સંધિવા (Arthritis) કારણો, લક્ષણો અને ઉપાયો

Table of Contents

સંધિવા (Arthritis): સાંધાના દુખાવાના કારણો, લક્ષણો અને કાયમી રાહત મેળવવાના ઉપાયો

સંધિવા એટલે સાંધામાં આવતો સોજો. ‘આર્થરાઈટિસ’ એ કોઈ એક બીમારી નથી, પરંતુ તે ૧૦૦ થી વધુ પ્રકારની સાંધાની સમસ્યાઓનું વર્ણન કરતો સમૂહ છે. તે કોઈપણ ઉંમરે થઈ શકે છે, પરંતુ વધતી ઉંમર સાથે તેનું જોખમ વધે છે. જો સમયસર ધ્યાન ન આપવામાં આવે તો સાંધા કાયમી રીતે જકડાઈ શકે છે અને ચાલવા-ફરવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.

સંધિવા કયા પ્રકારના હોય છે?

સંધિવા (Arthritis) ના ઘણા પ્રકારો છે, પરંતુ મુખ્યત્વે તેને ત્રણથી ચાર મોટા ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે. અહીં તેના મુખ્ય પ્રકારો અને તેની વિશેષતાઓ વિશેની માહિતી છે:

૧. ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ (Osteoarthritis – OA)

આ સંધિવાનો સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે.

કારણ: વધતી ઉંમર અથવા સાંધા પર વધુ પડતા દબાણને કારણે સાંધા વચ્ચે રહેલી ‘ગાદી’ (Cartilage) ઘસાઈ જાય છે.
કોને થાય: સામાન્ય રીતે ૪૦-૫૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરની વ્યક્તિઓ અથવા રમતવીરોને (ઈજાને કારણે) થાય છે.
અસર: મુખ્યત્વે ઘૂંટણ, થાપા (Hips), હાથ અને કરોડરજ્જુમાં જોવા મળે છે.

૨. રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસ (Rheumatoid Arthritis – RA)

આ એક ઓટો-ઈમ્યુન (Auto-immune) રોગ છે.

કારણ: જ્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી પોતાના જ સાંધાના પડ (Synovium) પર હુમલો કરે છે.
વિશેષતા: આમાં દુખાવો શરીરની બંને બાજુ સરખો થાય છે (દા.ત. બંને હાથ કે બંને ઘૂંટણમાં). સવારના સમયે સાંધા ખૂબ જકડાઈ જાય છે.
અસર: આંગળીઓ, કાંડા અને નાના સાંધાઓ પર વધુ અસર કરે છે.

૩. ગાઉટ (Gout)

આ પ્રકારના વા ને ગુજરાતીમાં ‘યુરિક એસિડનો વા’ પણ કહેવામાં આવે છે.

કારણ: લોહીમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધી જવાથી તેના ઝીણા સ્ફટિકો (Crystals) સાંધામાં જમા થાય છે.
લક્ષણ: અચાનક અને તીવ્ર દુખાવો થાય છે. મોટાભાગે પગના અંગૂઠામાં સોજો અને લાલાશ જોવા મળે છે.

૪. અન્ય પ્રકારો

જુવેનાઈલ આર્થરાઈટિસ (Juvenile Arthritis): આ પ્રકાર બાળકોમાં જોવા મળે છે (૧૮ વર્ષથી ઓછી ઉંમર).
સોરિયાટિક આર્થરાઈટિસ (Psoriatic Arthritis): જે લોકોને ચામડીનો રોગ ‘સોરાયસિસ’ હોય, તેમને સાંધામાં પણ દુખાવો થઈ શકે છે.
સેપ્ટિક આર્થરાઈટિસ (Septic Arthritis): સાંધામાં ચેપ (Infection) લાગવાને કારણે થતો સોજો.

સંધિવા ના કારણો શું છે?

સંધિવા (Arthritis) થવા પાછળ કોઈ એક ચોક્કસ કારણ નથી હોતું, પરંતુ તે કયા પ્રકારનો સંધિવા છે તેના પર તેના કારણોનો આધાર રહેલો છે. મુખ્યત્વે નીચે મુજબના કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે:

૧. શારીરિક ઘસારો (Wear and Tear)

આ ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસનું મુખ્ય કારણ છે.

વધતી ઉંમર: ઉંમર વધવા સાથે સાંધાની વચ્ચે રહેલી કુમળી ગાદી (Cartilage) ધીમે ધીમે ઘસાવા લાગે છે.
વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વધુ વજન ઘૂંટણ અને થાપાના સાંધા પર વધારાનું દબાણ લાવે છે, જે ઘસારાની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવે છે.
જૂની ઈજા: ભૂતકાળમાં સાંધા પર થયેલી ઈજા કે અકસ્માત ભવિષ્યમાં સંધિવાનું કારણ બની શકે છે.

૨. રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ગરબડ (Auto-immune System)

આ રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસ માટે જવાબદાર છે.

જ્યારે શરીરની પોતાની જ રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી સાંધાના સ્વસ્થ કોષો પર હુમલો કરે છે, ત્યારે સાંધામાં સોજો આવે છે અને તે નબળા પડે છે. આ કેમ થાય છે તેનું ચોક્કસ કારણ હજુ વિજ્ઞાન શોધી શક્યું નથી, પણ તે જિનેટિક હોઈ શકે છે.

૩. ચયાપચયની પ્રક્રિયામાં ખામી (Metabolic Factors)

આ ગાઉટ (Gout) થવાનું મુખ્ય કારણ છે.

જ્યારે શરીર પ્રોટીનનું યોગ્ય રીતે પાચન ન કરી શકે, ત્યારે લોહીમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધે છે. આ એસિડ સ્ફટિકો સ્વરૂપે સાંધામાં જમા થાય છે અને અસહ્ય દુખાવો પેદા કરે છે.

૪. જિનેટિક અથવા વારસાગત કારણો

જો તમારા પરિવારમાં (માતા-પિતા કે દાદા-દાદીને) સંધિવાની તકલીફ હોય, તો તમને તે થવાની શક્યતા વધી જાય છે. અમુક ચોક્કસ જનીનો વ્યક્તિને પર્યાવરણીય પરિબળો સામે વધુ સંવેદનશીલ બનાવે છે.

૫. અન્ય પરિબળો

ચેપ (Infection): શરીરમાં થયેલો કોઈ બેક્ટેરિયલ કે વાયરલ ચેપ ક્યારેક સાંધા સુધી પહોંચી જાય છે (Septic Arthritis).
સ્નાયુઓની નબળાઈ: સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓ જો નબળા હોય, તો સાંધા પર લોડ વધે છે.
લિંગ (Gender): રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસ સ્ત્રીઓમાં વધુ જોવા મળે છે, જ્યારે ગાઉટ પુરુષોમાં વધુ જોવા મળે છે.
વ્યસન: ધૂમ્રપાન રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસ થવાનું જોખમ વધારે છે.

યાદ રાખવા જેવી બાબત

સંધિવાના ઘણા કારણો આપણી જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલા છે, તેથી વજન પર કાબૂ રાખવો અને નિયમિત હલનચલન રાખવું એ સૌથી મોટો બચાવ છે.

સંધિવા ના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?

સંધિવા (Arthritis) ના લક્ષણો વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અને તેના પ્રકાર મુજબ અલગ હોઈ શકે છે. જોકે, કેટલાક સામાન્ય ચિહ્નો છે જે મોટાભાગના દર્દીઓમાં જોવા મળે છે.

અહીં સંધિવાના મુખ્ય ચિહ્નો અને લક્ષણોની વિગતવાર માહિતી છે:

૧. સાંધામાં દુખાવો (Pain)

આ સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે.

હલનચલન કરતી વખતે અથવા લાંબો સમય આરામ કર્યા પછી સાંધામાં દુખાવો થાય છે.
અમુક પ્રકારના વા માં દુખાવો સતત રહે છે, જ્યારે અમુકમાં તે આવે-જાય છે.

૨. સાંધા જકડાઈ જવા (Stiffness)

સવારની જકડન: ખાસ કરીને રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસમાં સવારે ઉઠતી વખતે સાંધા એકદમ જકડાયેલા લાગે છે, જેને ખુલતા અડધો થી એક કલાક કે તેથી વધુ સમય લાગે છે.
લાંબો સમય બેસી રહ્યા પછી ઉભા થવામાં તકલીફ પડવી.

૩. સોજો અને લાલાશ (Swelling and Redness)

સાંધાની આસપાસની ચામડી લાલ થઈ જવી અને ત્યાં સોજો દેખાવો.
સોજાવાળા ભાગને સ્પર્શ કરવાથી તે ગરમ (Heat) લાગે છે.

૪. હલનચલનમાં મર્યાદા (Limited Range of Motion)

સાંધા પૂરેપૂરા વળી શકતા નથી અથવા સીધા થઈ શકતા નથી.
ચાલવામાં, સીડી ચઢવામાં કે વસ્તુઓ પકડવામાં મુશ્કેલી પડે છે.

૫. સાંધામાંથી અવાજ આવવો (Crepitus)

સાંધા હલાવતી વખતે ઘસારાનો અથવા કડક-કડક જેવો અવાજ આવવો. આ ખાસ કરીને ઘૂંટણના ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસમાં વધુ જોવા મળે છે.

૬. અન્ય શારીરિક લક્ષણો (ખાસ કરીને રુમેટોઈડ વા માં)

સતત થાક લાગવો.
હલકો તાવ આવવો.
ભૂખ ઓછી લાગવી અને વજન ઘટવું.

ક્યારે ડૉક્ટરને બતાવવું?

જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ સ્થિતિ જણાય, તો ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:

જો સાંધાનો દુખાવો ૩ દિવસથી વધુ રહેતો હોય.
એક મહિનામાં ઘણી વખત દુખાવો થતો હોય.
સાંધામાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો અને સોજો આવે (જે ગાઉટ હોઈ શકે).
દુખાવાની સાથે તાવ આવે.

તપાસ માટેની ટીપ: ડૉક્ટર પાસે જતાં પહેલાં એ નોંધી લેજો કે તમને દુખાવો દિવસના કયા સમયે વધુ થાય છે? (સવારે કે રાત્રે) અને કયા સાંધામાં શરૂઆત થઈ હતી? આ માહિતી ડૉક્ટરને સાચું નિદાન કરવામાં મદદ કરશે.

સંધિવા નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?

સંધિવા (Arthritis) નું સાચું નિદાન કરવું ખૂબ જરૂરી છે કારણ કે તેના ૧૦૦ થી વધુ પ્રકારો છે અને દરેકની સારવાર અલગ હોય છે. ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે નીચે મુજબના પગલાં દ્વારા નિદાન કરે છે:

૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)

ડૉક્ટર સૌથી પહેલા તમારા સાંધા તપાસશે અને નીચેની બાબતો જોશે:

સોજો અને લાલાશ: સાંધાની આસપાસ સોજો છે કે નહીં.
હલનચલન: સાંધો કેટલો વળી શકે છે અથવા હલી શકે છે.
ગરમી: શું સાંધો સ્પર્શ કરવાથી ગરમ લાગે છે?
દુખાવાનું સ્થાન: કયા સાંધામાં દુખાવો છે (નાના કે મોટા) અને તે શરીરની બંને બાજુ છે કે એક જ બાજુ.

૨. લેબોરેટરી ટેસ્ટ (Blood Tests)

લોહીની તપાસથી કયા પ્રકારનો વા છે તે જાણી શકાય છે:

RA Factor (Rheumatoid Factor): રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસ ઓળખવા માટે.
Uric Acid: જો લોહીમાં યુરિક એસિડ વધુ હોય, તો તે ‘ગાઉટ’ (Gout) હોઈ શકે છે.
ESR અને CRP: આ ટેસ્ટ શરીરમાં સોજાનું (Inflammation) પ્રમાણ દર્શાવે છે.
Anti-CCP: આ રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસના ચોક્કસ નિદાન માટેનો અત્યંત સચોટ ટેસ્ટ છે.
ANA (Antinuclear Antibody): આ લ્યુપસ જેવા ઓટો-ઈમ્યુન રોગોની તપાસ માટે થાય છે.

૩. ઇમેજિંગ ટેસ્ટ (Imaging Tests)

સાંધાની અંદરની સ્થિતિ જોવા માટે ડોક્ટર આ રિપોર્ટ કરાવી શકે છે:

X-ray: આનાથી હાડકાનો ઘસારો, ગાદી (Cartilage) નું નુકસાન અને હાડકાની રચનામાં ફેરફાર જાણી શકાય છે.
Ultrasound: સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓ, અસ્થિબંધન (Ligaments) અને સોજાની તપાસ માટે.
MRI: જો સાંધાની અંદર ગંભીર નુકસાનની શંકા હોય, તો વિગતવાર તપાસ માટે MRI કરવામાં આવે છે.

૪. સાંધાના પ્રવાહીની તપાસ (Joint Fluid Analysis)

જો કોઈ સાંધામાં બહુ સોજો હોય, તો ડૉક્ટર સોય વડે સાંધામાંથી થોડું પ્રવાહી (Synovial Fluid) કાઢી શકે છે. તેની તપાસ કરવાથી ખબર પડે છે કે દુખાવો ચેપ (Infection) ને કારણે છે કે યુરિક એસિડના ક્રિસ્ટલ્સને કારણે.

નિદાન માટે તમારે શું કરવું જોઈએ?

ડૉક્ટર પાસે જતી વખતે નીચેની માહિતી તૈયાર રાખો:

દુખાવો ક્યારે શરૂ થયો?
શું સવારના સમયે સાંધા જકડાઈ જાય છે?
પરિવારમાં કોઈને સંધિવાની તકલીફ છે?
કયા ખોરાક કે પ્રવૃત્તિથી દુખાવો વધે છે?

મહત્વની સલાહ: સંધિવાનું વહેલું નિદાન થવાથી સાંધાને કાયમી નુકસાન થતું અટકાવી શકાય છે. તેથી, લક્ષણો દેખાય કે તરત જ રુમેટોલોજિસ્ટ (Rheumatologist) નો સંપર્ક કરવો જોઈએ.

સંધિવા ની સારવાર શું છે?

સંધિવા (Arthritis) ની સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દુખાવો ઘટાડવો, સાંધાને થતું નુકસાન અટકાવવું અને વ્યક્તિની જીવનશૈલી સુધારવી છે. સારવારનો પ્રકાર સંધિવાના પ્રકાર અને તેની ગંભીરતા પર આધાર રાખે છે.

મુખ્યત્વે નીચે મુજબની સારવાર પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવે છે:

૧. દવાઓ (Medications)

પીડાનાશક (Painkillers): દુખાવો ઘટાડવા માટે પેરાસીટામોલ કે એસ્પિરિન જેવી દવાઓ આપવામાં આવે છે.
સોજા વિરોધી દવાઓ (NSAIDs): સાંધાનો સોજો અને દુખાવો બંને ઘટાડવા માટે આ દવાઓ વપરાય છે.
DMARDs: આ ખાસ કરીને ‘રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસ’ માટે વપરાય છે. આ દવાઓ રોગની ગતિ ધીમી પાડે છે અને સાંધાને કાયમી નુકસાન થતા બચાવે છે.
કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ્સ: જ્યારે સોજો ખૂબ વધારે હોય ત્યારે ડૉક્ટર ટેબ્લેટ અથવા સાંધામાં ઇન્જેક્શન દ્વારા સ્ટેરોઇડ આપે છે.

૨. ફિઝિયોથેરાપી (Physical Therapy)

દવાઓની સાથે કસરત ખૂબ જ મહત્વની છે:

કસરત: સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા માટે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ ખાસ કસરતો કરાવે છે.
હલનચલન: સાંધા જકડાઈ ન જાય તે માટે હળવી સ્ટ્રેચિંગ એક્સરસાઇઝ જરૂરી છે.

૩. જીવનશૈલીમાં ફેરફાર (Lifestyle Changes)

વજન ઘટાડવું: વજન ઓછું કરવાથી ખાસ કરીને ઘૂંટણ અને કમરના સાંધા પરનું દબાણ ઘટે છે.
ગરમ અને ઠંડો શેક: * ગરમ શેક: સ્નાયુઓને આરામ આપવા અને જકડન ઘટાડવા.
- ઠંડો શેક (Ice pack): સોજો અને તીવ્ર દુખાવો ઘટાડવા.
સહાયક સાધનો: ચાલવા માટે લાકડી (Cane), ગાદીવાળા ચપ્પલ કે ની-કેપ (Knee Cap) નો ઉપયોગ કરવો.

૪. આહાર (Dietary Changes)

એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી ખોરાક: આદુ, હળદર, લસણ અને અખરોટ જેવા ખોરાક સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
ગાઉટ માટે: જો યુરિક એસિડનો વા હોય, તો પ્રોટીન (દાળ, પનીર) અને આલ્કોહોલનું પ્રમાણ ઓછું કરવું જોઈએ.

૫. શસ્ત્રક્રિયા (Surgery)

જ્યારે દવાઓ અને કસરતથી કોઈ ફેર ન પડે અને સાંધા પૂરેપૂરા ઘસાઈ ગયા હોય, ત્યારે ડૉક્ટર સર્જરીની સલાહ આપે છે:

જોઈન્ટ રિપ્લેસમેન્ટ (Joint Replacement): જેમાં ઘૂંટણ કે થાપાનો સાંધો બદલીને કૃત્રિમ સાંધો બેસાડવામાં આવે છે.
જોઈન્ટ ફ્યુઝન: નાના સાંધા (આંગળીઓ) માટે વપરાય છે.

ઘરગથ્થુ અને આયુર્વેદિક ઉપાયો

મેથીના દાણા: રાત્રે મેથી પલાળી સવારે તેનું પાણી પીવું.
હળદર વાળું દૂધ: હળદરમાં રહેલું ‘કર્ક્યુમિન’ કુદરતી સોજા વિરોધી તત્વ છે.
તલના તેલની માલિશ: હળવા હાથે માલિશ કરવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે.

ચેતવણી: કોઈપણ દવા ડૉક્ટરની સલાહ વગર શરૂ ન કરવી, કારણ કે પેઈનકિલર્સની વધુ પડતી અસર કિડની પર થઈ શકે છે.

સંધિવા ના ઘરગથ્થુ ઉપચાર શું છે?

સંધિવા (Arthritis) ના દુખાવા અને સોજામાં રાહત મેળવવા માટે રસોડામાં હાજર કેટલીક વસ્તુઓ અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે.

અહીં કેટલાક શ્રેષ્ઠ ઘરગથ્થુ ઉપચારો છે:

૧. હળદર અને આદુ

હળદર: હળદરમાં ‘કર્ક્યુમિન’ નામનું તત્વ હોય છે જે કુદરતી પેઈનકિલર જેવું કામ કરે છે. દરરોજ રાત્રે એક ગ્લાસ ગરમ દૂધમાં અડધી ચમચી હળદર નાખીને પીવું જોઈએ.
આદુ: આદુનો રસ અથવા આદુવાળી ચા પીવાથી સાંધાનો સોજો ઓછો થાય છે. તમે આદુના તેલથી માલિશ પણ કરી શકો છો.

૨. મેથીના દાણા

મેથીના દાણામાં સોજા વિરોધી ગુણો હોય છે.
રીત: એક ચમચી મેથીના દાણા રાત્રે એક ગ્લાસ પાણીમાં પલાળી દો. સવારે ખાલી પેટે તે પાણી પી લો અને દાણા ચાવીને ખાઈ જાઓ.

૩. લસણનો ઉપયોગ

લસણ સાંધાના દુખાવામાં રામબાણ ઈલાજ માનવામાં આવે છે.
સવારે ખાલી પેટે લસણની ૨-૩ કળીઓ હુંફાળા પાણી સાથે લેવી અથવા તલના તેલમાં લસણ ગરમ કરી તે તેલથી સાંધા પર માલિશ કરવી.

૪. શેક કરવો (Hot and Cold Compress)

ગરમ શેક: જો સાંધા જકડાઈ ગયા હોય, તો ગરમ પાણીની થેલીથી શેક કરવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે અને જકડન ઓછી થાય છે.
ઠંડો શેક (બરફ): જો સાંધામાં અચાનક સોજો અને લાલાશ આવી હોય, તો બરફનો શેક કરવાથી ફાયદો થાય છે.

૫. એપલ સાઈડર વિનેગર (ACV)

એક ગ્લાસ હુંફાળા પાણીમાં એક ચમચી એપલ સાઈડર વિનેગર અને થોડું મધ મેળવીને પીવાથી શરીરમાંથી ટોક્સિન્સ (ઝેરી તત્વો) બહાર નીકળે છે અને દુખાવો ઘટે છે.

૬. યોગ્ય તેલની માલિશ

તલનું તેલ, સરસવનું તેલ અથવા દિવેલ (Castor Oil) ને સહેજ ગરમ કરીને હળવા હાથે માલિશ કરવાથી સાંધાની લવચીકતા વધે છે.

૭. આહારમાં સાવચેતી

શું ખાવું: અખરોટ, અળસી (Flax seeds), પાલક અને વિટામિન-C યુક્ત ફળો.
શું ન ખાવું: વધુ પડતું મીઠું, ખાંડ, મેંદો, ઠંડા પીણાં અને વાસી ખોરાક ટાળવો. જો ‘ગાઉટ’ હોય તો દાળ અને પ્રોટીન ઓછું લેવું.

મહત્વની ટિપ્સ:

વજન નિયંત્રણ: જો તમારું વજન વધારે હોય, તો માત્ર ૫ કિલો વજન ઘટાડવાથી પણ ઘૂંટણના દુખાવામાં ૫૦% રાહત મળી શકે છે.
યોગ અને પ્રાણાયામ: ‘ભસ્ત્રિકા’ અને ‘અનુલોમ-વિલોમ’ પ્રાણાયામ સંધિવામાં ખૂબ જ ફાયદાકારક છે.

સલાહ: આ ઉપચારો રાહત માટે છે, પરંતુ જો દુખાવો ખૂબ જ વધારે હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે.

સંધિવા નું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?

સંધિવા (Arthritis) ના જોખમને ઘટાડવા માટે જીવનશૈલીમાં કેટલાક પાયાના ફેરફારો કરવા ખૂબ જ જરૂરી છે. જો તમારા પરિવારમાં કોઈને સંધિવા હોય, તો તમારે નાની ઉંમરથી જ સાવચેત રહેવું જોઈએ.

અહીં સંધિવાનું જોખમ ઘટાડવા માટેની અસરકારક રીતો છે:

૧. વજન નિયંત્રિત રાખો (Maintain Healthy Weight)

વધારે વજન એ સંધિવાનું સૌથી મોટું કારણ છે.

શરીરનું વધારાનું વજન ખાસ કરીને ઘૂંટણ, થાપા અને કરોડરજ્જુ પર દબાણ લાવે છે.
વજન નિયંત્રિત રાખવાથી સાંધાની વચ્ચેની ગાદી (Cartilage) ઘસાવાની પ્રક્રિયા ધીમી પડે છે.

૨. સક્રિય રહો પણ સાંધા સાચવો (Stay Active)

નિયમિત હલનચલન સાંધાને લવચીક રાખે છે.

હળવી કસરત: ચાલવું, સાયકલ ચલાવવી કે સ્વિમિંગ (તરવું) એ સાંધા માટે શ્રેષ્ઠ છે કારણ કે તેમાં સાંધા પર વધુ દબાણ આવતું નથી.
સ્નાયુઓની મજબૂતી: સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓ મજબૂત કરવા માટે વ્યાયામ કરો, જેથી સાંધા પરનો ભાર ઓછો થાય.

૩. તંદુરસ્ત આહાર (Healthy Diet)

તમે જે ખાઓ છો તેની સીધી અસર તમારા સોજા (Inflammation) પર પડે છે.

ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ: અખરોટ, અળસી (Flax seeds) અને માછલીનું તેલ સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સ: તાજા ફળો અને લીલા શાકભાજી ખાઓ.
હાઇડ્રેશન: પુષ્કળ પાણી પીવો જેથી સાંધામાં ‘લુબ્રિકેશન’ (ચીકાશ) જળવાઈ રહે.

૪. ઈજાથી બચો (Protect Your Joints)

રમતગમત કે રોજિંદા કામ દરમિયાન સાંધા પર થતી ઈજા ભવિષ્યમાં સંધિવા બની શકે છે.

કામ કરતી વખતે યોગ્ય પોશ્ચર (બેસવાની કે ઉભા રહેવાની રીત) જાળવો.
ભારે વજન ઉપાડતી વખતે સાવચેતી રાખો અને ઘૂંટણને બદલે કમરથી ન વળતા યોગ્ય ટેકનિક વાપરો.

૫. બ્લડ શુગર પર કાબૂ (Control Blood Sugar)

ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં સંધિવાનું જોખમ વધુ હોય છે. હાઈ બ્લડ શુગર હાડકાં અને કાર્ટિલેજને કડક બનાવી દે છે, જે સાંધામાં ઘસારો વધારે છે.

૬. વ્યસનથી દૂર રહો

ધૂમ્રપાન (Smoking): ધૂમ્રપાન રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસનું જોખમ વધારે છે અને સાંધાની પેશીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે.

ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-સંધિવા

સંધિવામાં શરૂઆતના તબક્કે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી ખૂબ જ મહત્વની છે, કારણ કે જો સાંધાને એકવાર નુકસાન થઈ જાય, તો તેને સુધારવું મુશ્કેલ બને છે.

તમારે નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં રુમેટોલોજિસ્ટ (Rheumatologist) અથવા ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટરને મળવું જોઈએ:

૧. જ્યારે લક્ષણો લાંબા સમય સુધી રહે

જો સાંધામાં દુખાવો કે જકડન ૩ દિવસથી વધુ સતત રહેતી હોય.
જો મહિનામાં વારંવાર દુખાવો થતો હોય (ભલે તે આપમેળે મટી જતો હોય).

૨. સવારની જકડન (Morning Stiffness)

જો સવારે ઉઠ્યા પછી સાંધા એટલા જકડાઈ જાય કે તમને હલનચલન કરવામાં ૩૦ થી ૬૦ મિનિટ જેટલો સમય લાગે. આ રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસનું મુખ્ય લક્ષણ હોઈ શકે છે.

૩. અચાનક અને તીવ્ર ફેરફાર દેખાય

સાંધામાં અચાનક સોજો, લાલાશ કે તે ભાગ ગરમ લાગે.
સાંધામાં એટલો અસહ્ય દુખાવો થાય કે તમે તે ભાગ પર ભાર પણ ન આપી શકો.

૪. દૈનિક કાર્યોમાં મુશ્કેલી

જો તમને સીડી ચઢવામાં, લાંબો સમય ઊભા રહેવામાં, પકકડ બનાવવામાં કે ચાલવામાં તકલીફ પડવા લાગે.
સાંધાની હલનચલન કરવાની ક્ષમતા (Range of Motion) ઘટી જાય.

૫. તાવ અને થાક સાથે દુખાવો

જો સાંધાના દુખાવાની સાથે તમને હલકો તાવ રહેતો હોય, સતત થાક લાગતો હોય કે અચાનક વજન ઘટવા લાગે, તો તે શરીરમાં કોઈ ગંભીર સોજાના રોગની નિશાની હોઈ શકે છે.

ડૉક્ટર પાસે જતાં પહેલાં આટલી તૈયારી રાખો:

તમારો દુખાવો ક્યારે વધે છે? (સવારે, રાત્રે કે કામ કર્યા પછી).
પરિવારમાં કોઈને વાની બીમારી છે?
કઈ દવાઓ લેવાથી તમને અત્યારે આરામ મળે છે?

ચેતવણી: ડૉક્ટરની સલાહ વગર લાંબા સમય સુધી પેઈનકિલર (દુખાવાની દવાઓ) ન લેવી, કારણ કે તેનાથી કિડની અને લીવર પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

સંધિવા એ જીવનભરની સ્થિતિ હોઈ શકે છે, પરંતુ તેને હરાવવી અશક્ય નથી. યોગ્ય આહાર, નિયમિત કસરત અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબની દવાઓથી તમે પીડામુક્ત જીવન જીવી શકો છો. જો તમને સાંધામાં અકારણ સોજો કે દુખાવો જણાય, તો તેને ઉંમરની અસર ગણી અવગણશો નહીં.