આ લેખમાં આપણે ફોટોથેરાપી વિશે વિગતવાર જાણીશું.

૧. ફોટોથેરાપી એટલે શું? (What is Phototherapy?)

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ફોટોથેરાપી એટલે ચોક્કસ પ્રકારના પ્રકાશ (Light) નો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવતી સારવાર. આમાં લેઝર, એલઈડી (LED), ફ્લોરોસન્ટ લેમ્પ અથવા અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV) કિરણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

આ સારવારમાં દર્દીની ત્વચાને ચોક્કસ સમય માટે અને ચોક્કસ તરંગલંબાઇ (Wavelength) ધરાવતા પ્રકાશમાં ખુલ્લી રાખવામાં આવે છે. આ પ્રકાશ ત્વચાના કોષોમાં જૈવિક ફેરફારો લાવે છે, જે બળતરા ઘટાડવામાં, કોષોની વૃદ્ધિ ધીમી કરવામાં અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને સુધારવામાં મદદ કરે છે.

૨. ફોટોથેરાપી કેવી રીતે કામ કરે છે? (Mechanism of Action)

ફોટોથેરાપીનો મુખ્ય આધાર પ્રકાશની તરંગલંબાઇ પર રહેલો છે. જ્યારે ચોક્કસ પ્રકારનો પ્રકાશ ત્વચા પર પડે છે, ત્યારે નીચે મુજબની પ્રક્રિયાઓ થાય છે:

• કોષોની વૃદ્ધિનું નિયંત્રણ: સોરાયસીસ જેવા રોગોમાં ત્વચાના કોષો ખૂબ ઝડપથી વધે છે. ફોટોથેરાપીમાં વપરાતા UV કિરણો આ કોષોના DNA પર અસર કરીને તેમની અસામાન્ય વૃદ્ધિને ધીમી કરે છે.
• બળતરા (Inflammation) માં ઘટાડો: આ સારવાર ત્વચાની બળતરા અને ખંજવાળ પેદા કરતા તત્વોને દબાવી દે છે.
• રોગપ્રતિકારક શક્તિનું નિયમન: તે ત્વચાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System) ને શાંત કરે છે, જે ઓટોઇમ્યુન રોગોમાં ખૂબ ઉપયોગી છે.
• બિલીરૂબિનનું વિઘટન: નવજાત શિશુઓમાં કમળાની સારવારમાં, વાદળી પ્રકાશ (Blue Light) લોહીમાં રહેલા બિલીરૂબિનને તોડીને તેને પેશાબ વાટે બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.

૩. ફોટોથેરાપીના મુખ્ય પ્રકારો (Types of Phototherapy)

દર્દીની બીમારી અને તેની ગંભીરતાને આધારે ડોકટરો અલગ-અલગ પ્રકારની ફોટોથેરાપી સૂચવે છે:

૧. અલ્ટ્રાવાયોલેટ બી (UVB) થેરાપી

આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે. સૂર્યપ્રકાશમાં પણ UVB કિરણો હોય છે.

• બ્રોડબેન્ડ UVB: આ જૂની પદ્ધતિ છે જેમાં UVB કિરણોની વિશાળ શ્રેણીનો ઉપયોગ થાય છે.
• નેરોબેન્ડ UVB (Narrowband UVB): આ આધુનિક અને વધુ સુરક્ષિત પદ્ધતિ છે. તેમાં UVB કિરણોનો ખૂબ જ નાનો અને ચોક્કસ ભાગ વપરાય છે, જે સારવારને વધુ અસરકારક બનાવે છે અને આડઅસરો ઘટાડે છે.

૨. PUVA (Psoralen + UVA)

આ પદ્ધતિમાં UVA કિરણોનો ઉપયોગ થાય છે. આ કિરણો UVB કરતા ઊંડે સુધી ઉતરે છે. સારવાર પહેલાં દર્દીને ‘સોરાલેન’ (Psoralen) નામની દવા આપવામાં આવે છે (ગોળી અથવા ક્રીમ સ્વરૂપે), જે ત્વચાને પ્રકાશ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બનાવે છે. આ પદ્ધતિ ગંભીર ત્વચા રોગો માટે વપરાય છે.

૩. એક્સાઈમર લેસર (Excimer Laser)

આમાં ત્વચાના માત્ર અસરગ્રસ્ત ભાગ પર જ તીવ્ર UVB પ્રકાશ ફેંકવામાં આવે છે. આખા શરીરને બદલે માત્ર ડાઘ પર જ સારવાર કરવાની હોય ત્યારે આ પદ્ધતિ શ્રેષ્ઠ છે (જેમ કે વિટિલિગોમાં).

૪. બ્લુ લાઈટ થેરાપી (Blue Light Therapy)

મુખ્યત્વે નવજાત શિશુઓમાં કમળા (Jaundice) ની સારવાર માટે વપરાય છે. તેમજ ખીલ (Acne) અને ડિપ્રેશન માટે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે.

૫. રેડ લાઈટ થેરાપી (Red Light Therapy)

આનો ઉપયોગ ઘા રૂઝાવવા, કરચલીઓ ઘટાડવા અને દુખાવો ઓછો કરવા માટે થાય છે.

૪. કયા રોગોમાં ફોટોથેરાપી ઉપયોગી છે? (Conditions Treated)

ફોટોથેરાપીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ચામડીના રોગો અને નવજાત શિશુની સારવારમાં થાય છે.

૧. સોરાયસીસ (Psoriasis)

સોરાયસીસમાં ત્વચા પર લાલ, ભીંગડાવાળા ડાઘ થઈ જાય છે. નેરોબેન્ડ UVB અને PUVA થેરાપી સોરાયસીસ માટે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સારવાર ગણાય છે. તે ખંજવાળ ઘટાડે છે અને ડાઘ દૂર કરે છે.

૨. વિટિલિગો / સફેદ ડાઘ (Vitiligo)

આ રોગમાં ત્વચાનો રંગ જતો રહે છે અને સફેદ ડાઘ પડે છે. ફોટોથેરાપી ત્વચાના રંગદ્રવ્ય કોષો (Melanocytes) ને ઉત્તેજિત કરે છે, જેથી ફરીથી ચામડીનો મૂળ રંગ પાછો આવી શકે. આ લાંબા ગાળાની સારવાર છે.

૩. ખરજવું / એક્ઝિમા (Eczema / Atopic Dermatitis)

જ્યારે દવાઓ અને ક્રિમથી એક્ઝિમા કાબૂમાં ન આવે, ત્યારે ફોટોથેરાપી ખૂબ અસરકારક સાબિત થાય છે. તે ગંભીર ખંજવાળ અને બળતરામાં રાહત આપે છે.

૪. નવજાત શિશુમાં કમળો (Neonatal Jaundice)

જન્મ પછી તરત જ ઘણા બાળકોને કમળો થાય છે. તેમના લીવરનો વિકાસ પૂર્ણ ન થયો હોવાથી લોહીમાં બિલીરૂબિનનું પ્રમાણ વધે છે. બાળકને ખાસ પ્રકારની બ્લુ લાઈટ નીચે રાખવાથી બિલીરૂબિન તૂટી જાય છે અને બાળક સાજું થાય છે. આ એક અત્યંત સામાન્ય અને સુરક્ષિત પ્રક્રિયા છે.

૫. લાઈકન પ્લેનસ (Lichen Planus)

આ એક ચામડીનો રોગ છે જેમાં ખંજવાળ અને જાંબલી રંગના ઉપસેલા દાણા થાય છે. ફોટોથેરાપી તેમાં રાહત આપે છે.

૬. સિઝનલ અફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર (SAD)

આ એક પ્રકારનું ડિપ્રેશન છે જે સૂર્યપ્રકાશના અભાવે (ખાસ કરીને શિયાળામાં) થાય છે. તેજસ્વી કૃત્રિમ પ્રકાશ (Bright Light Therapy) સામે બેસવાથી મગજમાં સેરોટોનિન કેમિકલ વધે છે અને મૂડ સુધરે છે.

૫. ફોટોથેરાપીના ફાયદા (Benefits)

• બિન-આક્રમક (Non-invasive): આમાં કોઈ કાપકૂપ કે સર્જરી હોતી નથી.
• દવાઓથી મુક્તિ: લાંબા સમય સુધી સ્ટેરોઇડ્સ જેવી દવાઓ લેવાથી થતી આડઅસરોથી બચી શકાય છે.
• અસરકારકતા: ગંભીર ત્વચા રોગોમાં જ્યાં અન્ય દવાઓ કામ નથી કરતી, ત્યાં ફોટોથેરાપી સારા પરિણામ આપે છે.
• સુરક્ષિત: ડોક્ટરની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવે તો તે ગર્ભવતી મહિલાઓ અને બાળકો માટે પણ સુરક્ષિત હોઈ શકે છે (ખાસ કરીને NB-UVB).

૬. પ્રક્રિયા અને સમયગાળો (Procedure)

1. તૈયારી: સારવાર પહેલાં ત્વચા પરથી કોસ્મેટિક્સ કે પરફ્યુમ દૂર કરવા પડે છે. શરીરના જે ભાગ પર સારવારની જરૂર નથી તેને ઢાંકવામાં આવે છે. આંખોના રક્ષણ માટે ખાસ ગોગલ્સ (ચશ્મા) પહેરવા પડે છે.
2. સારવાર: દર્દીને ફોટોથેરાપી ચેમ્બર (એક ઉભા કબાટ જેવું મશીન) માં ઉભા રહેવું પડે છે અથવા હાથ-પગ માટે નાના મશીનનો ઉપયોગ થાય છે.
3. સમય: શરૂઆતમાં માત્ર થોડી સેકંડ માટે જ પ્રકાશ આપવામાં આવે છે. ધીમે ધીમે સમય વધારીને કેટલીક મિનિટો સુધી લઈ જવામાં આવે છે.
4. ફ્રિકવન્સી: સામાન્ય રીતે અઠવાડિયામાં ૨ થી ૩ વાર સારવાર લેવી પડે છે. સારા પરિણામ માટે ૨-૩ મહિના સુધી નિયમિત સારવારની જરૂર પડી શકે છે.

૭. આડઅસરો અને જોખમો (Side Effects and Risks)

જોકે ફોટોથેરાપી સુરક્ષિત છે, પરંતુ કેટલીક કામચલાઉ અને લાંબા ગાળાની આડઅસરો હોઈ શકે છે:

• ત્વચા પર લાલાશ: સનબર્ન જેવી લાલાશ આવી શકે છે.
• ત્વચા સૂકી થવી અને ખંજવાળ: સારવાર પછી ચામડી રૂક્ષ થઈ શકે છે, જેના માટે મોઈશ્ચરાઈઝર લગાડવું પડે છે.
• ફોલ્લા પડવા: જો ડોઝ વધી જાય તો ક્યારેક ફોલ્લા પડી શકે છે.
• લાંબા ગાળાના જોખમો: લાંબા સમય સુધી (વર્ષો સુધી) PUVA થેરાપી લેવાથી ચામડીનું કેન્સર થવાનું જોખમ સહેજ વધી શકે છે અને ચામડી વહેલી ઘરડી થઈ શકે છે. તેથી જ ડોક્ટરો મર્યાદિત સેશન્સ જ આપે છે.

૮. કોણે આ સારવાર ન લેવી જોઈએ? (Contraindications)

નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં ફોટોથેરાપી ટાળવી જોઈએ અથવા સાવચેતી રાખવી જોઈએ:

• જેમને ‘લ્યુપસ’ (Lupus) જેવો રોગ હોય જેમાં સૂર્યપ્રકાશથી તકલીફ વધે છે.
• જેમને ભૂતકાળમાં સ્કિન કેન્સર થયું હોય.
• જેઓ એવી દવાઓ લઈ રહ્યા હોય જેનાથી ત્વચા પ્રકાશ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બને.
• જેમની આંખો મોતિયા કે અન્ય કારણોસર પ્રકાશ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય.

૯. નિષ્કર્ષ (Conclusion)

ફોટોથેરાપી એ આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાનની એક અદભૂત ભેટ છે. ખાસ કરીને સોરાયસીસ, સફેદ ડાઘ અને નવજાત શિશુના કમળા માટે તે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ છે. તે એક સુરક્ષિત, અસરકારક અને ઓછી આડઅસરવાળી પદ્ધતિ છે. જોકે, આ સારવાર હંમેશા અનુભવી ત્વચારોગ નિષ્ણાત (Dermatologist) ની દેખરેખ હેઠળ જ લેવી જોઈએ. યોગ્ય નિદાન અને નિયમિત સેશન્સ દ્વારા આ સારવારથી દર્દીના જીવનની ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર સુધારો લાવી શકાય છે.

ખરજવું, જેને તબીબી ભાષામાં ‘એક્ઝિમા’ (Eczema) અથવા ‘ડર્મેટાઇટિસ’ (Dermatitis) કહેવામાં આવે છે, તે ત્વચાની એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ચામડી પર સોજો આવે છે, લાલાશ થાય છે અને અસહ્ય ખંજવાળ આવે છે. ખરજવું ચેપી રોગ નથી (એકબીજાને અડવાથી ફેલાતો નથી), પરંતુ તે વ્યક્તિની જીવનશૈલીને ખૂબ પ્રભાવિત કરે છે.

ખરજવું (Eczema) Video

ખરજવું કયા પ્રકારના  હોય  છે?

ખરજવું (Eczema) તેના લક્ષણો અને થવાના કારણોના આધારે અલગ-અલગ પ્રકારના હોય છે. મુખ્યત્વે તેના ૭ પ્રકારો સૌથી વધુ જોવા મળે છે:

૧. એટૉપિક ડર્મેટાઇટિસ (Atopic Dermatitis)

આ સૌથી સામાન્ય પ્રકારનું ખરજવું છે.

• કારણ: તે મોટે ભાગે વારસાગત હોય છે. જેમને અસ્થમા (દમ) કે એલર્જી હોય તેમને આ થવાની શક્યતા વધુ રહે છે.
• લક્ષણો: ઘૂંટણની પાછળ, કોણીના અંદરના ભાગમાં અને ગળા પર લાલ ચકામા અને ખંજવાળ આવવી.

૨. કોન્ટેક્ટ ડર્મેટાઇટિસ (Contact Dermatitis)

જ્યારે ત્વચા કોઈ ખાસ વસ્તુ કે કેમિકલના સંપર્કમાં આવે ત્યારે આ થાય છે.

• કારણ: કઠોર સાબુ, ડિટર્જન્ટ, નિકલની જ્વેલરી, કોસ્મેટિક્સ અથવા સિમેન્ટ.
• લક્ષણો: જે ભાગ વસ્તુના સંપર્કમાં આવ્યો હોય ત્યાં બળતરા થવી અને ચામડી લાલ થઈ જવી.

૩. ડિસહાઇડ્રોટિક એક્ઝિમા (Dysidrotic Eczema)

આ પ્રકારનું ખરજવું હાથ અને પગ પર વધુ જોવા મળે છે.

• લક્ષણો: હથેળીમાં, આંગળીઓની કિનારીઓ પર અને પગના તળિયે નાના-નાના પાણી ભરેલા ફોલ્લા થાય છે. તેમાં ખૂબ જ ખંજવાળ આવે છે.

૪. ન્યુમ્યુલર એક્ઝિમા (Nummular Eczema)

• લક્ષણો: આમાં ત્વચા પર સિક્કા જેવા ગોળ આકારના ડાઘા પડે છે.
• ખાસિયત: તે ઘણીવાર જીવજંતુ કરડવાથી અથવા ખૂબ જ સૂકી ત્વચાને કારણે થાય છે. તે દેખાવમાં દાદર (Ringworm) જેવું લાગે છે, પણ તે દાદર નથી.

૫. સેબોરેહિક ડર્મેટાઇટિસ (Seborrheic Dermatitis)

આ મુખ્યત્વે શરીરના તેલયુક્ત (Oily) ભાગો પર થાય છે.

• સ્થાન: માથાની ચામડી (ખોડો), ભમર, નાકની આસપાસ અને કાનની પાછળ.
• લક્ષણો: ત્વચા પર પીળી કે સફેદ પોપડી જામવી અને લાલાશ રહેવી. નાના બાળકોમાં તેને ‘ક્રેડલ કેપ’ પણ કહેવાય છે.

૬. સ્ટેસિસ ડર્મેટાઇટિસ (Stasis Dermatitis)

આ પ્રકાર પગના નીચેના ભાગમાં લોહીના પરિભ્રમણની સમસ્યાને કારણે થાય છે.

• કારણ: જ્યારે પગની નસોમાં લોહી બરાબર ઉપર ન ચડી શકે ત્યારે લોહી નીચે જમા થાય છે, જેનાથી ત્વચા પર સોજો અને ખરજવું થાય છે.
• લક્ષણો: પગની ઘૂંટી પાસે સોજો આવવો, ત્વચા જાડી થવી અને કાળી પડવી.

૭. ન્યુરોડર્મેટાઇટિસ (Neurodermatitis)

• લક્ષણો: આ એક જ જગ્યાએ સતત ખંજવાળ આવવાથી થાય છે. ખંજવાળવાને કારણે ત્યાંની ત્વચા ચામડા જેવી જાડી અને કડક થઈ જાય છે.
• કારણ: તે ઘણીવાર તણાવ (Stress) ને કારણે વધે છે.

ખરજવું ના કારણો શું છે?

ખરજવું (Eczema) થવા પાછળ કોઈ એક ચોક્કસ કારણ જવાબદાર નથી હોતું, પરંતુ તે વારસાગત (Genetics) અને પર્યાવરણીય પરિબળોના મિશ્રણને કારણે થાય છે. જ્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System) કોઈ સામાન્ય વસ્તુ પ્રત્યે અતિશય પ્રતિક્રિયા આપે છે, ત્યારે ત્વચા પર સોજો અને ખંજવાળ આવે છે.

ખરજવું થવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

૧. વારસાગત કારણો (Genetics)

જો તમારા પરિવારમાં માતા-પિતા કે ભાઈ-બહેનને ખરજવું, અસ્થમા (દમ) અથવા ‘હે ફીવર’ (એલર્જી) જેવી તકલીફ હોય, તો તમને ખરજવું થવાની શક્યતા વધી જાય છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે, અમુક લોકોમાં Filaggrin નામના પ્રોટીનની ઉણપ હોય છે જે ત્વચામાં ભેજ જાળવી રાખવાનું કામ કરે છે.

૨. પર્યાવરણીય ઉત્તેજકો (Environmental Triggers)

આપણી આસપાસની વસ્તુઓ જે ત્વચામાં બળતરા પેદા કરી શકે છે:

• કેમિકલ્સ: કઠોર સાબુ, ડિટર્જન્ટ, સેમ્પૂ, ડિશ વોશર કે હેન્ડવોશ.
• ઘરગથ્થુ વસ્તુઓ: પરફ્યુમ, સેન્ટ, ફિનાઈલ કે ફ્લોર ક્લીનર.
• ધાતુઓ: નિકલ જેવી ધાતુના ઘરેણાં અથવા ઘડિયાળનો પટ્ટો.

૩. એલર્જી પેદા કરનારા તત્વો (Allergens)

• ધૂળ અને રજકણો: ઘરમાં રહેલી ધૂળ, પલંગના ગાદલાના રજકણો (Dust mites).
• પ્રાણીઓ: પાલતુ કુતરા કે બિલાડીના વાળ અને તેમની લાળ.
• પરાગરજ: ફૂલો અને વનસ્પતિની પરાગરજ (Pollens).

૪. ખોરાકની એલર્જી

કેટલાક કિસ્સાઓમાં, અમુક ખોરાક લેવાથી ખરજવું વધી શકે છે (ખાસ કરીને બાળકોમાં):

• ગાયનું દૂધ અને ડેરી પ્રોડક્ટ્સ.
• ઇંડા, સોયાબીન અથવા ઘઉં (Gluten).
• મગફળી કે કાજુ જેવા ડ્રાયફ્રૂટ્સ.

૫. હવામાનમાં ફેરફાર

• વધુ પડતી ગરમી: પરસેવો થવાને કારણે ખંજવાળ વધી શકે છે.
• વધુ પડતી ઠંડી: શિયાળામાં હવા સૂકી હોવાને કારણે ત્વચા ફાટી જાય છે અને ખરજવું વકરે છે.
• ભેજવાળું વાતાવરણ: ચોમાસામાં ફૂગ (Fungus) ને કારણે પણ તકલીફ વધી શકે છે.

૬. માનસિક તણાવ (Stress)

તણાવ સીધું ખરજવું પેદા નથી કરતું, પરંતુ જો તમને પહેલેથી ખરજવું હોય, તો વધુ પડતા માનસિક સ્ટ્રેસ કે ચિંતાને કારણે તેના લક્ષણો ગંભીર બની શકે છે.

૭. હોર્મોનલ ફેરફારો

સ્ત્રીઓમાં હોર્મોન્સના ફેરફારને કારણે (જેમ કે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અથવા માસિક ધર્મ વખતે) ખરજવાનાં લક્ષણોમાં વધ-ઘટ જોવા મળી શકે છે.

સારાંશ

ખરજવું ત્યારે થાય છે જ્યારે ત્વચાનું કુદરતી રક્ષણાત્મક પડ (Skin Barrier) નબળું પડે છે, જેનાથી ત્વચામાંથી ભેજ બહાર નીકળી જાય છે અને બહારના બેક્ટેરિયા કે એલર્જી પેદા કરતા તત્વો અંદર ઘૂસી જાય છે.

ખરજવું ના  ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?

ખરજવું (Eczema) ના લક્ષણો દરેક વ્યક્તિમાં અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. આ લક્ષણો તમારી ઉંમર, ત્વચાનો પ્રકાર અને ખરજવાના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે. જોકે, તેના કેટલાક સામાન્ય ચિહ્નો નીચે મુજબ છે:

૧. મુખ્ય અને સામાન્ય લક્ષણો

• અસહ્ય ખંજવાળ (Itching): આ ખરજવાનું સૌથી મોટું લક્ષણ છે. ઘણીવાર ખંજવાળ એટલી તીવ્ર હોય છે કે વ્યક્તિ લોહી નીકળે ત્યાં સુધી ખંજવાળે છે. રાત્રિના સમયે ખંજવાળ વધુ આવે છે.
• લાલાશ (Redness): અસરગ્રસ્ત ભાગ પર લોહી જામી ગયું હોય તેવા લાલ ચકામા દેખાય છે.
• સુકી અને ફાટેલી ત્વચા: ચામડી ખૂબ જ ડ્રાય (Scurfy) થઈ જાય છે અને તેમાં તિરાડો પડી શકે છે.

૨. દેખાવમાં ફેરફાર

• નાના ફોલ્લા (Tiny Bumps): ત્વચા પર નાના-નાના ફોલ્લા જોવા મળે છે, જેમાંથી ક્યારેક પ્રવાહી (પાણી) નીકળે છે અને સુકાઈ ગયા પછી ત્યાં પોપડી વળે છે.
• ત્વચાનું જાડું થવું (Leathery Skin): સતત ખંજવાળવાને કારણે તે ભાગની ચામડી જાડી, કડક અને ચામડા જેવી થઈ જાય છે.
• રંગમાં ફેરફાર: ખરજવું મટ્યા પછી પણ ત્યાંની ત્વચાનો રંગ આસપાસની ત્વચા કરતા ઘાટો (Dark) અથવા આછો થઈ શકે છે.

૩. શરીરના કયા ભાગો પર વધુ જોવા મળે છે?

વ્યક્તિની ઉંમર મુજબ લક્ષણોના સ્થાન બદલાય છે:

• નાના બાળકોમાં: મોટે ભાગે ચહેરા પર, ગાલ પર અને માથાની ચામડી પર.
• મોટી ઉંમરના લોકોમાં: કોણીના અંદરના ભાગમાં, ઘૂંટણની પાછળ, ગરદન પર, કાંડા પર અને પગની ઘૂંટી પાસે.

ખરજવું ક્યારે ગંભીર ગણાય? (ચેતવણીના ચિહ્નો)

જો ખરજવામાં ઈન્ફેક્શન (ચેપ) લાગે, તો નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાઈ શકે છે:

• અસરગ્રસ્ત ભાગમાંથી પરુ (Pus) નીકળવું.
• ત્વચા પર સોજો આવવો અને તે ભાગ ગરમ લાગવો.
• તાવ આવવો.
• ખૂબ જ દુખાવો થવો.

લક્ષણોની સરખામણી

તમારા માટે એક નાની સલાહ:

જો તમને ખંજવાળ વધુ આવતી હોય, તો તેને નખથી ખંજવાળવાને બદલે હળવા હાથે થાબડવું અથવા ઠંડા પાણીનો શેક કરવો જોઈએ, જેથી ત્વચા પર ઘા ન પડે.

ખરજવું નું નિદાન કેવી રીતે કરવું?

ખરજવું (Eczema) ઓળખવા માટે સામાન્ય રીતે કોઈ લોહીની તપાસ કે લેબોરેટરી ટેસ્ટની જરૂર પડતી નથી. ડોક્ટરો મુખ્યત્વે તમારા લક્ષણો અને ત્વચાની તપાસ કરીને જ તેનું નિદાન કરે છે.

નિદાનની પ્રક્રિયામાં નીચે મુજબના તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:

૧. શારીરિક તપાસ (Physical Examination)

ડોક્ટર તમારી ત્વચા પરના ચકામા, તેની પેટર્ન અને તે કયા ભાગ પર છે તે ધ્યાનથી જુએ છે.

• જો તે કોણીના વળાંકમાં કે ઘૂંટણની પાછળ હોય, તો તે એટૉપિક ડર્મેટાઇટિસ હોઈ શકે છે.
• જો તે સિક્કા જેવા ગોળ આકારમાં હોય, તો તે ન્યુમ્યુલર એક્ઝિમા હોઈ શકે છે.

૨. મેડિકલ હિસ્ટ્રી (Medical History)

ડોક્ટર તમને કેટલાક પ્રશ્નો પૂછશે, જેમ કે:

• આ તકલીફ ક્યારથી છે?
• પરિવારમાં કોઈને ખરજવું, અસ્થમા (દમ) કે એલર્જીની હિસ્ટ્રી છે?
• તમે કોઈ નવો સાબુ, પરફ્યુમ કે લોશન વાપરવાનું શરૂ કર્યું છે?
• શું કોઈ ખાસ ખોરાક ખાધા પછી ખંજવાળ વધે છે?

૩. પેચ ટેસ્ટ (Patch Test)

જો ડોક્ટરને શંકા હોય કે તમને કોઈ વસ્તુના સંપર્કથી એલર્જી (Contact Dermatitis) થાય છે, તો તેઓ પેચ ટેસ્ટ કરી શકે છે.

• આમાં તમારી પીઠ પર વિવિધ એલર્જી પેદા કરતા તત્વોના પેચ લગાવવામાં આવે છે.
• ૪૮ થી ૭૨ કલાક પછી તે જોવામાં આવે છે કે તમારી ત્વચા કયા તત્વ સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે.

૪. બાયોપ્સી (Skin Biopsy)

ભાગ્યે જ કિસ્સામાં, જો ડોક્ટરને ખાતરી ન થતી હોય કે આ ખરજવું છે કે અન્ય કોઈ ગંભીર રોગ (જેમ કે સોરાયસીસ અથવા ત્વચાનું કેન્સર), તો તેઓ ત્વચાનો નાનો ટુકડો લઈને લેબોરેટરીમાં તપાસ માટે મોકલે છે.

૫. એલર્જી ટેસ્ટ (Allergy Tests)

ક્યારેક લોહીની તપાસ (IgE ટેસ્ટ) કરવામાં આવે છે જેથી જાણી શકાય કે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ કયા પદાર્થ સામે અતિશય પ્રતિક્રિયા આપી રહી છે.

તમે ઘરે નિદાનમાં કેવી રીતે મદદ કરી શકો?

તમે એક ડાયરી બનાવી શકો છો જેમાં નીચેની વિગતો લખો:

• તમે શું ખાધું?
• કયા પ્રકારના કપડાં પહેર્યા?
• કયા સાબુ કે ડિટર્જન્ટનો ઉપયોગ કર્યો?
• તે દિવસે માનસિક તાણ (Stress) કેટલો હતો?

આ વિગતો ડોક્ટરને સાચું નિદાન કરવામાં ખૂબ મદદરૂપ થાય છે.

ખાસ સૂચના: ખરજવું અને દાદર (Fungus/Ringworm) ઘણીવાર સરખા લાગે છે, પરંતુ બંનેની દવાઓ સાવ અલગ હોય છે. તેથી, જાતે મેડિકલ સ્ટોર પરથી કોઈ પણ સ્ટીરોઈડ ક્રીમ લાવીને લગાવવી નહીં, કારણ કે તેનાથી સમસ્યા વધી શકે છે.

ખરજવું ની  સારવાર શું છે?

ખરજવું (Eczema) ની સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ખંજવાળ ઘટાડવી, ત્વચામાં ભેજ જાળવી રાખવો અને ઈન્ફેક્શનને અટકાવવાનો છે. ખરજવું સંપૂર્ણપણે મટાડવા માટે દવાઓની સાથે જીવનશૈલીમાં ફેરફાર પણ જરૂરી છે.

સારવારને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:

૧. ત્વચાની દેખરેખ (Self-Care)

આ સૌથી મહત્વનો ભાગ છે:

• ભેજ જાળવો (Moisturize): દિવસમાં ૨-૩ વાર અને સ્નાન કર્યાની ૩ મિનિટની અંદર મોઇશ્ચરાઇઝર કે નાળિયેર તેલ લગાવો. તે ત્વચાનું રક્ષણાત્મક પડ બનાવે છે.
• નવશેકા પાણીનો ઉપયોગ: બહુ ગરમ પાણીથી સ્નાન ન કરવું, કારણ કે તે ત્વચાને વધુ સૂકી બનાવે છે.
• સોફ્ટ સાબુ: એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ કે સુગંધિત સાબુને બદલે ડોક્ટરની સલાહ મુજબના ‘માઈલ્ડ’ (Sydnet bar) સાબુ વાપરવા.

૨. દવાઓ (Medical Treatment)

તમારા ડોક્ટર નીચે મુજબની દવાઓ આપી શકે છે:

• ટોપિકલ ક્રીમ (Steroids): ખંજવાળ અને સોજો ઘટાડવા માટે હળવી સ્ટીરોઈડ ક્રીમ આપવામાં આવે છે. (નોંધ: આ લાંબો સમય જાતે ન લગાવવી).
• એન્ટિ-હિસ્ટામાઈન ગોળીઓ: રાત્રે આવતી ખંજવાળ ઘટાડવા અને સારી ઊંઘ માટે આ ગોળીઓ મદદરૂપ થાય છે.
• એન્ટિ-બાયોટિક્સ: જો ખરજવામાં ચેપ લાગ્યો હોય અને પરુ નીકળતું હોય, તો ડોક્ટર એન્ટિ-બાયોટિક ક્રીમ કે ગોળીઓ આપી શકે છે.
• કેલ્સિન્યુરિન ઇન્હિબિટર્સ: ચહેરા કે નાજુક ત્વચા પર સ્ટીરોઈડને બદલે આ પ્રકારની ક્રીમ વપરાય છે.

૩. એડવાન્સ ટ્રીટમેન્ટ (ગંભીર કેસ માટે)

જો સામાન્ય દવાઓથી ફાયદો ન થાય, તો:

• ફોટોથેરાપી (Phototherapy): આમાં ત્વચા પર ખાસ પ્રકારના અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV) કિરણો છોડવામાં આવે છે.
• ઇમ્યુનોસપ્રેસન્ટ્સ: શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને શાંત કરવા માટેની ગોળીઓ.

ઘરગથ્થુ ઉપચાર (રાહત મેળવવા માટે)

• ઠંડો શેક (Wet Dressings): ખંજવાળવાળા ભાગ પર ઠંડા પાણીમાં પલાળેલું સાફ કપડું રાખવાથી શાંતિ મળે છે.
• લીમડાનું પાણી: નાહવાના પાણીમાં લીમડાના પાન નાખવાથી બેક્ટેરિયા દૂર રહે છે.
• એલોવેરા: શુદ્ધ એલોવેરા જેલ બળતરા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

શું ન કરવું?

• ખંજવાળવું નહીં: તેનાથી ત્વચા વધુ ખરાબ થશે અને ઈન્ફેક્શન ફેલાશે.
• સિન્થેટિક કપડાં: નાયલોન કે પોલિએસ્ટર કપડાં ટાળવા, ફક્ત સુતરાઉ (Cotton) કપડાં પહેરવા.
• તણાવ ન લેવો: વધુ પડતી ચિંતા ખરજવું વધારી શકે છે, તેથી યોગ કે પ્રાણાયામ કરવા.

મહત્વની સલાહ: કોઈ પણ ‘મેજિક ક્રીમ’ કે મેડિકલ સ્ટોર પરથી જાતે દવા લઈને ન વાપરવી. ખાસ કરીને મિક્સ ક્રીમ (જેમાં સ્ટીરોઈડ વધુ હોય) ત્વચાને કાયમી નુકસાન કરી શકે છે.

ખરજવું ના ઘરગથ્થુ  ઉપચાર શું છે?

ખરજવું (Eczema) માં જ્યારે ખંજવાળ અને બળતરા વધુ હોય ત્યારે ઘરગથ્થુ ઉપચાર ખૂબ જ રાહત આપી શકે છે. આ ઉપચાર ત્વચાને કુદરતી રીતે ભેજ આપે છે અને ચેપ સામે રક્ષણ આપે છે.

મુખ્ય ઘરગથ્થુ ઉપચારો નીચે મુજબ છે:

૧. શુદ્ધ નાળિયેર તેલ (Coconut Oil)

નાળિયેર તેલ ખરજવા માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તેમાં એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ ગુણો હોય છે જે ત્વચાના સોજાને ઘટાડે છે.

• કેવી રીતે વાપરવું: દિવસમાં ૨-૩ વાર અને ખાસ કરીને નહાયા પછી તરત જ પ્રભાવિત ભાગ પર લગાવો.

૨. એલોવેરા જેલ (Aloe Vera)

એલોવેરામાં ઠંડક આપવાના અને રૂઝ લાવવાના ગુણો હોય છે. તે ખંજવાળમાં ત્વરિત રાહત આપે છે.

• કેવી રીતે વાપરવું: તાજા એલોવેરાના પાનમાંથી જેલ કાઢીને લગાવો. જો પેકેજ્ડ જેલ વાપરો તો તેમાં સુગંધ કે આલ્કોહોલ ન હોય તેનું ધ્યાન રાખવું.

૩. લીમડાનો ઉપયોગ (Neem)

લીમડો કુદરતી એન્ટિ-સેપ્ટિક છે. તે બેક્ટેરિયલ ઈન્ફેક્શનને રોકે છે.

• કેવી રીતે વાપરવું: લીમડાના પાનને પાણીમાં ઉકાળી, તે પાણીથી સ્નાન કરો અથવા લીમડાના પાનની પેસ્ટ બનાવીને ખરજવા પર લગાવો.

૪. હળદર (Turmeric)

હળદરમાં રહેલું ‘કર્ક્યુમિન’ સોજો અને બળતરા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

• કેવી રીતે વાપરવું: હળદર અને થોડું નાળિયેર તેલ મિક્સ કરીને પેસ્ટ બનાવો અને તેને લગાવો. (નોંધ: હળદરથી કપડાં પર ડાઘ પડી શકે છે).

૫. એપલ સાઇડર વિનેગર (Apple Cider Vinegar)

ત્વચાનું pH સંતુલન જાળવવા માટે આ ઉપયોગી છે.

• કેવી રીતે વાપરવું: એક કપ પાણીમાં ૧ ચમચી વિનેગર ભેળવીને રૂ (Cotton) ની મદદથી લગાવો.
• ચેતવણી: જો ત્વચા ફાટેલી હોય કે તેમાંથી લોહી નીકળતું હોય, તો વિનેગર ન લગાડવું કારણ કે તે ખૂબ બળતરા કરી શકે છે.

૬. ઓટ્સથી સ્નાન (Oatmeal Bath)

જો આખા શરીરે ખંજવાળ આવતી હોય, તો આ ઉપાય કારગત છે.

• કેવી રીતે વાપરવું: ઓટ્સને બારીક દળીને નવશેકા પાણીમાં ભેળવો અને તે પાણીમાં ૧૦-૧૫ મિનિટ બેસો. તે ત્વચાને નરમ બનાવે છે.

કેટલીક સાવચેતીઓ:

• ખંજવાળ ટાળો: ખંજવાળ આવે ત્યારે નખને બદલે હળવા હાથે થાબડો.
• ખોરાકમાં ફેરફાર: વધુ પડતું ગળ્યું, તળેલું કે મસાલેદાર ખાવાનું ટાળો.
• પાણી વધુ પીવો: શરીર અંદરથી હાઇડ્રેટેડ રહેશે તો ત્વચા ઓછી સુકાશે.

મહત્વની વાત: આ ઉપચારો સામાન્ય રાહત માટે છે. જો ખરજવું જૂનું હોય, તેમાંથી પરુ નીકળતું હોય કે દુખાવો થતો હોય, તો ઘરેલું પ્રયોગો કરવાને બદલે ત્વચાના નિષ્ણાત (Dermatologist) ને બતાવવું હિતાવહ છે.

ખરજવું નું  જોખમ કેવી રીતે  ઘટાડવું?

ખરજવું (Eczema) થવાનું કે વારંવાર ઉથલો મારવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે ત્વચાની વિશેષ સંભાળ અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરવો ખૂબ જ જરૂરી છે. તમે નીચે મુજબના પગલાં ભરીને તેનું જોખમ ઘટાડી શકો છો:

૧. ત્વચામાં ભેજ જાળવી રાખવો (Moisturization)

ત્વચાનું સૂકાપણું એ ખરજવાનું મુખ્ય કારણ છે.

• નિયમ: દિવસમાં ઓછામાં ઓછી બે વાર મોઇશ્ચરાઇઝર લગાવો.
• શ્રેષ્ઠ સમય: સ્નાન કર્યા પછી ત્વચા સહેજ ભીની હોય ત્યારે જ લોશન કે તેલ લગાવી દેવું, જેથી ભેજ અંદર જળવાઈ રહે.
• પસંદગી: સુગંધ વગરના (Fragrance-free) અને જાડા ક્રીમ અથવા પેટ્રોલિયમ જેલી (Vaseline) નો ઉપયોગ કરવો.

૨. સ્નાન કરવાની સાચી પદ્ધતિ

• પાણીનું તાપમાન: ક્યારેય બહુ ગરમ પાણીથી ન નાહવું. હંમેશા નવશેકા (Lukewarm) પાણીનો ઉપયોગ કરવો.
• સમય: ૧૦-૧૫ મિનિટથી વધુ સમય પાણીમાં ન રહેવું.
• સાબુ: કઠોર કે એન્ટિ-સેપ્ટિક સાબુ ટાળવા. ‘Sydnet bar’ અથવા ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવાયેલા નરમ સાબુ વાપરવા.

૩. કપડાંની પસંદગી

• સુતરાઉ કપડાં: હંમેશા ૧૦૦% કોટન (સુતરાઉ) કપડાં પહેરવા, જે ત્વચાને શ્વાસ લેવા દે છે.
• શું ટાળવું: ઉન (Wool) કે સિન્થેટિક કપડાં ત્વચામાં ઘર્ષણ પેદા કરી ખંજવાળ વધારી શકે છે.
• નવા કપડાં: નવા કપડાં પહેરતા પહેલા તેને એકવાર ધોઈ લેવા જેથી તેમાં રહેલા કેમિકલ્સ નીકળી જાય.

૪. ટ્રિગર્સ (ઉત્તેજકો) થી બચો

તમને શેની એલર્જી છે તે ઓળખો અને તેનાથી દૂર રહો:

• ઘરની સફાઈ: ધૂળ અને રજકણોથી બચવા માટે ઘર સાફ રાખવું. સફાઈ કરતી વખતે માસ્ક પહેરવું.
• રાસાયણિક પદાર્થો: વાસણ માંજવા કે કપડાં ધોતી વખતે રબરના હાથમોજાં (Gloves) પહેરવા.
• પરફ્યુમ: સીધા ત્વચા પર પરફ્યુમ કે સ્પ્રે છાંટવાનું ટાળવું.

૫. આહાર અને જીવનશૈલી

• પાણી: પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી પીવો જેથી ત્વચા અંદરથી હાઇડ્રેટેડ રહે.
• તણાવ મુક્તિ: માનસિક તણાવ ખરજવાને વધારી શકે છે, તેથી પૂરતી ઊંઘ લો અને યોગ કે ધ્યાન (Meditation) કરો.
• નખ ટૂંકા રાખો: જો રાત્રે અજાણતા ખંજવાળાઈ જાય, તો નખ ટૂંકા હશે તો ત્વચા પર ઘા નહીં પડે.

૬. આબોહવા મુજબ ફેરફાર

• શિયાળામાં: હ્યુમિડિફાયર (Humidifier) નો ઉપયોગ કરી શકો છો જેથી હવામાં ભેજ જળવાય.
• ઉનાળામાં: પરસેવો ન થાય તેવા વાતાવરણમાં રહેવું, કારણ કે પરસેવો ખરજવાને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.

ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?-ખરજવું

સામાન્ય રીતે ખરજવું (Eczema) ઘરગથ્થુ ઉપચાર અને સાવચેતીથી કાબૂમાં આવી જતું હોય છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ડૉક્ટરની સલાહ લેવી ખૂબ જ અનિવાર્ય બની જાય છે.

જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો જણાય, તો તમારે ત્વચાના નિષ્ણાત (Dermatologist) ને તાત્કાલિક મળવું જોઈએ:

૧. જ્યારે ચેપ (Infection) ના ચિહ્નો દેખાય

જો ખરજવા વાળા ભાગમાં બેક્ટેરિયલ કે વાયરલ ઈન્ફેક્શન થઈ ગયું હોય, તો તે ગંભીર બની શકે છે. તેના લક્ષણો આ મુજબ છે:

• ત્વચામાંથી પરુ (Pus) જેવું પીળું પ્રવાહી નીકળવું.
• અસરગ્રસ્ત ભાગ પર પીળી પોપડી જામવી.
• ત્વચા પર લાલ લીટા દેખાવા અથવા ખૂબ સોજો આવવો.
• ખરજવાની સાથે તાવ આવવો.

૨. જ્યારે ઊંઘ અને દૈનિક જીવનમાં અવરોધ આવે

• જો ખંજવાળ એટલી અસહ્ય હોય કે તમે રાત્રે બરાબર ઊંઘી ન શકતા હોવ.
• ખરજવાને કારણે તમારા કામમાં કે દૈનિક પ્રવૃત્તિઓમાં વિક્ષેપ પડતો હોય.
• ખંજવાળવાને કારણે ત્વચા પર ઘા પડી ગયા હોય અને તેમાંથી લોહી નીકળતું હોય.

૩. ઘરેલું ઉપચાર કામ ન કરે ત્યારે

• તમે મોઇશ્ચરાઇઝર કે અન્ય ઘરગથ્થુ ઉપાયો ૧-૨ અઠવાડિયા સુધી કર્યા હોય છતાં કોઈ સુધારો ન દેખાય.
• ખરજવું ઘટવાને બદલે શરીરના અન્ય ભાગોમાં ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યું હોય.

૪. ચહેરા અથવા નાજુક ભાગો પર ખરજવું

• જો ખરજવું આંખોની આસપાસ, ચહેરા પર કે ગુપ્ત ભાગો પર થયું હોય, તો જાતે કોઈ દવા ન લગાડવી અને તરત ડૉક્ટરને બતાવવું. આ ભાગોની ત્વચા ખૂબ પાતળી હોય છે, તેથી ત્યાં ખાસ દવાની જરૂર પડે છે.

૫. જો તે દાદર (Ringworm) જેવું લાગતું હોય

ઘણીવાર લોકો દાદર (ફંગલ ઈન્ફેક્શન) અને ખરજવા વચ્ચે ભૂલ કરે છે. જો તમે ખરજવાની ક્રીમ દાદર પર લગાવો, તો તે વધી શકે છે. તેથી ચોક્કસ નિદાન માટે ડૉક્ટરને મળવું જરૂરી છે.

ડૉક્ટર પાસે જતી વખતે આટલી તૈયારી રાખવી:

• તમે અત્યાર સુધી કઈ કઈ ક્રીમ કે દવાઓ વાપરી છે તેની યાદી સાથે રાખો.
• તમારી તકલીફ કઈ ઋતુમાં કે કઈ વસ્તુ વાપરવાથી વધે છે તેની નોંધ રાખો.
• તમારા પરિવારમાં કોઈને એલર્જી કે અસ્થમા છે કે નહીં તેની જાણ ડૉક્ટરને કરો.

નિષ્કર્ષ

ખરજવું એ કોઈ કાયમી રોગ નથી જો તમે તમારી ત્વચાની સંભાળ રાખો અને તેના ટ્રિગર્સ (જેનાથી તે વધે છે) થી દૂર રહો. આહારમાં સુધારો, સ્વચ્છતા અને કુદરતી ઉપચારો દ્વારા ખરજવાને કાબૂમાં લઈ શકાય છે.