પડે છે. જો આ સમસ્યાનો સમયસર ઈલાજ ન કરવામાં આવે, તો તે આંતરડાને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
મરડો કયા પ્રકારના હોય છે?
મરડો (Dysentery) મુખ્યત્વે ચેપ ફેલાવનારા જંતુઓના આધારે બે પ્રકારનો હોય છે. આ બંને પ્રકારોના કારણો અને લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
૧. અમીબિક મરડો (Amoebic Dysentery)
આ મરડો ‘એન્ટામોએબા હિસ્ટોલિટીકા’ નામના પરોપજીવી (Parasite/Amoeba) થી થાય છે.
- કેવી રીતે થાય: દૂષિત પાણી અથવા ખોરાક દ્વારા આ જીવાણુ શરીરમાં પ્રવેશે છે.
- લક્ષણો:
- ઝાડામાં ચીક (મ્યુકસ) અને ક્યારેક લોહી પડે છે.
- ઝાડા અચાનક નથી થતા, પણ ધીમે-ધીમે શરૂ થાય છે.
- પેટમાં ચૂક આવે છે અને મળત્યાગ વખતે દુખાવો થાય છે.
- ઝાડામાં ખૂબ દુર્ગંધ હોય છે.
- ખાસ નોંધ: જો તેની યોગ્ય સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે લાંબા સમય સુધી (Chronic) રહી શકે છે અને લિવરને પણ અસર કરી શકે છે.
૨. બેસિલરી મરડો (Bacillary Dysentery)
આ મરડો ‘શિગેલા’ (Shigella) નામના બેક્ટેરિયાથી થાય છે, તેથી તેને ‘શિગિલોસિસ’ પણ કહેવામાં આવે છે.
- કેવી રીતે થાય: આ પ્રકાર ખૂબ જ ચેપી હોય છે અને ગંદા હાથ અથવા દૂષિત ખોરાક દ્વારા ઝડપથી ફેલાય છે.
- લક્ષણો:
- એકાએક શરૂઆત થાય છે અને સાથે તીવ્ર તાવ આવે છે.
- ઝાડામાં તાજું લોહી અને પરુ (Pus) જોવા મળે છે.
- ઝાડાનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે પણ દિવસમાં વારંવાર (૧૦ થી વધુ વખત) જવું પડે છે.
- પેટમાં અસહ્ય દુખાવો અને નબળાઈ લાગે છે.
બંને વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત
| ફીચર | અમીબિક મરડો | બેસિલરી મરડો |
| કારણ | પરોપજીવી (Amoeba) | બેક્ટેરિયા (Bacteria) |
| તાવ | ઓછો અથવા નથી આવતો | વધુ તાવ આવે છે |
| શરૂઆત | ધીમી | ખૂબ ઝડપી (Acute) |
| ગંધ | મળમાં વધુ દુર્ગંધ હોય છે | ગંધ ઓછી અથવા નથી હોતી |
સાવચેતી: મરડાના પ્રકારની સચોટ જાણકારી માટે લેબોરેટરીમાં મળ (Stool) ટેસ્ટ કરાવવો ખૂબ જરૂરી છે, કારણ કે બંનેની દવાઓ અલગ-અલગ હોય છે.
મરડા ના કારણો શું છે?
મરડો થવાના મુખ્ય કારણોમાં સ્વચ્છતાનો અભાવ અને દૂષિત જીવનશૈલી જવાબદાર હોય છે. સામાન્ય રીતે આ રોગ “Fecal-Oral Route” (મળથી મોં સુધીના માર્ગ) દ્વારા ફેલાય છે.
તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. દૂષિત પાણી અને ખોરાક
મરડો થવાનું સૌથી મોટું કારણ દૂષિત પાણી અથવા ખોરાકનું સેવન છે.
- જો પીવાનું પાણી શુદ્ધ ન હોય અથવા તેમાં ગટરના પાણીનું મિશ્રણ થયું હોય, તો તેમાં રહેલા બેક્ટેરિયા કે અમીબા પેટમાં પહોંચે છે.
- ખુલ્લામાં રાખેલો ખોરાક અથવા જે ખોરાક પર માખીઓ બેઠી હોય તે ખાવાથી ચેપ લાગે છે.
૨. હાથની અસ્વચ્છતા
- શૌચક્રિયા પછી હાથ સાબુથી બરાબર ન ધોવા એ મરડો ફેલાવવાનું મુખ્ય કારણ છે.
- જો કોઈ વ્યક્તિને ચેપ હોય અને તે હાથ ધોયા વગર ખોરાક બનાવે અથવા પીરસે, તો બીજા વ્યક્તિને પણ ચેપ લાગી શકે છે.
૩. ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિના સંપર્કથી
- મરડો એ ચેપી રોગ છે. ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિના વાસણો, ટુવાલ અથવા કપડાંનો ઉપયોગ કરવાથી તેના જંતુઓ તંદુરસ્ત વ્યક્તિના શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે.
૪. માખીઓ દ્વારા ફેલાવો
- માખીઓ ગંદકી અથવા મળ પર બેસે છે અને ત્યારબાદ તે જ માખીઓ જ્યારે આપણા ખોરાક કે પાણી પર બેસે છે, ત્યારે તે જીવાણુઓ ત્યાં છોડી દે છે.
૫. કાચા અથવા અડધા રાંધેલા શાકભાજી
- જો શાકભાજી કે ફળોને ગંદા પાણીથી ધોવામાં આવ્યા હોય અથવા તેને બરાબર સાફ કર્યા વગર કાચા ખાવામાં આવે, તો તેમાં રહેલા ‘અમીબા’ શરીરમાં જઈ શકે છે.
મરડાથી બચવાના ઉપાયો:
- પાણી ઉકાળીને પીવો: ખાસ કરીને ચોમાસામાં પાણી ઉકાળીને પીવું જોઈએ.
- હાથ ધોવાની આદત: જમતા પહેલા અને શૌચક્રિયા પછી હાથ સાબુથી ૨૦ સેકન્ડ સુધી બરાબર ઘસીને ધોવા.
- ખોરાક ઢાંકીને રાખો: હંમેશા તાજો અને ગરમ ખોરાક લેવો. બહારના ખુલ્લા કે વાસી ખોરાકથી દૂર રહેવું.
- ફળો અને શાકભાજી: વાપરતા પહેલા તેને વહેતા શુદ્ધ પાણીમાં બરાબર ધોવા.
મરડા ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
મરડાના લક્ષણો તેના પ્રકાર (બેક્ટેરિયલ કે અમીબિક) પર આધાર રાખે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે નીચે મુજબના ચિહ્નો જોવા મળે છે. આ રોગ મુખ્યત્વે મોટા આંતરડામાં સોજો લાવે છે, જેના કારણે પાચન ક્રિયા ખોરવાય છે.
મુખ્ય લક્ષણો:
- પેટમાં મરોડ (ચૂક): પેટમાં અસહ્ય દુખાવો અને વારંવાર ચૂક આવવી એ મરડાનું સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે.
- વારંવાર ઝાડા થવા: દિવસમાં ઘણી વખત શૌચ માટે જવું પડે છે, પરંતુ દરેક વખતે મળ ઓછો ઉતરે છે.
- મળમાં લોહી અથવા ચીક: ઝાડામાં સફેદ ચીકણો પદાર્થ (મ્યુકસ) અથવા લોહીના અંશ જોવા મળે છે.
- તાવ અને ધ્રુજારી: જો મરડો બેક્ટેરિયા (બેસિલરી) ને કારણે હોય, તો દર્દીને તીવ્ર તાવ અને ક્યારેક ઠંડી પણ લાગે છે.
- નબળાઈ અને થાક: સતત ઝાડા થવાથી શરીરમાંથી પાણી અને પોષક તત્વો ઓછાં થઈ જાય છે, જેનાથી ખૂબ જ અશક્તિ અનુભવાય છે.
- ઉબકા અને ઉલટી: પાચનતંત્રમાં ચેપ હોવાને કારણે દર્દીને કંઈ પણ ખાધા પછી ઉબકા આવે છે અથવા ઉલટી થાય છે.
- મળત્યાગમાં તકલીફ (Tenesmus): શૌચક્રિયા પત્યા પછી પણ એવું લાગે છે કે હજુ પેટ સાફ થયું નથી અને ફરીથી જવાની ઈચ્છા થાય છે.
ગંભીર લક્ષણો (ડીહાઈડ્રેશનના ચિહ્નો):
જ્યારે શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ ખૂબ ઘટી જાય ત્યારે આ લક્ષણો જોવા મળે છે, જે જોખમી હોઈ શકે છે:
- જીભ અને મોઢું સુકાવું.
- પેશાબ ઓછો આવવો અથવા ઘાટા રંગનો આવવો.
- ચક્કર આવવા અથવા બેહોશ થઈ જવું.
- આંખો ઉંડી ઉતરી જવી.
લક્ષણો ક્યારે દેખાય છે?
- બેસિલરી મરડો: ચેપ લાગ્યાના ૧ થી ૩ દિવસમાં લક્ષણો દેખાય છે.
- અમીબિક મરડો: આમાં લક્ષણો દેખાતા થોડા અઠવાડિયા પણ લાગી શકે છે અને તે લાંબા સમય સુધી ચાલે છે.
યાદ રાખો: જો મળમાં લોહીનું પ્રમાણ વધારે હોય કે તાવ ૧૦૨°F થી વધુ હોય, તો ઘરેલૂ ઉપચારના ભરોસે રહ્યા વગર તાત્કાલિક ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ.
મરડા નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
મરડાનું (Dysentery) સચોટ નિદાન કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે, કારણ કે તેના બંને પ્રકારો (બેક્ટેરિયલ અને અમીબિક) ની સારવાર અલગ-અલગ હોય છે. ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે નીચે મુજબની પદ્ધતિઓ દ્વારા નિદાન કરે છે:
૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)
સૌ પ્રથમ ડૉક્ટર દર્દી સાથે વાતચીત કરીને લક્ષણોની જાણકારી મેળવે છે:
- પેટમાં કઈ જગ્યાએ દુખાવો થાય છે તે તપાસે છે.
- તાવ છે કે નહીં તે ચેક કરે છે.
- શરીરમાં પાણી ઓછું થઈ ગયું છે કે નહીં (Dehydration) તેની તપાસ આંખો, જીભ અને ચામડી દ્વારા કરે છે.
૨. મળની તપાસ (Stool Test) – સૌથી મહત્વપૂર્ણ
મરડાના નિદાન માટે આ સૌથી મુખ્ય ટેસ્ટ છે. લેબોરેટરીમાં મળના નમૂનાની તપાસ કરવામાં આવે છે:
- Microscopic Examination: માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ જોવામાં આવે છે કે તેમાં ‘એન્ટામોએબા’ (અમીબા) છે કે બેક્ટેરિયા.
- Presence of Blood/Pus: મળમાં લોહીના કોષો (RBCs) અથવા પરુ (WBCs) ની હાજરી તપાસવામાં આવે છે.
- Stool Culture: આ ટેસ્ટ દ્વારા એ જાણી શકાય છે કે કયા ચોક્કસ બેક્ટેરિયા (જેમ કે શિગેલા) ચેપ માટે જવાબદાર છે અને તેના પર કઈ એન્ટિબાયોટિક અસર કરશે.
૩. લોહીની તપાસ (Blood Test)
- CBC (Complete Blood Count): શરીરમાં ચેપનું પ્રમાણ કેટલું છે તે સફેદ રક્તકણો (WBC) ની સંખ્યા પરથી જાણી શકાય છે.
- જો ચેપ લોહીમાં ફેલાયો હોય તો તે પણ આ તપાસમાં ખ્યાલ આવે છે.
૪. એન્ડોસ્કોપી અથવા સિગ્મોઇડોસ્કોપી (ગંભીર કિસ્સામાં)
જો મરડો વારંવાર થતો હોય અથવા ખૂબ લાંબા સમયથી મટતો ન હોય, તો ડૉક્ટર આંતરડાની અંદરની તપાસ કરવા માટે એક નળી (Endoscope) નાખીને તપાસ કરી શકે છે. આનાથી આંતરડામાં પડેલા ચાંદા (Ulcers) વિશે સચોટ માહિતી મળે છે.
ઘરે નિદાન કરતી વખતે શું ધ્યાનમાં રાખવું?
જો તમને નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ ‘હા’ માં મળે, તો તે મરડો હોવાની પૂરી શક્યતા છે:
- શું ઝાડામાં ચીક કે લોહી પડે છે?
- શું વારંવાર જવા છતાં પેટ સાફ નથી થતું?
- શું પેટમાં નીચેના ભાગમાં તીવ્ર ચૂક આવે છે?
તમારા માટે સલાહ: જો તમને શંકા હોય કે મરડો થયો છે, તો નજીકની લેબોરેટરીમાં Stool Routine & Microscopy રિપોર્ટ કરાવી લેવો હિતાવહ છે.
મરડા ની સારવાર શું છે?
મરડાની સારવાર તેના પ્રકાર (બેક્ટેરિયલ કે અમીબિક) અને તેની ગંભીરતા પર આધાર રાખે છે. તેની મુખ્ય સારવારમાં દવાઓ, પ્રવાહી (Hydration) અને ખોરાક પર નિયંત્રણનો સમાવેશ થાય છે.
૧. તબીબી સારવાર (દવાઓ)
ડૉક્ટર રિપોર્ટના આધારે નીચે મુજબની દવાઓ આપી શકે છે:
- એન્ટિબાયોટિક્સ: જો મરડો બેક્ટેરિયા (શિગેલા) દ્વારા થયો હોય, તો ડૉક્ટર એન્ટિબાયોટિક દવાઓ આપે છે.
- એન્ટિ-પેરાસાઈટિક દવાઓ: જો અમીબિક મરડો હોય, તો મેટ્રોનીડાઝોલ (Metronidazole) અથવા ટીનીડાઝોલ (Tinidazole) જેવી દવાઓ આપવામાં આવે છે.
- તાવ અને દુખાવાની દવા: જરૂર જણાય તો તાવ અને પેટના દુખાવા માટે પેરાસીટામોલ કે એન્ટિસ્પાસ્મોડિક દવાઓ અપાય છે.
મહત્વની સૂચના: ક્યારેય જાતે એન્ટિબાયોટિક્સ ન લેવી. અપૂર્ણ કોર્સ કરવાથી બેક્ટેરિયા વધુ મજબૂત બની શકે છે.
૨. પ્રવાહી અને ઓ.આર.એસ. (Hydration)
મરડામાં શરીરમાંથી પાણી અને ક્ષારો ખૂબ ઓછાં થઈ જાય છે, જે જોખમી બની શકે છે.
- ORS (Oral Rehydration Salts): પાણીમાં ORS ભેળવીને વારંવાર પીવું જોઈએ.
- ઘરેલુ પ્રવાહી: નાળિયેર પાણી, લીંબુ શરબત (ઓછી ખાંડ સાથે), મોળી છાશ અથવા ચોખાનું ઓસામણ લેવું.
- જો દર્દી ખૂબ નબળો હોય અને મોઢેથી પ્રવાહી ન લઈ શકે, તો હોસ્પિટલમાં IV ફ્લુઇડ (બાટલા) ચડાવવાની જરૂર પડી શકે છે.
૩. આહારમાં ફેરફાર (Diet)
સારવાર દરમિયાન પાચનતંત્રને આરામ આપવો જરૂરી છે:
- શું ખાવું: દહીં-ભાત, ખીચડી, કેળા, સફરજન (બાફેલા), અને બાફેલા બટેટા.
- શું ન ખાવું: દૂધ અને દૂધની બનાવટો (દહીં સિવાય), તીખું-તળેલું ભોજન, બહારનો ખુલ્લો ખોરાક, વધુ ફાઈબરવાળા કાચા શાકભાજી અને ઠંડા પીણાં.
૪. ઘરેલું ઉપચાર (સામાન્ય લક્ષણો માટે)
- દહીં અને ઈસબગુલ: દહીંમાં પ્રોબાયોટિક્સ હોય છે જે સારા બેક્ટેરિયા વધારે છે. ઈસબગુલ મરડામાં મળને બાંધવામાં મદદ કરે છે.
- દાડમ: દાડમના દાણા ખાવાથી કે તેનો રસ પીવાથી આંતરડાનો સોજો ઉતરે છે.
- આદુ અને મધ: આદુનો રસ પાચનમાં મદદ કરે છે અને સોજો ઓછો કરે છે.
સારવાર દરમિયાન સાવચેતી:
- હાથની સફાઈ: ખોરાક લેતા પહેલા અને શૌચક્રિયા પછી હાથ સાબુથી બરાબર ધોવા જેથી પરિવારના અન્ય સભ્યોને ચેપ ન લાગે.
- ઝાડા રોકવાની દવા ન લેવી: ડૉક્ટરની સલાહ વગર ‘લોમોટિલ’ જેવી ઝાડા બંધ કરવાની દવા ન લેવી, કારણ કે તે ઝેરી તત્વોને આંતરડામાં જ રોકી રાખે છે, જે સ્થિતિ વધુ બગાડી શકે છે.
મરડા ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
મરડા (Dysentery) માટે ઘરગથ્થુ ઉપચારો ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે, કારણ કે તે આંતરડાના સોજાને શાંત કરે છે અને ચેપ સામે લડવામાં મદદ કરે છે.
અહીં કેટલાક મુખ્ય ઘરગથ્થુ ઉપચારો છે:
૧. દહીં અને ઈસબગુલ
દહીંમાં રહેલા ‘પ્રોબાયોટિક્સ’ (સારા બેક્ટેરિયા) આંતરડાના ચેપને દૂર કરે છે.
- રીત: એક વાટકી તાજા દહીંમાં ૧-૨ ચમચી ઈસબગુલ મેળવીને દિવસમાં બે વાર લો. આનાથી ઝાડામાં પડતી ચીક (મ્યુકસ) ઓછી થશે.
૨. છાશ, જીરું અને સિંધાલૂણ
છાશ પાચનતંત્ર માટે અમૃત સમાન છે અને તે શરીરને હાઇડ્રેટ રાખે છે.
- રીત: મોળી છાશમાં શેકેલા જીરાનો પાવડર અને થોડું સિંધાલૂણ (Saindhav salt) નાખીને પીવો. તે આંતરડાના દુખાવામાં રાહત આપે છે.
૩. દાડમનો ઉપયોગ
મરડાની સારવારમાં દાડમ રામબાણ ઈલાજ ગણાય છે.
- રીત: દાડમનો તાજો રસ પીવો અથવા દાડમની સૂકી છાલને પાણીમાં ઉકાળી, ગાળીને તે પાણી પીવાથી લોહી પડતું બંધ થાય છે.
૪. મેથીના દાણા અને દહીં
મેથીમાં કુદરતી ચીકાશ (Mucilage) હોય છે જે આંતરડાના પડને રક્ષણ આપે છે.
- રીત: ૧ ચમચી મેથીના દાણાના પાવડરને દહીં અથવા છાશ સાથે લેવાથી પેટની ચૂક અને મરોડમાં ઝડપથી આરામ મળે છે.
૫. પાકું કેળું
કેળામાં ‘પેક્ટિન’ નામનું ફાઈબર હોય છે જે ઝાડાને બાંધવામાં મદદ કરે છે.
- રીત: ૧-૨ પાકા કેળા મસળીને તેમાં થોડું દહીં ઉમેરીને ખાઈ શકાય છે. આનાથી શરીરમાં પોટેશિયમની માત્રા પણ જળવાઈ રહેશે.
૬. આદુ અને મધ
આદુમાં સોજા વિરોધી (Anti-inflammatory) ગુણો હોય છે.
- રીત: આદુના રસમાં થોડું મધ મેળવીને લેવાથી પેટનો દુખાવો અને ગેસમાં રાહત મળે છે.
અન્ય જરૂરી સૂચનાઓ:
- ચોખાનું ઓસામણ: મરડો થયો હોય ત્યારે સાદા ખોરાક તરીકે ચોખાનું ઓસામણ (ચોખા બાફ્યા પછી વધેલું પાણી) પીવું ખૂબ હિતકારી છે.
- લીંબુ પાણી: શરીરમાં ક્ષારોની ઉણપ ન થાય તે માટે હળવું લીંબુ પાણી (ઓછી ખાંડ અને મીઠા સાથે) પીતા રહેવું.
- શું ટાળવું: ચા, કોફી, ખૂબ તીખું-તળેલું, મીઠાઈ અને દૂધ (દહીં સિવાય) લેવાનું બંધ રાખવું.
સાવચેતી: જો ૨૪ થી ૪૮ કલાકમાં આ ઉપચારોથી ફાયદો ન જણાય અથવા મળમાં લોહીનું પ્રમાણ વધે, તો ઘરગથ્થુ ઉપચારના ભરોસે ન રહેતા તુરંત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી.
મરડા નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
મરડા (Dysentery) નું જોખમ ઘટાડવા માટે વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અને ખોરાકની શુદ્ધતા સૌથી મહત્વની છે. આ રોગ મુખ્યત્વે અસ્વચ્છતાને કારણે ફેલાતો હોવાથી, નીચે મુજબના પગલાં લેવાથી તેનાથી બચી શકાય છે:
૧. પીવાના પાણીની શુદ્ધતા
- પાણી ઉકાળીને પીવો: જો પાણીની શુદ્ધતા પર શંકા હોય, તો તેને ઉકાળીને ઠંડુ કરીને જ પીવું જોઈએ. ઉકાળવાથી અમીબા અને બેક્ટેરિયા નાશ પામે છે.
- ક્લોરિનેશન: પાણીને શુદ્ધ કરવા માટે ક્લોરિન ટીપાં અથવા વોટર પ્યુરિફાયર (RO) નો ઉપયોગ કરો.
- બહારનું પાણી ટાળવું: મુસાફરી દરમિયાન ખુલ્લું પાણી અથવા નળનું પાણી પીવાને બદલે સીલબંધ બોટલનું પાણી વાપરવું.
૨. હાથ ધોવાની આદત (સૌથી અસરકારક ઉપાય)
- જમતા પહેલા: કોઈપણ ખોરાક લેતા પહેલા હાથ સાબુથી ૨૦ સેકન્ડ સુધી બરાબર ઘસીને ધોવા.
- શૌચક્રિયા પછી: શૌચ ગયા બાદ અને નાના બાળકના ડાયપર બદલ્યા પછી હાથ અચૂક સાબુથી ધોવા.
- ખોરાક બનાવતા પહેલા: રસોઈ બનાવતી વખતે હાથ સાફ રાખવા જેથી ચેપ ખોરાકમાં ન ફેલાય.
૩. ખોરાકની કાળજી
- શાકભાજી અને ફળો: કાચા શાકભાજી કે ફળો ખાતા પહેલા તેને વહેતા શુદ્ધ પાણીમાં બરાબર ધોવા.
- ગરમ ખોરાક: હંમેશા તાજો અને ગરમ ખોરાક લેવો. રાંધેલો ખોરાક લાંબો સમય ખુલ્લો ન રાખવો.
- બહારનું ખાવાનું ટાળવું: રસ્તા પર મળતી લારીઓ, ખુલ્લામાં વેચાતા ફળો કે જ્યુસ અને બરફવાળા પીણાંથી દૂર રહેવું, કારણ કે તેમાં વપરાતું પાણી દૂષિત હોઈ શકે છે.
૪. પર્યાવરણની સ્વચ્છતા
- માખીઓથી બચાવ: ઘર અને રસોડામાં માખીઓ ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું. ખોરાક હંમેશા ઢાંકીને રાખવો.
- કચરાનો નિકાલ: ઘરની આસપાસ ગંદકી ન થવા દેવી અને કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવો.
૫. અન્ય સાવચેતીઓ
- જો ઘરમાં કોઈને મરડો થયો હોય, તો તેમના વપરાયેલા વાસણો, ટુવાલ અને કપડાં અલગ રાખવા અને ગરમ પાણીથી ધોવા.
- સ્વિમિંગ પૂલ કે તળાવમાં નહાતી વખતે પાણી મોંમાં ન જાય તેનું ધ્યાન રાખવું.
સારાંશ: મરડો એ “ગંદા હાથ અને દૂષિત પાણી” નો રોગ છે. જો તમે હાથની સફાઈ અને પાણીની શુદ્ધતાનું ધ્યાન રાખશો, તો મરડાનું જોખમ ૯૦% સુધી ઘટાડી શકાય છે.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું? – મરડા
મરડો (Dysentery) સામાન્ય રીતે ઘરગથ્થુ ઉપચાર કે સામાન્ય દવાથી મટી જતો હોય છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં વિલંબ કરવો જોખમી બની શકે છે. જો નીચે મુજબના લક્ષણો જણાય, તો તમારે તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
૧. મળમાં લોહીનું પ્રમાણ વધુ હોય
જો ઝાડામાં વારંવાર લાલ રંગનું તાજું લોહી પડતું હોય અથવા કાળો મળ ઉતરતો હોય, તો તે આંતરડામાં ગંભીર સોજો કે ચાંદા હોવાનો સંકેત છે.
૨. ડીહાઈડ્રેશન (શરીરમાં પાણીની અછત) ના લક્ષણો
જ્યારે શરીરનું જરૂરી પાણી અને ક્ષારો ખતમ થઈ જાય ત્યારે તે જોખમી બને છે. તેના ચિહ્નો:
- ખૂબ જ તરસ લાગવી અને મોઢું સુકાવું.
- પેશાબ ઓછો આવવો અથવા બિલકુલ બંધ થઈ જવો.
- આંખો ઉંડી ઉતરી જવી.
- ચક્કર આવવા, ખૂબ નબળાઈ લાગવી અથવા બેભાન થઈ જવું.
૩. તીવ્ર તાવ અને ઉલટી
- જો ૧૦૧°F કે ૧૦૨°F થી વધુ તાવ રહેતો હોય.
- જો તમે કંઈ પણ ખાઓ કે પીઓ અને તરત જ ઉલટી થઈ જતી હોય (જેના કારણે તમે દવા કે ORS ન લઈ શકતા હોવ).
૪. સતત અને અસહ્ય દુખાવો
- પેટમાં ખૂબ જ તીવ્ર ચૂક આવવી જે સહન ન થઈ શકે.
- પેટને અડવાથી પણ દુખાવો થવો.
૫. સમયગાળો
- જો ઘરેલું ઉપચારો કે સામાન્ય સારવાર છતાં ૨ થી ૩ દિવસમાં કોઈ સુધારો ન જણાય.
- જો ઝાડાની સંખ્યા ઘટવાને બદલે વધતી જાય.
ખાસ કોના માટે સાવધાની રાખવી?
નીચેના કિસ્સાઓમાં ડૉક્ટરની સલાહ લેવામાં જરા પણ મોડું ન કરવું:
- નાના બાળકો અને શિશુઓ: બાળકોમાં ડીહાઈડ્રેશન ખૂબ ઝડપથી થાય છે, જે જીવલેણ બની શકે છે.
- વૃદ્ધો: મોટી ઉંમરના વ્યક્તિઓમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોવાથી ચેપ જલ્દી ફેલાય છે.
- ગર્ભવતી મહિલાઓ: સગર્ભાવસ્થામાં ચેપ બાળકને પણ અસર કરી શકે છે.
તમારા માટે સલાહ: જો તમને ઉપરનામાંથી એક પણ ગંભીર લક્ષણ હોય, તો તમે કોઈ ફિઝિશિયન (Physician) અથવા ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ (Gastroenterologist) ને મળી શકો છો.
નિષ્કર્ષ
મરડો એ સ્વચ્છતાના અભાવે થતો રોગ છે. જો તેની શરૂઆતથી જ કાળજી લેવામાં આવે અને યોગ્ય પરેજી પાળવામાં આવે, તો તે ઘરેલું ઉપચારથી પણ મટી શકે છે. પરંતુ, લોહીવાળો મરડો હોય ત્યારે બેદરકારી ન રાખવી જોઈએ. યાદ રાખો, સ્વચ્છ ખોરાક અને શુદ્ધ પાણી એ જ નિરોગી રહેવાની ચાવી છે.
