ગૂમડું (Boil): કારણો, લક્ષણો અને તેને ઝડપથી મટાડવાના ઘરેલું તથા તબીબી ઉપાયો
ચામડી પર થતી તકલીફોમાં ગૂમડું એ ખૂબ જ સામાન્ય પણ અત્યંત પીડાદાયક સમસ્યા છે. તબીબી ભાષામાં તેને ‘ફરંકલ’ (Furuncle) કહેવામાં આવે છે. તે મોટે ભાગે વાળના મૂળ (Hair follicle) અથવા તેલ ગ્રંથિમાં થતા બેક્ટેરિયલ ચેપને કારણે થાય છે. શરૂઆતમાં તે લાલ ઢીમચા જેવું દેખાય છે અને ધીમે-ધીમે તેમાં પરુ (Pus) ભરાય છે.
ગૂમડા કયા પ્રકારના હોય છે?
ગૂમડાં (Boils) તેના સ્થાન અને ચેપની તીવ્રતાના આધારે અલગ-અલગ પ્રકારના હોય છે. તેના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
૧. ફુરંકલ (Furuncle)
આ સૌથી સામાન્ય પ્રકારનું ગૂમડું છે. તે વાળના મૂળ (Hair follicle) માં બેક્ટેરિયાના ચેપને કારણે થાય છે.
- લક્ષણો: તે લાલ, ગરમ અને દુખાવાવાળી ગાંઠ જેવું હોય છે.
- સ્થાન: સામાન્ય રીતે ગરદન, બગલ, સાંધા અથવા નિતંબ પર થાય છે.
૨. કાર્બંકલ (Carbuncle)
જ્યારે ઘણા બધા ગૂમડાં એકબીજા સાથે જોડાઈને ત્વચાના ઊંડા પડમાં એક મોટો ચેપ બનાવે છે, ત્યારે તેને ‘કાર્બંકલ’ કહેવામાં આવે છે.
- લક્ષણો: આ પ્રકારના ગૂમડામાં એક કરતાં વધુ “માથા” (Points) હોય છે અને તે ખૂબ જ પીડાદાયક હોય છે.
- ખાસિયત: આમાં તાવ આવવો અને શરીરમાં કળતર થવી જેવા લક્ષણો સામાન્ય છે.
૩. ખીલ જેવું ગૂમડું (Cystic Acne)
આ પ્રકારના ગૂમડાં સામાન્ય રીતે ચહેરા પર જોવા મળે છે અને તે તૈલી ગ્રંથિઓ બંધ થવાને કારણે થાય છે.
- લક્ષણો: તે સામાન્ય ખીલ કરતાં વધુ ઊંડા અને મોટા હોય છે.
- અસર: તે મટ્યા પછી ઘણીવાર ચહેરા પર ડાઘ કે ખાડા પાડે છે.
૪. હાઈડ્રાડેનાઈટીસ સપ્યુરેટીવા (Hidradenitis Suppurativa)
આ એક લાંબા સમય સુધી ચાલતી સમસ્યા છે જેમાં બગલ અથવા સાંધા (જ્યાં ત્વચા એકબીજા સાથે ઘસાતી હોય) ના ભાગમાં વારંવાર ગૂમડાં થાય છે.
- કારણ: તે સ્વેદ ગ્રંથિઓ (Sweat glands) માં સોજો આવવાને કારણે થાય છે.
- ખાસિયત: આમાં ગૂમડાં મટ્યા પછી ફરીથી એ જ જગ્યાએ વારંવાર થાય છે.
૫. પાઈલોનીડલ સિસ્ટ (Pilonidal Cyst)
આ ગૂમડું ખાસ કરીને નિતંબની વચ્ચે (કરોડરજ્જુના અંતિમ ભાગે) થાય છે.
- કારણ: તે મોટે ભાગે ત્વચાની અંદર ખૂંચી ગયેલા વાળ (Ingrown hair) ના કારણે થાય છે.
- લક્ષણો: લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાથી તેમાં દુખાવો અને સોજો વધી શકે છે.
૬. આંખની આંજણી (Stye)
આ પણ એક પ્રકારનું નાનું ગૂમડું જ છે જે પાંપણના મૂળમાં થાય છે.
- લક્ષણો: આંખની પાંપણ પાસે લાલ ગાંઠ અને ખંજવાળ આવે છે.
ગૂમડા ના કારણો શું છે?
ગૂમડું થવાના મુખ્ય કારણોમાં બેક્ટેરિયલ ચેપ સૌથી મોખરે છે, પણ તે સિવાય પણ ઘણા પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે. વિગતવાર કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. મુખ્ય કારણ: બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન
મોટાભાગના ગૂમડાં Staphylococcus aureus (સ્ટેફાયલોકોકસ ઓરિયસ) નામના બેક્ટેરિયાને કારણે થાય છે. આ બેક્ટેરિયા સામાન્ય રીતે આપણી ત્વચા પર હોય જ છે, પરંતુ જ્યારે તેને ત્વચા પર કોઈ નાનો ઘા, ચીરો અથવા વાળના મૂળ (Hair follicle) દ્વારા અંદર જવાની જગ્યા મળે, ત્યારે તે ચેપ ફેલાવે છે.
૨. શારીરિક પરિબળો
- વાળના મૂળમાં સોજો (Folliculitis): જ્યારે વાળનું મૂળ બ્લોક થઈ જાય અથવા તેમાં ઘર્ષણ થાય, ત્યારે ત્યાં બેક્ટેરિયા જલ્દી જમા થાય છે.
- વધારે પડતો પરસેવો: સતત પરસેવો થવાથી અને ત્વચાના ઘર્ષણથી (જેમ કે બગલ અથવા સાંધાના ભાગે) ચેપ લાગવાની શક્યતા વધી જાય છે.
- તૈલી ત્વચા: ત્વચાની તેલ ગ્રંથિઓ બંધ થવાને કારણે પણ ગૂમડાં થઈ શકે છે.
૩. રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને સ્વાસ્થ્ય
- ડાયાબિટીસ: લોહીમાં શર્કરાનું ઊંચું પ્રમાણ શરીરની ચેપ સામે લડવાની શક્તિ ઘટાડે છે, જેના કારણે ડાયાબિટીસના દર્દીઓને વારંવાર ગૂમડાં થાય છે.
- નબળી ઇમ્યુનિટી: જે લોકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય (જેમ કે કોઈ લાંબી બીમારી અથવા દવાઓને કારણે), તેમને ચેપ જલ્દી લાગે છે.
- પોષણની ખામી: શરીરમાં જરૂરી વિટામિન (જેમ કે વિટામિન A, C) અને મિનરલ્સની કમી હોવાથી ત્વચાની રક્ષણ કરવાની શક્તિ ઘટે છે.
૪. અન્ય કારણો
- અસ્વચ્છતા: નિયમિત સ્નાન ન કરવું અથવા ગંદા કપડાં પહેરવાથી બેક્ટેરિયા વધે છે.
- બીજી વ્યક્તિના સંપર્કથી: જો તમે કોઈ એવી વ્યક્તિના ટુવાલ, રેઝર કે કપડાં વાપરો જેને ગૂમડું થયું હોય, તો તે બેક્ટેરિયા તમને પણ લાગી શકે છે.
- ચુસ્ત કપડાં: ખૂબ જ ટાઈટ કપડાં પહેરવાથી ત્વચા પર ઘર્ષણ થાય છે અને પરસેવો સુકાતો નથી, જે ગૂમડા માટે સાનુકૂળ વાતાવરણ બનાવે છે.
ગૂમડાં વારંવાર થતા અટકાવવા માટેની ટિપ્સ:
- રોજ એન્ટી-બેક્ટેરિયલ સાબુથી સ્નાન કરો.
- વ્યક્તિગત વસ્તુઓ (ટુવાલ, રેઝર, સાબુ) અલગ રાખો.
- જો ડાયાબિટીસ હોય, તો બ્લડ શુગર નિયંત્રણમાં રાખો.
- પૂરતું પાણી પીવો અને પૌષ્ટિક ખોરાક લો.
ગૂમડાંના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?
ગૂમડું (Boil) થવાની શરૂઆતથી લઈને તે પાકે ત્યાં સુધી તેના લક્ષણોમાં ફેરફાર જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે ગૂમડાના લક્ષણો નીચે મુજબ હોય છે:
૧. શરૂઆતના લક્ષણો (Early Signs)
ગૂમડું થવાની શરૂઆતમાં નીચે મુજબના ફેરફારો દેખાય છે:
- લાલ સોજો: ત્વચા પર એક નાની, લાલ અને કઠણ ગાંઠ જેવું દેખાય છે.
- દુખાવો (Pain): તે ભાગને અડવાથી અથવા દબાવવાથી દુખાવો થાય છે.
- ખંજવાળ: કેટલીકવાર ગૂમડું થતા પહેલા તે ભાગ પર ખંજવાળ કે બળતરા જેવું લાગે છે.
૨. ગૂમડું વધવાના લક્ષણો (Progressive Symptoms)
જેમ જેમ દિવસો જાય (સામાન્ય રીતે ૨ થી ૪ દિવસમાં), તેમ લક્ષણો વધુ સ્પષ્ટ બને છે:
- કદમાં વધારો: ગૂમડું ધીમે ધીમે મોટું અને નરમ થવા લાગે છે.
- પરુ ભરાવું (Pus Formation): ગૂમડાની અંદર સફેદ કે પીળા રંગનું પરુ જમા થાય છે.
- સફેદ માથું દેખાવું (Pointing): ગૂમડાની બિલકુલ વચ્ચે એક સફેદ કે પીળું ટપકું (Point) દેખાય છે, જ્યાંથી તે ફૂટવાની તૈયારીમાં હોય છે.
- ગરમાવો: ગૂમડાની આસપાસની ત્વચા ગરમ લાગે છે અને ત્યાં લાલાશ વધી જાય છે.
૩. ગંભીર લક્ષણો (Severe Symptoms)
જો ચેપ વધારે હોય અથવા ગૂમડાં એક કરતા વધારે (Carbuncle) હોય, તો આવા લક્ષણો દેખાઈ શકે છે:
- તાવ અને ધ્રુજારી: શરીરમાં ચેપ ફેલાવાને કારણે તાવ આવી શકે છે.
- લસિકા ગ્રંથિમાં સોજો: ગૂમડાની નજીકના ભાગમાં આવેલી ગ્રંથિઓ (Lymph nodes) માં સોજો આવી શકે છે.
- શરીરમાં કળતર: આખા શરીરમાં થાક અને બેચેની અનુભવાય છે.
ગૂમડાના પ્રકારો મુજબ લક્ષણો
| પ્રકાર | મુખ્ય લક્ષણ |
| સામાન્ય ગૂમડું (Furuncle) | એક જ વાળના મૂળમાં થતો સોજો અને દુખાવો. |
| ઝૂમખા વાળું ગૂમડું (Carbuncle) | એકસાથે ઘણા બધા ગૂમડાં ભેગા મળીને મોટો વિસ્તાર રોકે અને વધુ દુખાવો થાય. |
| ખીલ જેવું ગૂમડું (Cystic Acne) | ચહેરા પર ઊંડા અને દુખાવાવાળા ગૂમડાં. |
તમારા માટે ખાસ સૂચના: જો ગૂમડું ખૂબ જ મોટું હોય, તેમાંથી લોહી નીકળતું હોય, અથવા તમને સતત તાવ રહેતો હોય, તો તેને જાતે ફોડવાને બદલે ડોક્ટર પાસે સાફ કરાવવું હિતાવહ છે.
ગૂમડા નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?
ગૂમડાનું નિદાન કરવું ખૂબ જ સરળ છે, કારણ કે તેના લક્ષણો ત્વચા પર સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. મોટાભાગના કિસ્સામાં, ડોક્ટર માત્ર શારીરિક તપાસ કરીને જ તેનું નિદાન કરી લેતા હોય છે.
નિદાન કરવાની મુખ્ય રીતો નીચે મુજબ છે:
૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)
ડોક્ટર તમારા ગૂમડાને જોઈને નીચેની બાબતો તપાસશે:
- દેખાવ: શું તેમાં સફેદ કે પીળું માથું દેખાય છે?
- સોજો અને લાલાશ: ગૂમડું કેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે?
- સ્પર્શ: શું તે અડવાથી ગરમ કે વધુ પડતું નરમ લાગે છે?
- સ્થાન: તે શરીરના કયા ભાગ પર છે (જેમ કે ચહેરો, ગરદન કે સાંધા)?
૨. તબીબી ઇતિહાસ (Medical History)
જો તમને વારંવાર ગૂમડાં થતા હોય, તો ડોક્ટર તમને કેટલાક પ્રશ્નો પૂછી શકે છે, જેમ કે:
- શું તમને ડાયાબિટીસ છે?
- તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી તો નથી ને?
- શું તમે હાલમાં કોઈ દવાઓ લઈ રહ્યા છો?
- શું તમારા પરિવારમાં અન્ય કોઈને આવી સમસ્યા છે?
૩. લેબોરેટરી ટેસ્ટ (જો જરૂર જણાય તો)
સામાન્ય ગૂમડા માટે ટેસ્ટની જરૂર હોતી નથી, પરંતુ જો ગૂમડું મટતું ન હોય અથવા વારંવાર થતું હોય, તો નીચેના ટેસ્ટ થઈ શકે છે:
- પરુનું પરીક્ષણ (Pus Culture): ગૂમડામાંથી થોડું પરુ લઈને લેબમાં તપાસ માટે મોકલવામાં આવે છે. આનાથી ખબર પડે છે કે કયા પ્રકારના બેક્ટેરિયા (જેમ કે MRSA) છે અને તેના પર કઈ એન્ટિબાયોટિક દવા અસર કરશે.
- બ્લડ ટેસ્ટ (Blood Test): વારંવાર ગૂમડાં થતા હોય તો લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ (Diabetes Check) અને શ્વેતકણો (WBC) ની સંખ્યા તપાસવામાં આવે છે, જેથી શરીરમાં ઇન્ફેક્શનનું પ્રમાણ જાણી શકાય.
તમે જાતે નિદાન કેવી રીતે કરી શકો?
જો તમને ત્વચા પર નીચે મુજબ દેખાય, તો તે ગૂમડું હોઈ શકે છે:
- તે એક નાની ફોડલી જેવું શરૂ થાય છે.
- ધીમે ધીમે તે મોટું થાય અને તેની વચ્ચે પરુ (Pus) જેવું સફેદ ટપકું દેખાય.
- તે ભાગ ખૂબ જ દુખાવો કરતો હોય અને આસપાસની ચામડી લાલ હોય.
યાદ રાખો: જો ગૂમડું ૨ અઠવાડિયાથી વધુ સમય રહે, ખૂબ તાવ આવે અથવા એકસાથે ઘણા બધા ગૂમડાં દેખાય, તો જાતે ઇલાજ કરવાને બદલે ડોક્ટર પાસે જઈને ચોક્કસ નિદાન કરાવવું જોઈએ.
ગૂમડા ની સારવાર શું છે?
ગૂમડાની સારવાર તેના કદ અને તે કેટલું ગંભીર છે તેના પર આધાર રાખે છે. મોટાભાગના ગૂમડાં ઘરેલું કાળજીથી મટી જાય છે, પરંતુ કેટલાક કિસ્સામાં તબીબી સારવાર જરૂરી બને છે.
ગૂમડાની સારવારના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે:
૧. ઘરેલું સારવાર (Home Care)
જો ગૂમડું નાનું હોય અને તાવ ન હોય, તો આ રીતો અપનાવી શકાય:
- ગરમ શેક (Warm Compress): દિવસમાં ૩-૪ વાર ૧૦ થી ૧૫ મિનિટ માટે ગૂમડા પર ગરમ પાણીના પોતાં મૂકો. આનાથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધશે, પરુ સપાટી પર આવશે અને ગૂમડું કુદરતી રીતે ફૂટી જશે.
- સાફ-સફાઈ: ગૂમડાને હંમેશા એન્ટિસેપ્ટિક સાબુથી સાફ રાખો. ગૂમડું ફૂટે ત્યારે તેમાંથી નીકળતા પરુને સાફ રૂ વડે લૂછી લો અને તેના પર પાટો બાંધો જેથી ચેપ બીજે ન ફેલાય.
- હળદરનો ઉપયોગ: હળદરને પાણી કે દૂધમાં મેળવીને પેસ્ટ બનાવી ગૂમડા પર લગાવી શકાય છે. હળદરમાં કુદરતી એન્ટિ-ઇન્ફ્લેમેટરી ગુણો હોય છે.
૨. તબીબી સારવાર (Medical Treatment)
જો ગૂમડું મોટું હોય અથવા ઘરેલું ઉપચારથી ન મટે, તો ડોક્ટર નીચે મુજબની સારવાર કરી શકે છે:
- ચીરો મૂકીને પરુ કાઢવું (Incision and Drainage): જો ગૂમડું ખૂબ મોટું અને કઠણ હોય, તો ડોક્ટર નાનો ચીરો મૂકીને અંદરનું બધું પરુ (Pus) બહાર કાઢી નાખે છે. ધ્યાન રાખો: આ પ્રક્રિયા ક્યારેય ઘરે જાતે ન કરવી.
- એન્ટિબાયોટિક્સ (Antibiotics): જો ઇન્ફેક્શન ફેલાઈ ગયું હોય અથવા તાવ આવતો હોય, તો ડોક્ટર એન્ટિબાયોટિક ગોળીઓ અથવા ક્રીમ (જેમ કે Mupirocin અથવા Fusidic acid) લખી આપે છે.
- પેઈન કિલર્સ: દુખાવો અને સોજો ઓછો કરવા માટે પેરાસીટામોલ કે આઈબુપ્રોફેન જેવી દવાઓ આપવામાં આવે છે.
૩. આયુર્વેદિક અને કુદરતી ઉપચાર
- લીમડો: લીમડાના પાનની પેસ્ટ ગૂમડા પર લગાવવાથી બેક્ટેરિયા નાશ પામે છે.
- ડુંગળી અને લસણ: આ બંનેમાં એન્ટિ-માઈક્રોબાયલ ગુણો હોય છે. તેની પેસ્ટ પણ રાહત આપી શકે છે.
શું ન કરવું? (Strict Restrictions)
- ક્યારેય ગૂમડાને દબાવશો નહીં કે સોયથી ફોડશો નહીં. આમ કરવાથી બેક્ટેરિયા લોહીમાં ભળી શકે છે અને લોહીમાં ઝેર (Sepsis) ફેલાવવાનું જોખમ રહે છે.
- ગૂમડાને અડ્યા પછી હાથ ધોયા વગર શરીરના બીજા ભાગ કે આંખને અડશો નહીં.
- બીજા કોઈના કપડાં કે ટુવાલ વાપરશો નહીં.
તમારે ક્યારે સાવધ રહેવું જોઈએ?
જો ગૂમડું ચહેરા પર, ખાસ કરીને નાક કે આંખની આસપાસ હોય, તો તેને ગંભીર ગણવું જોઈએ કારણ કે ત્યાંથી ચેપ મગજ સુધી પહોંચવાનું જોખમ રહેલું છે.
ગૂમડા ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?
ગૂમડાં માટેના અસરકારક અને જાણીતા ઘરગથ્થુ ઉપચારો નીચે મુજબ છે, જે ગૂમડાને જલ્દી પકવવામાં અને મટાડવામાં મદદ કરી શકે છે:
૧. ગરમ પાણીનો શેક (સૌથી અસરકારક)
- કેવી રીતે કરવો: એક સ્વચ્છ કપડાને ગરમ પાણીમાં પલાળી, વધારાનું પાણી નીચોવી લો અને ગૂમડા પર ૧૦-૧૫ મિનિટ સુધી રાખો.
- ફાયદો: ગરમીને લીધે તે ભાગમાં લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે, જેથી શ્વેતકણો ચેપ સામે લડી શકે છે અને ગૂમડું જલ્દી પાકીને ફૂટી જાય છે. દિવસમાં ૩-૪ વાર આ પ્રક્રિયા કરો.
૨. હળદર (Turmeric)
- લેપ તરીકે: હળદર અને થોડા પાણી અથવા મધની પેસ્ટ બનાવી ગૂમડા પર લગાવો. હળદરમાં ‘કર્ક્યુમિન’ હોય છે જે કુદરતી એન્ટિસેપ્ટિક અને સોજા વિરોધી છે.
- પીવા માટે: એક ગ્લાસ ગરમ દૂધમાં એક ચમચી હળદર નાખીને પીવાથી શરીરની અંદરથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે.
૩. ડુંગળી અને લસણ (Onion & Garlic)
- કેવી રીતે: ડુંગળીના ટુકડાને ગૂમડા પર મૂકી પાટો બાંધી શકાય અથવા લસણની કળીની પેસ્ટ લગાવી શકાય.
- ફાયદો: ડુંગળી ગરમી ખેંચે છે અને ગૂમડાને જલ્દી ફોડવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે લસણમાં એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ ગુણો હોય છે.
૪. લીમડાના પાન (Neem)
- કેવી રીતે: કડવા લીમડાના પાનને વાટીને તેની પેસ્ટ ગૂમડા પર લગાવો.
- ફાયદો: લીમડો કુદરતી જંતુનાશક છે, જે બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે અને ચેપ ફેલાતો અટકાવે છે.
૫. એરંડિયું તેલ (Castor Oil)
- કેવી રીતે: રૂના પૂમડા પર થોડું એરંડિયું તેલ લઈ ગૂમડા પર લગાવો.
- ફાયદો: એરંડિયું તેલ સોજો ઉતારવામાં અને ગૂમડાની અંદરના ઝેરને બહાર ખેંચવામાં મદદરૂપ થાય છે.
૬. એપલ સાઇડર વિનેગર (ACV)
- કેવી રીતે: પાણીમાં સરખા ભાગે વિનેગર ભેળવીને તેને રૂ વડે ગૂમડા પર લગાવો. તે ત્વચાના pH ને સંતુલિત કરે છે અને ઇન્ફેક્શન ઘટાડે છે.
ગૂમડાં દરમિયાન રાખવાની ખાસ સાવચેતીઓ:
- ક્યારેય ફોડશો નહીં: ગૂમડાને દબાવીને કે સોયથી ફોડવાની કોશિશ ન કરો. તેનાથી ચેપ ઊંડે સુધી જઈ શકે છે.
- હાથની સફાઈ: ગૂમડાને અડ્યા પછી હંમેશા સાબુથી હાથ ધોવા જેથી ચેપ શરીરના બીજા ભાગમાં ન ફેલાય.
- પાટો બાંધવો: જો ગૂમડું જાતે ફૂટી જાય, તો એન્ટિસેપ્ટિક લિક્વિડ (જેમ કે ડેટોલ) થી સાફ કરી પાટો બાંધી દેવો.
નોંધ: જો ગૂમડું ખૂબ મોટું હોય, અસહ્ય દુખાવો થતો હોય અથવા તાવ આવતો હોય, તો ઘરગથ્થુ ઉપચાર કરવાને બદલે તુરંત ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો.
ગૂમડા નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
ગૂમડાં થવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે મુખ્યત્વે સ્વચ્છતા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. તમે નીચે મુજબના પગલાં ભરીને વારંવાર થતા ગૂમડાંને અટકાવી શકો છો:
૧. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા (Personal Hygiene)
- નિયમિત સ્નાન: દરરોજ સારા એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ સાબુથી સ્નાન કરો, ખાસ કરીને જો તમને વધુ પરસેવો થતો હોય.
- હાથ ધોવાની આદત: જમતા પહેલા અને બહારથી આવ્યા પછી સાબુથી હાથ ધોવાની આદત રાખો જેથી બેક્ટેરિયા ત્વચાના સંપર્કમાં ન આવે.
- ટુવાલ અને કપડાં: તમારા ટુવાલ, રૂમાલ, રેઝર કે કપડાં અન્ય વ્યક્તિ સાથે શેર ન કરો. જો ઘરમાં કોઈને ગૂમડું થયું હોય, તો તેમના કપડાં અને પથારી અલગ ગરમ પાણીમાં ધોવા જોઈએ.
૨. ત્વચાની સંભાળ
- ઘાની કાળજી: જો ત્વચા પર ક્યાંય છોલાઈ ગયું હોય અથવા નાનો ઘા પડ્યો હોય, તો તેને તરત જ સાફ કરી એન્ટિસેપ્ટિક ક્રીમ લગાવો અને પાટો બાંધો. બેક્ટેરિયા હંમેશા આવા નાના ઘા દ્વારા જ શરીરમાં પ્રવેશે છે.
- ચુસ્ત કપડાં ટાળો: બહુ ટાઈટ કપડાં પહેરવાનું ટાળો, કારણ કે તેનાથી ત્વચા પર ઘર્ષણ થાય છે અને પરસેવો જમા થવાથી ગૂમડાં થવાની શક્યતા વધે છે. સુતરાઉ (Cotton) કપડાં પહેરવા વધુ હિતાવહ છે.
૩. આહાર અને જીવનશૈલી
- ડાયાબિટીસ નિયંત્રણ: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો બ્લડ શુગરને કંટ્રોલમાં રાખવું ખૂબ જરૂરી છે. લોહીમાં વધુ શર્કરા બેક્ટેરિયાને વધવા માટે ખોરાક પૂરો પાડે છે.
- પૌષ્ટિક ખોરાક: વિટામિન C, વિટામિન E અને ઝિંક યુક્ત ખોરાક લો, જે ત્વચાના સ્વાસ્થ્યને સુધારે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.
- પાણીનું પ્રમાણ: પુષ્કળ પાણી પીવો જેથી શરીરના ઝેરી તત્વો (Toxins) પરસેવા અને પેશાબ વાટે બહાર નીકળી જાય.
૪. ચેપ અટકાવવા માટેની સાવચેતી
- જો તમને એક ગૂમડું થયું હોય, તો તેને વારંવાર અડવાનું ટાળો. જો ભૂલથી અડાઈ જાય, તો તરત જ હાથ ધોઈ નાખો જેથી તે બીજા ભાગમાં ન ફેલાય.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-ગૂમડું
સામાન્ય રીતે ગૂમડાં ઘરેલું ઉપચારથી મટી જતાં હોય છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં વિલંબ કર્યા વગર ડોક્ટરની સલાહ લેવી ખૂબ જ જરૂરી છે. જો નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો તરત જ ડોક્ટરનો સંપર્ક કરો:
૧. ગૂમડાનું સ્થાન અને કદ
- ચહેરા પર ગૂમડું: જો ગૂમડું નાક, આંખ કે હોઠની આસપાસ હોય, તો તે જોખમી બની શકે છે કારણ કે ત્યાંનો ચેપ મગજ સુધી પહોંચવાની શક્યતા રહે છે.
- કરોડરજ્જુ કે ગુદાના ભાગે: કરોડરજ્જુ (Spine) પર કે મળદ્વારની આસપાસ થતા ગૂમડાની અવગણના ન કરવી.
- ખૂબ મોટું ગૂમડું: જો ગૂમડું કદમાં સતત વધી રહ્યું હોય અને તે ૨ ઇંચ (૫ સેમી) થી મોટું હોય.
૨. શારીરિક લક્ષણો (Systemic Symptoms)
- તાવ અને ધ્રુજારી: જો ગૂમડાની સાથે તમને તાવ આવતો હોય અથવા ધ્રુજારી લાગતી હોય, તો તેનો અર્થ છે કે ચેપ શરીરમાં ફેલાઈ રહ્યો છે.
- અસહ્ય દુખાવો: જો દુખાવો એટલો વધી જાય કે તમે સામાન્ય હલનચલન કે ઊંઘ પણ ન કરી શકતા હોવ.
- લસિકા ગ્રંથિમાં સોજો: ગૂમડાની નજીકના ભાગમાં (જેમ કે બગલ કે સાંધામાં) ગાંઠ જેવો સોજો દેખાય.
૩. ચેપ ફેલાવાના સંકેતો
- લાલ લીટીઓ: જો ગૂમડાની આસપાસની ત્વચા પર લાલ રંગની લીટીઓ દેખાવા લાગે, તો તે ‘સેલ્યુલાઇટિસ’ (ત્વચાના ઊંડા પડનો ચેપ) હોઈ શકે છે.
- વારંવાર થતા ગૂમડાં: જો એક ગૂમડું મટે અને તરત બીજું થાય, અથવા એકસાથે ઘણા બધા ગૂમડાં (Carbuncle) નીકળે.
૪. સમયગાળો અને રિકવરી
- જો ઘરેલું ઉપચાર (ગરમ શેક વગેરે) કરવા છતાં ૧ થી ૨ અઠવાડિયા સુધી ગૂમડામાં કોઈ સુધારો ન જણાય.
- જો ગૂમડું કુદરતી રીતે ફૂટે નહીં અને વધુ કઠણ થતું જાય.
૫. અન્ય બીમારીઓ હોય ત્યારે
જો તમને નીચેની કોઈ સમસ્યા હોય અને ગૂમડું થાય, તો જાતે ઇલાજ કરવાને બદલે ડોક્ટરને જ બતાવવું:
- ડાયાબિટીસ (Sugar).
- હૃદયની કોઈ બીમારી.
- નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunodeficiency).
- કેન્સર અથવા કિમોથેરાપી ચાલતી હોય.
ડોક્ટર શું કરશે? ડોક્ટર જરૂર જણાય તો ગૂમડા પર નાનો ચીરો (Incision) મૂકીને પરુ કાઢી નાખશે અને તમને યોગ્ય એન્ટિબાયોટિક્સ આપશે, જેનાથી ચેપ જલ્દી મટી જશે.
નિષ્કર્ષ
ગૂમડું એ સાધારણ સમસ્યા લાગે છે, પરંતુ તેની અવગણના કરવાથી તે ગંભીર ઇન્ફેક્શનનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે. ગરમ શેક અને સ્વચ્છતા તેના સૌથી શ્રેષ્ઠ ઇલાજ છે. જો ગૂમડું વારંવાર થતું હોય, તો લોહીની તપાસ (ડાયાબિટીસ માટે) કરાવવી જરૂરી છે.
